Tajemnicze Podziemia GĆ³r Sowich

                                                                     Fot. Masyw Wielkiej Sowy.

Góry Sowie zawdzięczają swoje nazwę bezpośredniemu tłumaczeniu z języka niemieckiego słowa Eulengebirge ,którego dokonano w 1945r. Nazwa ta funkcjonuje w powszechnym użyciu dopiero od przełomu XVIII i XIX w., kiedy to nastąpił gwałtowny rozwój nauk geograficzno-przyrodniczych. Przez wieki Góry Sowie były uznawane za część pasma górskiego tworzącego naturalną granicę z państwem Czeskim. Stąd też pierwotnie w użyciu była nazwa Góry Czeskie, lub Kłodzkie. Po raz pierwszy pojawia się ona w dokumencie źródłowym z 1240 r., należącym do księcia śląskiego Henryka II Pobożnego. Nazwa ta pozostaje w powszechnym użyciu przez całe średniowiecze. W XVI wieku świdnicki Historyk, mistyk i poeta Daniel Czepko von Reigersfeld (1605 do 1660) użył jako pierwszy nazwy Góry Sowie, przy opisywaniu księstwa Jaworskiego i Świdnickiego. Nie była ona jednak w powszechnym użyciu, od strony czeskiej góry te były nazywane Górami Wysokimi (Hohes Gebirge), lub Zimnymi Polami (Kalte Felder) co wskazywało na ich odludny i nieprzyjazny charakter. Jeszcze w XIX wieku Wielką Sowę nazywano Popelberg  (góra z której śle się sygnały świetlne) a Małą Sowę -Weite Berg (Daleka Góra). Dopiero rozwój kartografii wraz z coraz liczniej pojawiającymi się publikacjami podróżniczymi, przewodnikami, mapami, doprowadził do rozpowszechnienia się nazwy masywu-Góry Sowie.

Góry Sowie są częścią Sudetów Środkowych, tworząc zwarty masyw górski, który jest wyraźnie oddzielny od sąsiadujących regionów. Na  północnym wschodzie istnieje najwyraźniejsza granica którą tworzy uskok brzeżny sudecki, rozgraniczający Sudety właściwe od Przedgórza Sudeckiego, na północnym zachodzie granica przebiega doliną Bystrzycy aż do rejonu Wyrębiny. Od Południa granicę Gór Sowich Stanowi dolina Włodzicy, która oddziela je od Wzgórz Włodzickich oraz Gór Suchych. Góry Sowie są siódmym co do wysokości pasmem górskim polskich Sudetów, wyższe są tylko; Karkonosze, Masyw Śnieżnika, Góry Izerskie, Bialskie, Złote i Orlickie. Góry Sowie obejmują swym zasięgiem terytorium o powierzchni około 220 km², ich szerokość dochodzi do 13 km (od Bartnicy po skraj gór nad Piskorzowem)., a długość do 27 km (od Bystrzycy Górnej po Przełęcz Srebrną).

Najwyższym szczytem Gór Sowich jest Wielka Sowa licząca sobie 1015 m. , tu także występują największe wysokości względne, dochodzące do 600 m. W kierunku południowo wschodnim od masywu Wielkiej Sowy rozciągają się dwa kolejne masywy; Kalenicy oraz Malinowej. Do Masywu Kalenicy zalicza się Rymarz (913 m), Słoneczna (949 m) i Popielak (856 m), masyw ten rozciąga się od Przełęczy Jugowskiej (800 m) po Przełęcz Woliborską (711 m). Masyw Malinowej obejmuje swym zasięgiem przełęcze Woliborską i Srebrną     (568 m), do najważniejszych szczytów zalicza się; Szeroka (827 m), Gołębia (810 m) oraz Chochoł Wielki (754 m). Na Północnym zachodzie Góry Sowie tworzą grzbiety o południkowym przebiegu, do najważniejszych zaliczamy masyw Włodarza (811 m), Dział Jawornicki (najwyższy szczyt Stankowa 623 m), pasmo Babiego Kamienia (Babi Kamień 670 m) i Dział Michałowski (Boreczna 590 m) ,które to oddzielone od siebie są dolinami dopływów Bystrzycy; Walimki, Młynówki, Jaworzynki. Do Gór Sowich zalicza się także Wzgórza Wyrębińskie, których najwyższym szczytem jest Gontowa (712 m). Wierzchołki w Górach Sowich są spłaszczone, a nachylenia w partiach szczytowych niewielkie, natomiast zbocza gór często nabierają stromości i przechodzą w strome zbocza doliny.

Pod względem geologicznym Góry Sowie wchodzą w skład sowiogórskiej jednostki geologicznej, mającym w przybliżeniu kształt trójkąta, którego wierzchołki stanowią Szczawno Zdrój na zachodzie, Oleszna na wschodzie i Srebrna Góra na południu. sowiogórska jednostka geologiczna zbudowana jest głównie z gnejsów oraz migmatytów, gnejsy te powstały w większości z przeobrażenia skał osadowych, między innymi margli, mułowców czy szarogłazów, a w mniejszym z granitoidów. Szczególnie duży udział w budowie jednostki mają gnejsy magmowe, choć należy dodać ,że skały z których jest zbudowana są silnie przeobrażone co utrudnia określenie ich pochodzenia. Badacze nie są zgodni co wieku gnejsów sowiogórskich. Jeszcze w latach 70 XX w. sądzono iż są one najstarszymi skałami na terenie Polski, a ich wiek oceniano na 4 mld. lat (późny archaik) lub późny proterozoik (2,5 mld. lat). Dopiero kilkanaście lat temu, na początku lat 90 dokładne badania pozwoliły określić wiek różnych kryształów występujących w gnejsach. Między innymi badano cyrkon, który zawiera pierwiastki radioaktywne, badając stan ich rozpadu określono przybliżony czas kiedy się krystalizował. W Wyniku badań określono iż dominująca grupa cyrkonów występująca w jednostce sowiogórskiej ma ok. 480 mln lat i jest pochodzenia magmowego. Starszych cyrkonów mających od 2,6 do 1 mld lat odkryto niewiele, co może wskazywać że gnejs sowiogórska powstał z przeobrażenia wielu rodzajów skał o różnym wieku. Dlatego obecnie przyjmuje się iż gnejsy sowiogórskiej są dużo młodsze niż pierwotnie sądzono.

    Geneza obecnej rzeźby Gór Sowich sięga jak się wydaje blisko 30 mln lat wstecz, do oligocenu, kiedy to zaczęło się wypiętrzanie Sudetów. Największe wypiętrzenia Gór Sowich nastąpiły od około 23 mln do 1,8 mln lat temu (miocen, pliocen). Blok sudecki został podniesiony wtedy o 200 do 600 m, a przed sudecki o 100 m, wypiętrzeniem towarzyszyła duża aktywność wulkaniczna, co doprowadziło do pokrycia części przedgórza sudeckiego warstwą lawy bazaltowej. Na ten okres przypada także kształtowanie się pierwocin obecnego układu rzecznego. Wraz z ochłodzeniem klimatu i nadejściem kolejnych zlodowaceń, zmieniała się roślinność Gór Sowich. Szacuje się iż lądolód aż trzykrotnie docierał na przedgórze sudeckie. Dwukrotnie podczas tzw. zlodowaceń południowopolskich (615-560 tys. lat temu) i raz w trakcie zlodowacenia środkowopolskiego (ok. 310-180 tyś. lat temu). Maksymalną grubość pokrywy lodowej obejmującej swym zasięgiem przedpole Sudetów  szacuje się na 300-400 m. Pozbawione lasów szczyty Gór Sowich, poddawane były w tym okresie silnym zjawiskom erozyjnym, oraz wietrzeniu mrozowemu co prowadziło do powstawania licznych rumowisk. Ustępujący lądolód nanosił liczne osady polodowcowe w tym najbardziej charakterystyczne różowe granity, oraz czerwone porfiry, które można odnaleźć rozsiane po Dolnym Śląsku, za najwyżej położony głaz tego typu odnaleziono w dolinie Bystrzycy na wyskości 550 m (użyto go do budowy cmentarza). Ponad 20 tyś lat temu nastąpiło ostatnie zlodowacenie bałtyckie, lądolód pokrył północną Polskę nie docierając do Sudetów. Zmiana klimatu spowodowała ponowny zanik lasów, oraz powrót roślinności tundrowej. Swoje apogeum zlodowacenie bałtyckie osiągnęło 20-18 tyś. lat temu, sprzyjało to wietrzeniu mechanicznemu skał, jak i powstawaniu w luźnych osadach deformacji takich jak np.; kliny mrozowe.

    W Górach Sowich występują liczne skałki mające charakter twardzielcowy, co powoduje że są one odporne na wietrzenie mechaniczne. Wiele z nich ma obecnie status pomników przyrody jak np.; Babi Kamień oraz Sępik w okolicach Walimia czy Diamentowe Skały koło Jugowa.

            Góry Sowie są miejscem występowania licznych kamieni szlachetnych, w okolicach Glinna, Michałowa, Zagórza Śląskiego a także Walimia można odnaleźć czarny turmalin zwany szerlichem. Najpiękniejsze okazy mają kształt ostrosłupa i osiągają do 20 centymetrów wysokości, w Lutomii odnaleziono zrosty kryształów turmalinu zwane "słońcami turmalinowymi" o wymiarach 70x30x20cm. Oprócz turmalinów w Górach Sowich można odnaleźć także beryle, oraz ametysty. W 1989 r. w okolicach Bielawy odkryto największą w Polsce szczotkę ametystową o wymiarach 34x28x26 cm. Wielką rzadkością natomiast jest kwarc różowy, jego wyjątkowo piękne okazy odnaleziono na południowym stoku Wielkiej Sowy. Kwarc różowy występuje w skałach pegmatytowych, które mogą zawierać inne cenne kamienie szlachetne jak beryl czy turmalin. Poszukiwacze kamieni ozdobnych mogą odnaleźć w Górach Sowich także granaty, które występują w okolicach Rymarza, a jego krwisto lub brunatno czerwoną odmianę w rejonie Bystrzycy Górnej.