Frysk Oekumenysk Wurkferban Hegebeintum

Subtitle

Harstastate

‘Hendrick de Keyser’ en de Harsta State

 

De Harsta State vormt met zijn oprijlaan, bomensingels, gracht, voormalige pachtboerderij, paden, sloten, boomgaard en landschappelijke tuin een eeuwenoud cultuurlandschap. De geschiedenis van de kleine, in het groen verscholen, state is nauw verbonden met die van het dorp Hogebeintum en haar kerk. Begin 2019 is het huis, met de tuin direct daaromheen en het oude toegangshek op de brug, in eigendom verworven door Vereniging Hendrick de Keyser. Deze vereniging zonder winstoogmerk, opgericht in 1918, zet zich in voor het behoud van historische huizen en interieurs en maakt nu, op basis van historisch onderzoek, plannen voor het leegstaande huis en de bijzondere stinzenfloratuin. 

 

Vereniging Hendrick de Keyser is een pragmatische club: de organisatie, die vorig jaar haar honderdste verjaardag vierde, verwerft, restaureert en behoudt oude huizen en verhuurt ze vervolgens om het onderhoud te bekostigen. Op deze manier worden bedreigde panden gered en is een collectie ontstaan die bestaat uit 430 monumenten in heel Nederland. Het gaat om ‘levende’ monumenten: ze worden particulier bewoond, verhuurd als vakantiehuis of opengesteld als museumhuis en kunnen zo bijdragen aan onderhoud, nieuwe aankopen en kostbare restauraties. In Friesland heeft ‘Hendrick de Keyser’ meer dan 30 panden onder haar hoede waaronder de huizen van de familie Tichelaar in Makkum en het recent gerestaureerde Museumhuis Van Eysinga in Leeuwarden. Lid worden van de vereniging kost 30 euro. Je ondersteunt daarmee het behoud van historisch erfgoed en je kan deelnemen aan excursies naar bijzondere panden en restauratieprojecten.

 

Direct na de verwerving van Harsta State is ‘Hendrick de Keyser’ begonnen met historisch onderzoek. Bij dit onderzoek kwamen enkele interessante archiefstukken boven tafel, waaronder het bestek van een grote verbouwing in 1843, met de naam van de architect. Ook is ter plaatse bouwhistorisch onderzoek gedaan door bouwhistoricus Reitse de Vries uit Blesdijke en is het pand ingemeten en getekend door architect Meine Gerbenzon uit Leeuwarden. Dit alles leverde een boeiend verhaal op, dat hier in sterk verkorte vorm wordt verteld.


Harsta State is een restant van een veel grotere omgrachte state die voor het eerst vermeld wordt in 1511. In het huidige huis zijn nog restanten, waaronder bakstenen, balken, kapspanten en muurankers, van deze oude state bewaard gebleven. In de zestiende en zeventiende eeuw vererfde Harsta State met bijbehorende landerijen binnen de families Wynia, Van Heslinga, Van Jeltinga en Van Nijsten. Ook in de achttiende en negentiende eeuw ging het bezit niet door verkoop maar steeds door vererving over op volgende generaties binnen de families Van Coehoorn, De Schepper en Van Andringa de Kempenaer. De rouwborden met familiewapens in het kerkje van Hogebeintum, de familiebank, de familiegraven en het kerkzilver illustreren de bijzondere verbondenheid tussen het dorp en de opeenvolgende adellijke eigenaren van de state.

 

Van 1818 tot 1906, bijna een eeuw lang, was de state met uitgestrekte landerijen in Noord Friesland in bezit van jonkvrouw Amelia Gerardina de Schepper die het op vijfjarige leeftijd had geërfd. In 1830 woonden er negen personen op de oude state onder wie de jonge Amelia, haar stiefgrootvader Christiaan Westenberg (grietman van Ferwerderadeel), haar halfzusje, een tante, vier dienstboden en een gouvernante. In 1832 was de familie in contact met de bekende Friese tuin- en landschapsarchitect Lucas Roodbaard en werden er bomen geleverd in Hogebeintum, hoogst waarschijnlijk voor de landschapstuin die nu nog deels aanwezig is. Amelia bracht vanaf haar achttienjarige leeftijd de zomers door in Hogebeintum en de winters in Leeuwarden. Zij huwde met Tjaard Anne Marius Albert van Andringa de Kempenaer. Het jonge echtpaar vertrok naar Sint Annaparochie waar Tjaard burgemeester werd en in 1843 gaven zij opdracht om de oude, inmiddels leegstaande Harsta State ingrijpend te verbouwen en te verkleinen. Het bestek werd geschreven door de bekende Leeuwarder stadsarchitect Thomas Adrianus Romein en het werk werd in het schooltje van Hogebeintum aanbesteed. De state kreeg bij de herbouw van 1843, gevolgd door nog een verbouwing omstreeks 1858-1865, zijn huidige vorm met gepleisterde gevels en grote ramen. Vanaf dit moment werd het huis niet langer permanent bewoond maar was het een buiten- en zomerhuis van de familie. Gelukkig bleef bij de ingrijpende verbouwing een laat achttiende-eeuwse ontvangstzaal bewaard. Deze heeft fraaie houten betimmeringen, een houten plafond en snijwerk in Lodewijk XVI-stijl. Vereniging Hendrick de Keyser bezit in Huis Van Eysinga in Leeuwarden nog een aantal monumentale vertrekken in deze stijl. Voor de Harsta State staat een smeedijzeren hek waarvan onderdelen uit het midden van de achttiende eeuw dateren. Bijzonder zijn ook de stinzenplanten op en rondom het terrein, onder andere Blauwe Anemoon en het zeldzame ‘Haarlems klokkenspel’.

 

Vanaf 1877 woonde de tuinman, tevens koetsier, Lucas Bosma met zijn gezin in de tuinmanswoning naast de state. Drie generaties Bosma zouden de tuin verzorgen, de boomgaard pachten, het huishouden doen en de state beheren wanneer deze niet gebruikt werd door de familie. In de twintigste eeuw wisselde het huis een aantal keren van eigendom onder de nakomelingen van Amelia de Schepper. Zo werd het in de jaren tachtig bewoond door de Friese rijksarchivaris Hendrik Tjaard Obreen, maar toen waren de landerijen en de boerderij reeds lang door de familie verkocht. Obreen besteedde veel tijd om de historische boomgaard in stand te houden. Sinds de jaren tachtig kende de state een opeenvolging van verschillende eigenaren en is de staat van onderhoud van huis en tuin, ondanks een restauratie en verbouwing, teruggelopen. In 2018 werd het huis gekocht door de heer en mevrouw Van Riemsdijk-Zandee uit Stiens die het vervolgens schonken aan Vereniging Hendrick de Keyser. Zij wilden het huis en met name de stinzenfloratuin voor een onzekere toekomst behoeden. Boerderij, boomgaard, bomensingels en oprijlaan zijn niet in eigendom van de vereniging maar van derden, waaronder Staatsbosbeheer.

 

Vereniging Hendrick de Keyser staat nu voor de opgave het huis en de tuin weer een goede toekomst te geven. De state heeft te lijden van achterstallig onderhoud, lekkage, gebreken aan het pleisterwerk en houtrot en ook zijn de voorzieningen als elektra en verwarming verouderd. Restauratieplannen zijn in de maak en worden uitgewerkt in samenwerking met architect Meine Gerbenzon die ook betrokken was bij de restauratie van het Huis Van Eysinga in Leeuwarden. In de visie van opdrachtgever ‘Hendrick de Keyser’ zal de periode rond 1860, toen de state zijn huidige vorm kreeg, leidend moeten zijn. De restauratie zal terughoudend, conserverend en kostenbewust worden uitgevoerd, met behoud van een aantal toevoegingen van later tijd. Het huis wordt geschikt gemaakt voor een woon- en ontvangstfunctie, waarbij de vereniging het pand en de tuin vaker, maar op terughoudende wijze, voor publiek wil openstellen. Men denkt hierbij aan een museaal en representatief gebruik van de historische ruimten en een woning in de moderne aanbouw en op de verdieping. De monumentenvergunning voor de restauratie en renovatiewerkzaamheden is inmiddels verleend, subsidieaanvragen en fondsenwerving vinden plaats in het najaar en winter. Na een hopelijk succesvolle fondsenwerving zal het werk in het voorjaar van 2020 worden aanbesteed. Naar verwachting kan de uitvoering in de tweede helft van 2020 ter hand worden genomen. Parallel hieraan worden ook plannen gemaakt voor de stinzenfloratuin. Deze is kwetsbaar en zowel bouwwerkzaamheden als verkeerd onderhoud kunnen schade aanbrengen. Om deze reden wordt de komende tijd slechts terughoudend beheer gedaan, het historisch onderzoek naar de tuin verder uitgewerkt en een tuinherstel- en beheerplan opgesteld.

 

Niek Smit, architectuurhistoricus Vereniging Hendrick de Keyser

 

 

Bijschriften bij de afbeeldingen:

 

  1. Harsta State, voorjaar 2019 (foto Arjan Bronkhorst)
  2. De oude Harsta State voor de verbouwing van 1843 (tekening door Jacobus Stellingwerff uit 1722, collectie Fries Museum)
  3. Tjaard van Andringa de Kempenaer (1806-1870) (foto Tresoar, Fries Fotoarchief)
  4. Amelia Gerardina de Schepper (1813-1906) (foto Tresoar, Fries Fotoarchief)
  5. Harsta State in 1978  (foto Rijksdienst Cultureel Erfgoed)
  6. De zaal in Lodewijk XVI stijl in 1945 (foto Rijksdienst Cultureel Erfgoed)
  7. Achttiende-eeuwse schouw in de zaal (foto Arjan Bronkhorst)