มองในด้านดีว่าถ้าคนไทยผ่านภาวะอลหม่านทางความคิดช่วงนี้ไปได้ ก็อาจเข้าใจความหมายที่แท้จริงของคำว่า "สมานฉันท์" และ "ประชาธิปไตย" ยิ่งกว่าที่พูดกันอยู่
นั่นหมายถึงถ้าคนไทยยอมที่จะเรียนรู้ผ่านภาคปฏิบัติว่า ในโลกประชาธิปไตยนั้น เป็นไปไม่ได้เลยที่ทุกคนจะคิด พูด ทำ เหมือนกัน ด้วยเหตุผลว่าเพื่อความสงบเรียบร้อยของชาติ
ลักษณะเช่นนี้ ซึ่งปรากฏชัดตามเว็บบอร์ดสาธารณะและบล็อกต่างๆ กำลังพัฒนาเป็นวัฒนธรรมแห่งความเกลียดชังในสังคมไทยอย่างช้าๆ โดยคนจำนวนมากไม่ทันรู้ตัวหรือไม่?
................
หมายเหตุ: ผู้เขียนปรับปรุงแก้ไขจากบทความที่ตีพิมพ์ครั้งแรกในหนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ วันที่ 6 ก.ค. 50
ในการอธิบายเรื่องกระบวนการใน 14 ตุลา มีชุดความคิดหรือวาทกรรมอยู่หลายชุดด้วยกัน ชุดหนึ่งคือ วาทกรรมเรื่องชาตินิยม ซึ่งก็แยกได้อีกเป็น 2 ชุด ที่ไม่เหมือนกัน
แนวคิดต่อมาที่เริ่มพูดกันมากในช่วงนั้น คือ แนวคิดแบบราชานิยม จะเป็นการกล่าวโทษการทำงานที่ไม่เสร็จสิ้นของคณะราษฎร์ ว่าทำให้เกิดเผด็จการทหาร
เมื่อมาถึงปัจจุบัน จากชุดความคิดต่างๆ ใน 14 ตุลา ที่กล่าวมา เราคิดว่าเราเหลืออะไรบ้าง คือเราเหลือเสรีภาพอยู่เล็กๆ น้อย ๆ ที่จะแสวงความเป็นธรรม และตั้งคำถามกับทุนนิยม เพราะปัจจุบันเราเองก็ถูกครอบงำด้วยระบบที่เป็นทุนนิยมอย่างเต็มที่
การต่อสู้ของพี่น้องชาวมุสลิม ได้ท้าทายทุกๆ ปริมณฑลของทุนนิยม เพราะปฏิเสธ Globalization ที่มาจากระบบทุนนิยม แต่ที่รับไม่ได้ในแง่ของการต่อสู้มีเพียงอย่างเดียว คือ การใช้ความรุนแรงหรือการก่อการร้าย ซึ่งเป็นปัญหาที่ต้องพูดในปัจจุบัน
นอกจากนี้ที่ภาคใต้ยังมีคำที่น่าสนใจว่า สร้างเชื้อชาติ ศาสนา และมาตุภูมิ ซึ่ง เชื้อชาติ คือ มลายู ศาสนา คืออิสลาม มาตุภูมิ คือ ปัตตานีดารุสซาลาม เป็นวาทกรรมที่สำคัญมาก และไม่เข้ากับที่รัฐอธิบายเรื่อง ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์
ส่วนชุดความคิดเรื่องการประนีประนอมที่มีอย่าง สมานฉันท์ ต้องทำ 2 เรื่อง แต่ยังทำไม่ได้ คือเรื่องความยุติธรรม และเรื่องความจริง
เรื่องความยุติธรรมมีความจำเป็นมาก เนื่องจากยังสร้างความเป็นธรรมให้พื้นที่ไม่ได้เลยซักกรณีเดียว และอาจนำไปสู่ความไม่ไว้วางใจ
จรัล ดิษฐาอภิชัย : คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ
ความยุติธรรมก็เป็นเรื่องสำคัญ ตัวอย่างที่ตันหยงลิมอ เมื่อนาวิกฯ 2 คนตาย ชาวบ้านที่ตายไปก่อนหน้านั้นก็ไม่พูดถึงอีก นี่เป็นแค่ความยุติธรรมเรื่องข่าว ยังไม่รวมเรื่องอื่น ถ้าใช้ภาษาเรียกว่า สามานย์ ข่าวที่เกี่ยวกับการยิงในภาคใต้ตอนนี้ไม่ว่ากรณีใด ก็วิเคราะห์ว่าเป็นการยิงกันเองมาเรื่อยๆ จนทำให้ตอนนี้หาความจริงไม่ได้แล้ว
พิภพ ธงไชย : ที่ปรึกษา ครป.
แม้ว่าคนของรัฐบางส่วนจะเข้าใจก็ตาม แต่ก็ไม่เป็นเอกภาพ และนอกจากนี้ยังกลับมีการปิดกั้นสื่อเพื่อปิดบังความจริงเหมือนเหตุการณ์ 14 ตุลา ยิ่งแสดงว่าภาครัฐไม่ใช้บทเรียนจาก 14 ตุลาเลย
ในเรื่องอิสลามต้องแยกผู้ก่อการร้ายออกจากชาวมุสลิมให้ชัดเจน แต่รัฐแยกไม่ได้ จึงทำให้สาธารณะแยกไม่ได้ ตอนนี้ทำให้ชาวพุทธแยกไม่ได้ด้วย จนเกิดแนวคิด พุทธนิยมหรือชาตินิยม และตกอยู่ในกรอบแนวคิดของรัฐ หากปล่อยต่อไปต่อไปอาจทำให้เกิดเหตุการณ์ลักษณะเดียวกับ 6 ตุลา โดยที่ไม่ใช่เกิดที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เหมือนในอดีต แต่อาจเป็นที่หมู่บ้านใดหมู่บ้านหนึ่งในภาคใต้
เมื่อมีการปิดกันการเรียนรู้ดังกล่าวแล้ว ศักยภาพในการแก้ปัญหาความขัดแย้งในสังคมไทยก็ลดลง สันติวิธี เองก็ถูกตั้งคำถามและมีการถกเถียงกัน เป็นผลมาจากการที่สังคมไทยไม่เข้าใจ สุดท้ายก็ถูกรัฐทำให้เข้าใจไปว่า สันติวิธี เป็นลัทธิยอมจำนน ศักยภาพที่ด้อยลงดังกล่าวทำให้ความคิดเรื่อง ความดี ความจริง ความงาม ก็ด้อยลงไปด้วย
วรวิทย์ บารู: นักวิชาการจากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี
คน 14 ตุลาในรัฐบาลหลายคนที่รู้จักก็มีส่วนต่อการประท้วงใหญ่ 45 วันที่ปัตตานี เมื่อปลาย พ.ศ.2518 ซึ่งน่าจะมีความเข้าใจ แต่ตอนนี้กลับมีปัญหาเรื่องความเข้าใจ และนายกฯก็ควรเข้าใจ เรื่องโครงสร้างของสังคมหรือประชาชนใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ก่อน
ใน 3 จังหวัดภาคใต้ไม่จำเป็นต้องเป็นคนมุสลิมมาปกครอง แต่จะต้องยึดเอาความดีเป็นหลัก เพราะในอัลกุรอานก็ระบุให้มุ่งในเรื่องความดี แต่เมื่อรัฐใช้วิธีการที่ไม่ดีเหมือนที่หลายคนบอกว่าล่าสังหารหรืออะไรต่างๆ ก็ไม่มีทางที่จะแก้ไขปัญหาให้สำเร็จได้ ในมุมกลับกันในทรรศนะอิสลามคือความชั่วร้าย
มาพูดกันเรื่องรักใคร่วีรชน เรื่องประชาธิปไตยตลอด ทั้งๆ ที่สังคมมันไปไหนแล้ว มันไม่สนใจประชาธิปไตยแล้ว นี่คือความจริง และคนที่บิดเบือนประชาธิปไตยก็คือคน 14 ตุลา ที่ไปนั่งอยู่ในรัฐบาลทั้งนั้น
หลังจากที่รายงานให้รัฐบาลทราบเรื่องตากใบและเรื่องภาคใต้ทั้งหมด คุณสมัครออกมาด่าผมว่าไม่ใช่คนไทย ไม่ใช่ลูกคุณชาติชายเสียอีก โกหกกันซึ่งๆ หน้า ถ้าใส่ร้ายป้ายสีกันขนาดนี้ แล้วยังอนุญาตให้เกิดขึ้น อสมท.จะอยู่ได้อย่างไร
ทว่าเมื่อต้องจัดการกับเรื่องที่ดินในภูเก็ต ทุกอย่างก็ล้มละลาย เพราะเกี่ยวข้องกับคนในพรรคซึ่งเป็นเศรษฐี ดังนั้นสิ่งที่คุณชวนพยายามทำก็พังพินาศไปหมด ผมก็อภิปรายเรื่องนี้ในสภาอย่างเต็มที่ แต่จากการวิพากษ์วิจารณ์คุณชวน ก็มีส่วนที่สนับให้คุณทักษิณขึ้นมาเป็นนายกฯ และหลายคนก็สนับสนุน รวมทั้งผมด้วย เพราะคุณทักษิณแสดงตัวเอง ที่กล้าแก้ไขหรือตัดสินใจ
พื้นฐานคือเราไม่มีความเท่าเทียมกันในด้านสังคม การศึกษา นอกจากนี้การพัฒนาของลัทธิทุนนิยมสากล หรือโลกาภิวัตน์ก็ทำให้ศีลธรรม และวัฒนธรรมเสื่อมลง
การยกเลิกสิทธิความเป็นคนไทยในภาคเหนือ 1,000 กว่าคน ก็เป็นสัญญาณแรกที่บอกว่ารัฐบาลนี้และคุณทักษิณไม่ปกติ รัฐที่คลั่งชาติโดยไม่แยแสเชื้อชาติ หรือไม่แยแสทางสังคม ผมคิดว่ามันหลุดออกมาเต็มรูปแบบในรัฐบาลนี้ โดยกล่าวหาคนอื่นทั่วไปหมดว่าไม่ใช่คนไทย แต่ถามหน่อยว่าใครไปไหว้ทวดที่เมืองจีน ผมอยากจะรู้?
14 ตุลา ต้องเริ่มทำกันใหม่ ในโฉมหน้าศักดินาไทย ของ จิตร ภูมิศักดิ์ ต้องเพิ่มเติมบทปักษ์ใต้ ลาว ชนกลุ่มเหนือ หรือต่างๆ ว่ามีส่วนในการเสริมสร้างรัฐไทยอย่างไร และกลุ่มเหล่านั้นเติบโตขึ้นได้อย่างไร
14 ตุลา ไม่มีการปฏิวัติอย่างต่อเนื่อง คือไม่ปฏิวัติทางด้านความคิด ทางด้านวัฒนธรรม เด็กส่วนใหญ่ไม่รู้ว่าประชาธิปไตยคืออะไร เราก็รู้สึกว่าไม่จำเป็นต้องไปแก้ปัญหานั้นมาก สิ่งที่ตามมาคือ 3 จังหวัดภาคใต้กลายเป็นเหมือนไม่มีตัวมีตน เพราะไม่เคยอนุญาตให้ชาวมุสลิมแสดงวันสำคัญที่สุดของเขา ซึ่งก็คือ วันของดารุสซาลามปัตตานี
เหตุการณ์เหล่านี้เกือบทุกคนอธิบายว่าเริ่มต้นมาจากการที่เจ้าหน้าที่ชอบไปอุ้ม หรือไปทรมานคนในพื้นที่ เป็นจำนวนมาก และในทันทีที่ประกาศอัยการศึกหลังการหายไปของปืน 400 กระบอก ก็ทำให้ภาคใต้กลายเป็นเหมือนประเทศที่ถูกเข้าไปยึดครองมากกว่าการเป็นส่วนหนึ่งของประเทศไทย
หรือจากเดิมที่เคยมี ศอ.บต.ที่สามารถทำให้ความกดดันของสังคมได้มีช่องทางระบายออกมาบ้าง ก็โดนยกเลิก และผูกขาดโดยเอาตำรวจของตัวเองเข้าไปยึดครองพื้นที่เพียงเจ้าเดียว ซึ่งต้องการเพียงการปราบปราม เพื่อเอาปืน 400 กระบอกกลับคืนมาให้ได้ทุกวิถีทาง
การยกเลิก ศอ.บต. ก็คือการยกเลิก กอ.รมน.ในภาคใต้ด้วย หน่วยงานนี้มีเส้นสายเป็นพันคน กลับถูกยกเลิกงบประมาณ จึงทำให้ข้อมูลในภาคใต้หายไปอย่างสิ้นเชิง มวลชนก็หายไปด้วย เหลือเพียงการใช้ความรุนแรงวิธีเดียว วิธีคิดแบบนี้เป็นวิธีคิดที่ดึกดำบรรพ์ที่สุด และเกือบจะป่าเถื่อนที่สุดก็ได้ การลงโทษลงทัณฑ์ทั้งชุมชนนี้มีปรัชญาอันเดียวคือ ทำให้มันเข็ด ทั้งนี้ คนในภาคใต้มีความแตกต่างกับคนในภาคอื่นๆ เมื่อญาติพี่น้องถูกฆ่า วันรุ่งขึ้นเขาก็จับปืนยิงเลย
ขณะนี้ เป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่ประเทศไทยต้องเป็นจำเลยของสหประชาชาติ เพราะเป็นประเทศประชาธิปไตยที่มีการละเมิดสิทธิมนุษยชนสูงที่สุดในภูมิภาค มีข้อกล่าวหาถึง 20 กว่าข้อ และส่งคนไปอธิบายกับสหประชาชาติไม่รู้เรื่อง จนสหประชาชาติต้องให้ออกจากห้องและให้ทำหนังสืออธิบายไปเป็นลายลักษณ์อักษร โดยให้เวลา 10 วัน
เรื่องตากใบเป็นเรื่องใหญ่ที่สุด ตรรกะของสหประชาชาติชัดเจน คือความรุนแรงอาจจะนำไปสู่สถานการณ์ที่ปาเลสไตน์ สหประชาชาติก็ไม่ต้องการให้เกิดขึ้นจึงเรียกรัฐไทยไปอธิบาย
กับมาเลเซีย เราไม่เคยอยู่ในสถานการณ์ที่ทะเลาะกับมาเลเซียรุนแรงถึงขั้นโต้แย้งกันคำต่อค
แบบตอนนี้ และมาเลเซียก็พยายามประนีประนอมมากที่สุด
14 ตุลา น่าจะเป็นวันที่มาเสนอแนะต่อกันและกันว่าควรจะพัฒนาวัฒนธรรมประชาธิปไตยให้สวยงาม ให้ดีเด่น ให้ก้าวหน้าและเป็นสากลมากกว่านี้ได้อย่างไร คือควรเป็นการสร้างภูมิภาคนิยม มีดนตรี ศิลปะในรูปแบบที่หลากหลาย แทนที่จะมานั่งประณามในเรื่องฆ่าคนแล้วไม่ติดคุกแบบในวันนี้ รวมทั้งผมกลับต้องมาพูดเรื่องนี้ด้วย ตอนนี้มันเหมือนกับการถอยหลังไปแล้ว
ขอบอกว่าผิดหวังต่อรัฐบาลนี้โดยเฉพาะตั้งแต่เรื่องตากใบและความไม่เป็นธรรมหลังจากนั้นมา ในสายตาของผม มันทำให้ความดีของรัฐบาลทักษิณที่เคยมีในสายตานั้นหายไปหมดเลย
กป.อพช.อิสาน ร่วมกับ คณะกรรมการรณรงค์เพื่อประชาธิปไตย (ครป.) องค์กรสิทธิมนุษยชนและคณะกรรมการอิสระเพื่อความสมานฉันท์แห่งชาติ จัดเวทีบทบาทภาคประชาชนกับการแก้ไขปัญหาความไม่สงบจังหวัดชายแดนภาคใต้ด้วยหลักสันติวิธีและสมานฉันท์เมื่อวันที่ 4-5 พฤศจิกายน ที่ผ่านมา ณ มหาวิทยาลัยขอนแก่น โดยเชิญ สุลักษณ์ ศิวรักษ์ เป็นผู้บรรยาย ซึ่งมีรายละเอียดคำบรรยาย ดังนี้
แนวทางของการสมานฉันท์นั้น ถ้าใช้วิถีทางของสันติวิธีย่อมแก้ไขความขัดแย้งได้ในทุกๆ ทางอย่างได้ผล อนึ่งพึงตราไว้ว่าความขัดแย้งในโลกนี้ย่อมแก้ไขได้โดย 3 วิธีการ คือ
2. ก่อสร้างสันติภาพขึ้น (
1. ทำสันติภาพให้เกิดขึ้น หมายความว่า สกัดกั้นไม่ให้ผู้คนโจมตีกันและกัน แม้เกิดการรบราฆ่าฟันกันขึ้นแล้วก็หาทางให้ยุติเสียได้ ซึ่งไม่จำเป็นต้องใช้ความรุนแรง
2. ก่อสร้างสันติภาพขึ้น หมายถึงแผนการระยะยาวที่ก่อสร้างให้เกิดชุมชนและสมาคมที่รักความสงบ โดยมีหลักการที่จะอยู่ร่วมกัน ให้อภัยซึ่งกันและกัน หรืออย่างน้อยก็ไม่เข้าไปก้าวก่ายกับอีกฝ่ายหนึ่ง เช่น
3. รักษาสันติภาพเอาไว้ หมายความว่า ยุติความขัดแย้ง ความรุนแรง บางครั้งก็อย่างฉับพลันจนบางทีกลายเป็นข่าวพาดหัวเอาเลย ที่จริงกรณีนี้ก็เหมือนกับการดับไฟ จริงอยู่มันเป็นความจำเป็นที่จะต้องดับไฟแห่งความขัดแย้ง ความรุนแรงเพื่อรักษาสันติภาพเอาไว้ แต่ว่ามันจะดีกว่านี้มากหากเราสามารถป้องกันไม่ให้อัคคีภัยเกิดขึ้น ฉะนั้นการก่อสร้างหรือสร้างสรรค์ให้เกิดสันติภาพจึงจำเป็นยิ่งนัก
ขอขยายความตรงนี้สักเล็กน้อยว่า เมื่อเริ่มรัฐบาลทักษิณครั้งแรกนั้นนายกรัฐมนตรียังรับฟังถ้อยคำของข้าพเจ้าซึ่งเตือนเขาไปว่า การวางท่อแก๊สที่สงขลาไปมาเลเซียนั้นเป็นผลงานของพรรคประชาธิปัตย์ ซึ่งมีความไม่ชอบมาพากลอยู่มากหากรัฐบาลใหม่ยกเลิกโครงการนี้เสียได้ นั่นจะเป็นการตัดไฟเสียแต่ต้นลม หากขืนสนับสนุนโครงการนี้ต่อไปโดยไม่ปรึกษาหารือกับราษฎรอย่างจริงจัง การวางท่อแก๊สที่ว่านี้จะก่อให้เกิดความขัดแย้งรุนแรงยิ่ง ๆ ขึ้น โดยที่นี่จะเลวร้ายกว่ากรณีการวางท่อแก๊สจากพม่ามากาญจนบุรีเสียอีก โดยเราต้องไม่ลืมว่าการรวมตัวกันของชนชั้นกลางทางกาญจนบุรีนั้น จะถือได้ว่าเป็นการสร้างฐานมวลชนที่ขยายออกไปยังจังหวัดต่าง ๆ ทั่วราชอาณาจักรก็ว่าได้ น่าเสียดายที่ชนชั้นปกครอง ไม่เข้าใจประเด็นที่ว่านี้ เพราะนี่ดูจะเป็นคำตอบในทางประชาธิปไตยที่อยู่นอกกรอบของรัฐสภาอย่างน่าสนใจยิ่งนัก
ที่กล่าวมานี้จำต้องเข้าใจว่า ความขัดแย้งและความรุนแรงนั้นโยงไปถึงโครงสร้างทางสังคมที่ปราศจากความยุติธรรมด้วยเสมอไป ฉะนั้นการสร้างสรรค์สันติภาพจึงจำเป็นต้องตีเป้าไปที่โครงสร้างทางสังคมอันรุนแรงเสมอไป โดยต้องใช้วิธีการต่างๆ กำจัดความยากไร้และให้การศึกษานอกรูปแบบที่เป็นอยู่ในระบบ กล่าวคือต้องสามารถให้การเรียนการสอนชนิดที่ให้ทุกคนมีความภูมิใจในศักดิ์ศรีของเขา ให้เขาพึ่งตนเองได้ ไม่ใช่ให้เขาสยบยอมอยู่กับอำนาจรัฐ หรือนายจ้าง และที่สำคัญคือการสร้างรากฐานทางประชาธิปไตยที่มวลชนโดยเฉพาะกับคนปลายอ้อปลายแขมให้เขาสามารถรวมตัวกันได้อย่างมีพลังในทางอหิงสาแต่มีสามัคคีธรรมเป็นแกนกลาง และพื้นฐานในการสร้างสรรค์สันติภาพที่แท้ จำต้องรวมการปฏิรูปที่ดินด้วย เสมอไป จะให้เศรษฐีจำนวนน้อยมีที่ดินมากมายมหาศาล ในขณะที่ชาวบ้านส่วนใหญ่ไม่มีที่ทำกินอย่างเพียงพอนั้น นั่นก็คือต้นตอของความขัดแย้งและความรุนแรงทางโครงสร้างอย่างไม่ต้องสงสัย
หลายคนคงทราบแล้วว่าที่ดินในกรุงเทพ ฯ นั้นประมาณ 30 % เป็นของสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ และผู้อำนวยการสำนักงานทรัพย์สิน ฯ คนปัจจุบันก็มีความเชื่อในเรื่องโลกาภิวัตน์ โดยพร้อมที่จะไล่ที่ ไม่เฉพาะคนยากคนจนหากรวมถึงชนชั้นกลางซึ่งเช่าอาคารพาณิชย์ของสำนักงานทรัพย์สิน ฯ ให้ขนย้ายออกไปเป็นบริเวณกว้างขึ้นทุกที ทั้งนี้ต้องการจะสร้างอาคารขึ้นใหม่อย่างทันสมัยสูงหลาย ๆ ชั้น เพื่อจะได้เงินมาอย่างมากมาย แม้ว่านั่นจะเป็นการรับใช้คนรวยจำนวนน้อยจนถึงบรรษัทข้ามชาติบนความยากไร้ของราษฎรตาดำ ๆ จำนวนหมื่นจำนวนแสน เขาก็ไม่ใยไพ แล้วนี่ไม่เป็นการสร้างความขัดแย้ง ความรุนแรงที่กระทบกระเทือนไปยังสถาบันพระมหากษัตริย์ดอกหรือ
ท่านนัทฮันท์ ซึ่งเป็นพระเวียดนามและเป็นผู้ที่คิดคำขึ้นใหม่ในเรื่อง พุทธศาสนากับสังคม ( Engaged Buddhism) ท่านกล่าวว่า การที่จะป้องกันไม่ให้เกิดสงครามหรือไม่เกิดความรุนแรงในอนาคต เราต้องเริ่มแต่เดี๋ยวนี้ เมื่อเกิดความขัดแย้งอย่างรุนแรงขึ้นแล้วการจะแก้ไข เยียวยาอย่างใดก็อาจจะล่าช้าไปเสียแล้ว ถ้าเราและลูก ๆ ของเราเริ่มปฏิบัติอหิงสธรรมในชีวิตประจำวันก็เท่ากับเราเริ่มปลูกพืชพรรณทางสันติและทางสมานฉันท์ในจิตใจของเรา นั่นจะช่วยให้เราสามารถสถาปนาสันติที่แท้ขึ้นมาได้ และโดยวิธีนี้นี่แหละ ที่เราสามารถจะป้องกันความขัดแย้งรุนแรง แม้กระทั่งการสงครามในอนาคตขึ้นได้
ถ้าเราไม่เห็นด้วยกับพระองค์ท่าน ก็ขอให้ดูได้จากประวัติศาสตร์โลก ว่า การปฏิวัติใหญ่ไม่ว่าจะที่รัสเซีย จีน เวียดนาม หรือกัมพูชา ที่เป็นไปด้วยความรุนแรงนั้น ได้ผลในทางสร้างสันติภาพอย่างแท้จริงหรือไม่
การสร้างสรรค์วัฒนธรรมแห่งสันติ เราต้องเริ่มด้วยการสร้างสรรค์สังคมให้ยุติธรรม และให้สิทธิในทางเท่าเทียมกันแก่ประชาชนทุกหมู่เหล่า การเอาคำว่า สันติภาพ ไปใช้เป็นเครื่งมือเพื่อปราบปรามผู้คนโดยอ้างว่าเพื่อความมั่นคงในชาติ นั่นคือวิธีการอันเลวร้าย ดังจะเห็นได้ว่านโยบายของรัฐบาลทักษิณ ที่ภาคใต้ก็ดี และที่อื่น ๆ ก็ดี รวมทั้งการขจัดยาบ้า ยาม้า ล้วนเป็นเรื่องที่ปราศจากสันติในทุก ๆ ทาง แล้วสันติภาพจะเกิดขึ้นได้อย่างไร วิธีการเช่นนี้ไม่ได้มีแต่รัฐบาลทักษิณ มีขึ้นกับรัฐบาลบุช และ รัฐบาลแบลร์ ผลก็คือทั้งสองประเทศนี้มีการขยายตัวยิ่ง ๆ ขึ้นทุกที ดังที่ทางเมืองไทย ความรุนแรงก็จะขยายตัวไปยิ่ง ๆ ขึ้น นอกเหนือไปจาก 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ออกไปอย่างไม่หยุดยั้ง
การสร้างสันติภาพย่อมเป็นกระบวนการที่จะก่อให้เกิดข้อตกลงระหว่างสองฝ่ายที่ขัดแย้งกัน ประเด็นสำคัญก็คือ การใช้วิธีสังสรรค์สนทนาซึ่งกันและกัน และที่สำคัญยิ่งกว่านั้นก็คือ การเปิดใจกว้างรับฟังอีกฝ่ายหนึ่ง กล่าวกันว่าเจ้าแม่กวนอิม ซึ่งเป็นบุคลาธิษฐานแห่งพระกรุณาคุณของพระพุทธเจ้านั้น ท่านรับฟังคนทุกข์ยาก ทุกหนแห่งรวมทั้งสัตว์นรกด้วย เราควรเอาอย่างพระองค์ท่าน เพราะในโลกปัจจุบันสิ่งที่เรียกว่าการสนทนาวิสาสะนั้นมักจะเป็นการพูดของฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดแต่เพียงอย่างเดียว โดยไม่รับฟังอีกฝ่ายหนึ่งอย่างจริงจังเลย แล้วจะเป็นผลสำเร็จได้อย่างไรในเรื่องความขัดแย้ง
การสมานฉันท์เป็นกุญแจอันสำคัญในการสร้างสรรค์สันติภาพ และผู้ที่สามารถสร้างสรรค์สันติภาพได้ ย่อมสามารถก่อให้เกิดขึ้นได้ซึ่งวัฒนธรรมแห่งความสัตย์ แห่งการให้อภัย และความร่วมมือซึ่งกันและกันนั้นแล
การสร้างสันติภาวะนั้น เป็นงานที่ไม่รู้จักจบ แต่ไม่ได้หมายความว่าเราควรจะทอดหุ่ยเสีย มีใครคนหนึ่งอธิบายว่า การสร้างสันติภาวะนั้นก็เหมือนกับคนที่แลเห็นว่าน้ำแห้งบ่อ เราจะหาน้ำที่ไหนอีกไม่ได้ นอกจากต้องไต่ขึ้นภูเขาไปช้อนเอาหิมะลงมาเทลงบ่อครั้งแล้วครั้งเล่า เพื่อให้บ่อมีน้ำ นี้ฉันใด การสร้างสันติภาวะก็ต้องใช้ขันติธรรมฉันนั้น
การรักษาสันติภาพนั้นมีปัญหายิ่งกว่านี้ บางครั้งมีการรักษาสันติด้วยความปรารถนาดีโดยเฉพาะแม่ทัพนายกอง ซึ่งพร้อมจะรักษาสันติภาพด้วยความรุนแรง แม้จะได้ผลบ้างในระยะสั้นแต่ในระยะยาวแล้วไร้ผล
อย่างจริงจัง การแก้ไขความขัดแย้งรุนแรงในระยะยาวต้องแก้ไขที่เหตุแห่งความรุนแรง และการแก้ไขก็ต้องไม่ทำให้เกิดความรุนแรงใด ๆ ทั้งสิ้น ยกตัวอย่างเช่น เมื่อหลังสงครามที่อ่าวเปอร์เชียนั้นสหรัฐต้องการลงโทษอิรัค เพราะถือว่าผู้นำประเทศนั้นเป็นคนโหดเหี้ยมและรุนแรงด้วยการกล่าวหาอย่างปราศจากข้อเท็จจริงว่าประเทศนั้นมีอาวุธนิวเคลียร์ที่จะทำลายล้างโลกได้ จึงเสนอ สหประชาชาติให้ทุกประเทศร่วมกัน ไม่ส่งยาและอาหารที่จำเป็นไปให้อิรัค ผลก็คือประชาชน โดยเฉพาะคนยากจน คนแก่และเด็ก ๆ ต้องตายไปเป็นจำนวนมาก ยิ่งกว่าโดนระเบิดในสงครามเสียอีก
การแก้ปัญหาความขัดแย้งใด ๆ ในทางฝ่ายพระพุทธศาสนานั้นท่านแนะนำให้ใช้ความเมตตากรุณาเป็นหลัก พวกเควกเกอร์แม้ไม่ใช่พุทธศาสนิก แต่ก็ใช้หลักอหิงสธรรมในการแก้ไขข้อขัดแย้งและความรุนแรงเสมออย่างไม่เข้าข้างรัฐบาลของตัวเองเลยถ้าเห็นรัฐบาลเป็นฝ่ายผิด เช่นพวกเควกเกอร์ นำยาจากสหรัฐไปส่งให้เวียดนามเหนือ ในขณะที่รัฐบาลสหรัฐเห็นว่าเป็นการเข้าข้างฝ่ายศัตรู ยังเมื่อก่อนที่สหรัฐจะไปทิ้งระเบิดในอิรัค เมื่อเร็ว ๆ นี้ ไม่แต่พวกเควกเกอร์เท่านั้นหากรวมถึงพุทธศาสนิกเพื่อสันติภาพชาวอเมริกันจำนวนไม่น้อยก็เข้าไปอยู่ในอิรัคเพื่อพร้อมจะรับกรรมร่วมกับชาวอิรัค เมื่อสหรัฐจะทิ้งระเบิดลงไปในอิรัค
การวิจัยที่เสนอในที่ประชุมทำให้เห็นว่า แท้จริงแล้วความขัดแย้งในสังคมไทยไม่ได้เป็นเรื่องจำกัดเฉพาะใน 3 จังหวัดภาคใต้เพียงพื้นที่เดียว แต่มีอยู่ในทุกระดับ หรือในทุกพื้นที่ และหากขาดการจัดการที่ดี หรือจัดการด้วยความไม่เข้าใจ ความขัดแย้งในทุกระดับทุกพื้นที่นั้น ก็สามารถแปรเปลี่ยนเป็นความรุนแรงเหมือนใน 3 จังหวัดภาคใต้ได้เช่นกัน
การประชุมในปีนี้ได้แบ่งการรายงานผลการวิจัยเพื่อนำไปสู่ สังคมสมานฉันท์ ไว้ 5 ประเด็นคือ ความสมานฉันท์บนความแตกต่างทางวัฒนธรรมและชาติพันธุ์ ความสมานฉันท์ภายใต้ความเหลื่อมล้ำในสังคม การดูแลปัญหาความขัดแย้งในการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติ การประสานความขัดแย้งในด้านแรงงานไทย และระบบค่านิยมของคนไทยกับการสร้างสังคมสมานฉันท์
ทั้งนี้ ในแต่ละประเด็นมีการศึกษาวิจัยอย่างเป็นระบบ และมีประโยชน์ในการสร้างองค์ความรู้แก่สังคมอย่างยิ่ง ประชาไท จึงจะนำข้อมูลจากการรายงานการวิจัยของ TDRI ในปีนี้มาเสนอเป็นระยะๆ เพื่อสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้และสมานฉันท์ ก่อนที่ปัญหาต่างๆ จะบานปลายและนำไปสู่ความขัดแย้งและรุนแรงในพื้นที่อื่นๆ มากกว่าที่เป็นอยู่
พูดอย่างง่ายที่สุดคือ ต้องมองเห็นคนเป็นคน ต้องเห็นว่าคนทั้งหลายที่มาประกอบกันเป็นชาติหรือประเทศไม่ว่าจะเป็นรากหญ้าหรือต้นไม้ใหญ่ก็มีความสำคัญทั้งหมด
ดร.
ประเด็นต่อมาคือเรื่องของความจริงเกี่ยวกับทรัพยากร กับนโยบายการพัฒนาไม่อยู่บนพื้นฐานของความจริง
ยกตัวอย่างปัญหาน้ำในภาคตะวันออก ขณะนี้สรุปได้ตรงกันว่า น้ำที่มีอยู่ในตอนนี้ก็ไม่เพียงพอต่ออุตสาหกรรมที่มีอยู่แล้ว ควรต้องลดกำลังผลิตลงด้วย แต่กลับยังเชิญชวนให้มีการลงทุนเพิ่ม หมายความว่ารัฐบาลไม่บอกความจริงกับประชาชนหรือนักลงทุน
ชาวบ้านจึงมานั่งคุยกันเพื่อหาสาเหตุ จนทำให้ 3 ปีที่ผ่านมานี้ ไม่พบปัญหาน้ำเสียเหมือนก่อนหน้านี้ ชาวบ้านพบว่า น้ำเสียนั้นจะอยู่ส่วนก้นและมีน้ำเสียจากโรงงานคอยสมทบ น้ำจึงมีมลภาวะ หลังการพูดคุยเห็นปัญหาร่วมกัน จึงทำไม้กั้นส่วนตะกอนที่สกปรกไว้ และจัดตั้งชาวบ้านร่วมกันเฝ้าระวังตรวจสอบโรงงานอุตสาหกรรมไม่ให้ปล่อยน้ำเสียผสมโรงลงมาได้อีก
เรื่องเหล่านี้ก็สมานฉันท์กันได้โดยไม่ทะเลาะกัน และเจ้าหน้าที่ก็ไม่ลำบากในการแก้ปัญหา เรื่องเล็กๆแบบนี้สามารถทำให้เกิดขึ้นได้ทุกที่ ถ้ามีความพยายาม มีความตั้งใจ และทุกฝ่ายร่วมกันทำ
นาย
ต่อไปข้างหน้าความขัดแย้งจะมีมากขึ้น ทุกคนแก่งแย่งที่ดินทำกิน แย่งน้ำกัน และจะเกิดความรุนแรงตามมา ดังนั้นต้องทำให้สมานฉันท์เป็นวาระแห่งชาติ ต้องเอาเรื่องชุมชนมาพูดกัน เช่น คนที่รับผิดชอบของ TDRI กรณีกลไกของรัฐ กลไกของสังคม เจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องกับความขัดแย้ง เพราะการแก้ปัญหาตรงนี้รัฐต้องเข้าใจและรู้ปัญหาเพื่อไม่ให้เกิดปัญหาอย่างที่เกิดขึ้นแล้วใน 3