PARROCCA SANT' ANDRIJA

L-istorja tal-Parrocca tul is-snin

Storja tal-Parrocca ta' Hal Luqa (1575 - 1850)

Taghrif migbur minn Neil Zammit

Mehud mill-ktieb Hal Luqa 375 Sena ta' Fidi u Kultura Nisranija
 


L-istorja ta’ parrocca hija direttament marbuta mal-knisja taghha.  Tant hu hekk, illi sa mill-ibghad zminijiet tal-Kristjanezmu f’pajjizna, kull komunita’ kienet tabita ruhha madwar il-knisja principali tar-rahal, waqt li f’okkazjonijiet diversi kienet taqsam il-ferh u n-niket taghha propju f’din l-istess knisja, jew sahansitra fi knejjes ohra filjali mibnija mill-poplu ghall-glorja t’Alla u l-qima tal-qaddisin.

Jekk nitfghu harsitna lura ghas-seklu 16 naraw illi minbarra l-knisja ckejkna ddedikata lill-Appostlu Sant’ Andrija patrun tas-sajjieda, f’Hal Luqa kien hemm ghadd ta’ knejjes zghar ohra.  Dawn il-knejjes, jew kif inhuma popolarment maghrufa bhala kappelli, jafu l-bidu taghhom sa mill-ewwel snin tas-seklu 15 u jitqiesu bhala espressjoni viziva ewlenija tal-fidi li kellhom missirijietna fit-taghlim tal-knisja kattolika.     

Fir-rapport tal-Vizta Pastorali tat-8 ta’ Frar 1575, Mons Dusina jsemmi illi madwar il-knisja ta’ Sant’ Andrija kien hemm tliet knejjes zghar ohra.  Dawn kienu ddedikati lil San Giljan, San Anton Abbati u ‘l-Vizitazzjoni tal-Madonna.  Ftit il boghod kien hemm knisja ohra ddedikata lil San Nikola, filwaqt li fit-triq li taghti ghall-Imdina kien hemm wieqfa l-knejjes ta’ Santa Marija u dik tat-Twelid tal-Madonna.  Dusina jsemmi tliet kappelli ohra, din id-darba f’Wied il-Knejjes.  Dawn kienu ddedikati lil San Nikola, lit-Twelid tal-Madonna u lil Santa Marija.  Jissemmew ukoll knisja ckejkna ddedikata lil San Gakbu Appostlu f’Hal Saflieni u ohra lil San Tumas fit-triq ta’ Hal Farrug.

Hawnhekk sejrin naghtu harsa lejn il-grajjiet l-aktar importanti li sawru l-istorja tal-knisja ewlenija ddedikata lil Sant’Andrija Appostlu.

 

Il-Knisja ta’ Sant’ Andrija Appostlu

Bla dubju, il-knisja ta’ Sant’ Andrija kienet l-aktar wahda mportanti, wieqfa f’nofs ir-rahal ta’ Hal Luqa.  L-eewwel referenza ghal din il-Knisja tehodna lura ghall-ahhar snin tas-seklu 15.  Izda jidher illi din ma kenitx tinsab f’qaghda tajba ferm.  Tant hu hekk illi Knisja ohra giet mibnija bejn l-1539 u l-1542 u din kienet tintuza ta’ spiss u mizmuma tajjeb hafna.[1]

 

1575

L-ewwel waqfa ta’ Dusina waqt il-vizta pastorali tieghu f’Hal Luqa f’din is-sena kienet propju fil-knisja ewlenija u principali ta’ dan ir-rahal.[2]  Kienet knisja zghira, u f’dak iz-zmien kienet bla qassis u minghajr ebda renti.  Izda r-rahhala kienu jiehdu hsieb igibu qassis sabiex iqaddes fil-festa ta’ Sant’ Andrija. 

L-altar maggur iddedikat sa minn dejjem lil Sant’ Andrija Appostlu kien ghadu minghajr kwadru u Dusina minnufih ordna sabiex jitpitter wiehed. 

Iz-zewg altari l-ohra kienu ddedikati lis-Salvatur u lil-Madonna.  Il-kwadru tas-Salvatur kien juri t-trasfigurazzjoni ta’ Sidna Gesu’ Kristu flimkien ma’ San Pawl, Santu Rokku u San Bastjan. 

 

1600

L-istess Dusina jsemmi illi l-altar tal-Madonna ma kellux kwadru, izda nafu illi sa’ din is-sena kien tpitter kwadru tat-Twelid tal-Madonna li aktar tard inbidel f’iehor li juri n-Nativita’ ta’ Sidna Gesu’ Kristu. 

Jissemma ghall-ewwel darba l-kwadru titulari ghall-altar maggur ta’ din il-knisja.  Dan tpitter minn Filippo Dingli u kien juri lill-Madonna flimkien ma’ Sant’ Andrija u San Pawl. 

 

1607

Sa’ din is-sena l-quddies f’din il-knisja beda jsir kull nhar ta’ Hadd, fil-festi kmandati u fost ix-xoghol. 

Minkejja illi kienet ghadha mhux iddikkjarata knisja parrokkjali, nafu illi l-kappillan ta’ Birmiftuh beda jamministra s-sagrament taz-zwieg f’din il-knisja. 

 

1611

B’digriet ta’ l-Isqof Gargallo bdiet issir quddiesa nhar ta’ Hadd kmieni filghodu maghrufa bhala ta’ l-aurora. 

 

1620

Bdiet issir quddies kull nhar ta’ Gimgha b’legat imholli minn Giuseppe Zammit.

 

1634

Dun Agostino Cassia ha l-pussess bhala l-ewwel kappillan tal-parrocca ta’ Hal Luqa nhar il-15 ta’ Mejju ta’ din is-sena.  Il-kappillan Cassia twieled f’Hal Qormi fl-1604 u kien ordnat sacerdot fl-1629.

Nhar l-4 ta’ Gunju kienet registrata l-ewwel maghmudija fil-parrocca l-gdida, filwaqt li l-ewwel zwieg kien fit-23 ta' Lulju. 

Fl-20 t'Awwissu twaqqfu solennament il-fratellanzi tas-Ssmu. Sagrament u tal-Madonna tar-Ruzarju mill-Vigarju Kapitulari Pontremoli.  L-ewwel prokuratur tal-Fratellanza tas-Ssmu. Sagrament kien Bazilju Farrugia waqt li dak tal-Fatellanza tar-Ruzarju kien Duminku Tonna. 

In-nies tar-rahal bdew jahsbu biex jibnu knisja ikbar, u ghalhekk f’din l-istess sena bdiet tinbena l-knisja l-gdida fil-lok fejn kien hemm cimiterju u tliet kappelli ddedikati lil San Giljan, Sant' Anton Abbati u l-Vizitazzjoni tal-Madonna.  Il-pjanta tal-knisja l-gdida fuq stil doriku saret mill-Halluqi Dun Gulju Muscat.[3] 

Jissemma ghall-ewwel darba pissidi antik tal-fidda li ghadu sal-lum mizmum b’ghozza fit-tezor tal-parrocca.

 

1635

Dun Domenico Muscat kien ordnat sacerdot u qaddess l-ewwel quddiesa tieghu nhar il-21 ta’ Dicembru. 

Nhar it-12 ta’ Marzu, il-parrocca ta’ Hal Luqa hadet sehem ghall-ewwel darba fil-processjoni ta’ San Girgor.

F’Ottubru ta’ din is-sena, il-fratellanza tas-Ssmu. Sagrament giet affiljata ma’ dik tal-Bazilika ta’ San Pietru fil-Vatikan, waqt li l-Fratellanza tal-Madonna tar-Ruzarju giet affiljata ma’ dik ta’ Santa Maria f’Minerva, Ruma.

 

1636

Nhar id-9 ta’ Novembru l-Isqof Balaguer zar il-parrocca ta’ Hal Luqa u amministra ghall-ewwel darba is-Sagrament tal-Grizma tal-Isqof.  Hu heggeg hafna lill-poplu ta’ Hal Luqa biex jistinka kemm jiflah ghall-bini tal-knisja l-gdida, dedikata lil Sant’ Andrija.[4] 

 

1643

L-ewwel kwadru titulari ta’ Sant’ Andrija ghall-knisja parrokkjali l-gdida tpitter minn Ludovico La Sala u thallas minn Bazilju Farrugia.

Il-pittur Senglean Valerio Failla pitter il-kwadru ta’ San Giljan ghall-knisja parrokkjali l-gdida.  Dan thallas minn Bazilju Farrugia.

 

1644

Sa din is-sena tlesta l-bini tal-kor, iz-zewg kappelluni, parti mill-korsija u l-koppla tal-knisja parrokkjali l-gdida.  Giet fonduta wkoll qanpiena gdida, tizen 288 ratal, u li l-ispejjez ghaliha thallsu mill-ahwa Anglu u Salvu Bonnici.

Nhar l-4 ta’ Dicembru ta’ din is-sena, l-Isqof Balaguer wettaq vizta pastorali fil-parrocca ta’ Hal Luqa.  Vizta ohra mill-istess Isqof saret ghaxar snin wara.

 

1654

Tkompla l-bini tal-knisja, u f’din is-sena tlesta l-ewwel artal tal-korsija fuq in-naha tax-xellug, iddedikat lil San Luqa.  Dan l-artal twaqqaf nhar it-18 ta’ Jannar bi flus Luqa Ellul.

 

1655

Il-pittur maghruf Stefano Erardi pitter il-kwadru tan-Nativita’ ta’ Sidna Gesu’ Kristu ghall-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa.  L-ispejjez ghal dan il-kwadru thallsu minn Mattew Azzopardi. 

F’din is-sena saret ghall-ewwel darba l-festa tal-Madonna tal-Warda nhar l-ewwel Hadd ta’ Mejju bi flus imhollija minn Girolamo Farrugia. 

 

1656

Waqt zjara pastorali nhar l-10 ta’ Dicembru, l-Isqof Balaguer ipprofana darba ghal dejjem hames knejjes zghar li kienu neqsin sewwa mill-fondi.  Dawn kienu tal-Madonna tal-Ibwar, tal-Vitorja,  ta’ San Tumas u tnejn iddedikati lil San Nikola.

F’din is-sena tlesta wkoll l-artal l-iehor tal-korsija fuq in-naha tax-xellug, iddedikat lis-Salvatur. 

 

1658

Dun Agostino Cassia temm il-parrokat tieghu u bhala t-tieni kappillan tal-parrocca kien mahtur  Dun Mattew Gatt.  Imwieled fl-1620, il-Kappillan Gatt kompla stinka biex jitlesta’ l-bini tal-Knisja l-gdida.  Huwa kien imfittex hafna ghat-taghlim tad-duttrina.

 

1662

F’din is-sena jissemma ghall-ewwel darba s-salib tal-kleru, xoghol mill-ifjen immartellat fil-fidda tas-seklu 17.[5]

 

1665

Il-bini tal-knisja parrokkjali kien kwazi lest minn kollox sal-ahhar ta’ din is-sena.  Il-knisja izda, kienet ghadha nieqsa mill-iskultura u minghajr kampnar. 

 

1666

Il-fonti tal-maghmudija tpogga f’nicca fuq il-lemin tal-bieb il-kbir tal-knisja parrokkjali.

 

1667

Jissemmew ghall-ewwel darba fl-inventarji, censier u navetta tal-fidda biex jintuzaw fil-funzjonijiet liturgici fil-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa.

Gie akkwistat l-ewwel orgni ghall-knisja parrokkjali l-gdida.[6] 

 

1669

Il-maghruf Kalabriz Mattia Preti pitter il-kwadru ta’ Santa Marija ghall-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa, liema kwadru thallas minn Duminku Farrugia. [7]

B’digriet mahrug minn Ruma fil-21 ta’ Gunju, twaqqfet solennament is-Sodalita’ tal-Agonizzanti. 

 

1673

Nhar l-14 ta’ Novembru thabbret il-mewt tal-kappillan Dun Mattew Gatt, u ndifen fil-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa. 

 

1674

Fil-15 ta’ Mejju, Dun Carlo Cassia ha l-pussess bhala kappillan izda wara biss erba’ snin kellu jirtira minhabba ragunijiet ta’ sahha.  Il-Kappillan Cassia twieled fil-Belt fl-1626 u kien ordnat sacerdot fl-1651.  Huwa miet fl-1692 u ndifen fil-knisja parrokkjali ta’ San Pawl Nawfragu tal-Belt. 

 

1676

Ir-rahal ta’ Hal Luqa ntlaqat mill-pesta, u l-vittmi kollha ndifnu f’ghalqa kkonsagrata f’tarf ir-rahal vicin ta’  Bir Miftuh.  Dan il-lok ta’ dfin aktar tard sar ic-cimiterju parrokkjali.

F’din is-sena tlesta minn kollox l-artal ta’ San Anton Abbati, bi skultura fil-gebla bhal dik li kellu l-artal ta’ Sant’ Anna.  Dan ix-xoghol sar minn Mastru Gann Mari’ Saliba. 

 

1678

Wara r-rizenja tal-Kappillan Cassia, Dun Guzepp Lamagna kien nominat bhala kappillan tal-parrocca.   Imwieled fil-Isla fl-1639, il-Kappillan Lamagna ma tantx kellu zmien felici fil-parrocca ta’ Hal Luqa u fil-fatt irrizenja hames snin wara.  Wara li spicca minn kappillan ta’ Hal Luqa, huwa nhatar kappillan ta’ l-Ordni Gerosolmitan ta’ San Gwann u miet aktar tard fl-1697. 

Wara li l-artal tas-Salvatur ghadda f’idejn Duminku Barbara, dan hareg il-flus kollha mehtiega biex bidel it-titlu ta’ dan l-artal ghal dak ta’ San Duminku ta’ Soriano.  F’din is-sena tlesta l-artal u l-kwadru ta’ San Duminku, xoghol tal-maghruf Mattia Preti.[8]

 

1679

Sar tabernaklu gdid ghall-artal maggur tal-knisja parrokkjali.  Dan thallas minn Ludoviku Imbroll.

F’din is-sena tlesta wkoll il-kwadru ghall-kappella ta’ San Anton Abbati. 

 

1682

Tlesta z-zuntier tal-knisja parrokkjali, u nbeda x-xoghol fuq il-kampnar ghall-istess knisja.  Dan il-kampnar inbena fuq in-naha tax-xellug tal-faccata u tlesta madwar erba’ snin wara.

 

1683

Dun Frangisk Theuma kien imsejjah ghal kappillan tal-parrocca ta’ Hal Luqa.  Huwa twieled fil-Belt Valletta fl-1647 u ordna sacerdot fl-1672.  Tul il-parrokat tieghu tkompla l-bini tal-knisja l-gdida kif ukoll wettaq hidma kbira fost it-tfal tal-parrocca.

 

1686

Wara li tlesta x-xoghol fuq il-kampnar, ittellghet f’postha l-qanpiena li kienet thallset mill-ahwa Anglu u Salvu Bonnici.[9] 

Nhar l-4 ta’ Gunju, l-Isqof Cocco Palmieri wettaq l-ewwel vizta pastorali tieghu fil-parrocca ta’ Hal Luqa.

Tlesta minn kollox il-kancell tal-presbiterju tal-knisja parrokkjali.[10]

F’din is-sena wkoll sar xoghol ta’ nduratura fuq l-artal tan-Nativita’ biex dan jigi jaqbel ma’ dak ta’ pariggu dedikat lill-Madonna tar-Ruzarju. 

 

1687

F’din is-sena l-knisja parrokkjali kompliet tissebbah bil-kwadru titulari li juri l-martirju ta’ Sant’ Andrija Appostlu, xoghol il-maghruf Kalabriz Mattia Preti.

 

1691

F’Ottubru ta’ din is-sena inbeda l-progett ta’ tibdil fil-faccata tal-kor tal-knisja parrokkjali fuq stil barokk, liema xoghol dam sejjer ghal madwar tliet snin.[11] 

 

1692

L-iskultur Giuseppe Casanova flimkien mal-lavrant tieghu bdew jahdmu l-iskultura kollha fil-gebel ghall-kor il-gdid.[12]    

F’din is-sena wkoll x’aktarx li giet skolpita fl-injam l-istatwa tal-Madonna tar-Ruzarju u li aktar tard bdiet tintuza wkoll bhala l-Madonna tac-~intura. 

 

1694

Waqt zjara fil-parrocca mill-Isqof Cocco Palmieri hu heggeg biex jitlesta mill-aktar fis il-bini u l-iskultura kollha tal-kor.  Sa Novembru ta’ din is-sena, l-iskultur Casanova qatta’ l-arzella tal-kor biex b’hekk dan il-progett tlesta minn kollox.  Issa l-kor kellu prospettiva mill-isbah fuq stil barokk, bil-kwadru tal-Preti jiddomina l-binja kollha.  Fuq kull naha tal-kwadru kien hemm zewg statwi; dik ta’ San Pietru u dik ta’ San Pawl[13], filwaqt li fl-apside tal-kor kien hemm skultura sabiha li turi l-glorja ta’ Sant’ Andrija[14].      

 

1697

F’din is-sena nhadem lampier tal-fidda ghall-artal tal-Madonna tar-Ruzarju.

 

1699

Wara hames snin mit-tlestija tal-kor tal-knisja, inghata bidu ghax-xoghol fuq il-faccata tal-istess knisja.  Beda jinhatt il-kampnar ewlieni biex floku jitilghu zewg kampnari fuq in-naha ta’ quddiem tal-faccata.[15]  Dan ix-xoghol sar fuq disinn tal-maghruf Lorenzo Gafa’.[16]

 

1703

F’din is-sena inhadem il-lampier tal-fidda ghall-artal tal-Madonna tac-~intura.

 

1704

Ix-xoghol fuq il-bini tal-faccata tal-knisja parrokkjali kellu jieqaf hesrem, tant li l-faccata thalliet minghajr frontispizju.

 

1705

B’legat ta’ Speranza Griscti mholli f’din is-sena, saret ghall-ewwel darba l-festa ta’ San Mikiel fuq l-artal ta’ San Anton Abbati.[17]

 

1709

L-Isqof Cocco Palmieri wettaq l-ahhar vizta pastorali tieghu fil-parrocca ta’ Hal Luqa nhar id-9 ta’ Gunju.

 

 1711

Fit-28 t’Ottubru 1711 Dun Injazju Agius inhatar kappillan tal-parrocca.  Il-Kappillan Agius twieled fil-Belt fl-1673 u kien ordnat sacerdot fl-1697.  Kaz kurjuz dwar il-Kappillan Agius kien meta gie akkuzat li abbuza mis-sagrament tal-Qrar u ghalhekk intbghat tliet snin habs.

 

1715

F’din is-sena, Dun Injazju Agius rega’ ha t-tmexxija tal-parrocca f’idejh u ngiebet ir-Relikwija ta’ Sant’ Andrija Appostlu mill-Monasteru ta’ San Fabjan u San Sebastjan f’Ruma.

Il-lampier tal-artal maggur inhadem f’din is-sena, xoghol antik fil-fidda martellata. 

 

1717

F’din is-sena, il-patruni tal-artal ta’ San Giljan taw il-kappellun lis-Sodalita’ tal-Agonizzanti, bil-kundizzjoni li l-kwadru ta’ San Giljan xorta jibqa’ bhala t-titular tal-kappellun.[18] 

Niltaqghu ghall-ewwel darba fl-inventarji ma’ satla antika tal-fidda li kienet tintuza ghat-tberik mic-celebrant.

 

1719

Nhar it-12 ta’ Gunju, l-Isqof Canaves laqa’ talba li saritlu mill-W.R. Dun Gio Domenico Stellini, it-Terz-Ordni Agostinjan u l-Kappillan Injazju Agius biex titwaqqaf il-Fratellanza tal-Madonna tac-~intura fil-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa. 

 

1720

Nhar it-28 t’April saret festa kbira fil-parrocca biex twaqqfet solennament il-Fratellanza tal-Madonna tac-~intura.  Din tmexxiet mill-Kappillan Agius u Patri Antonio Mifsud O.S.A.[19]

 

1721

F’din is-sena nhadem fil-fidda l-ewwel ostensorju ghar-relikwija ta’ Sant’ Andrija Appostlu.  Dan sar bi flus Dun Guzepp Ellul u n-Nutar Filippo Tonna.

 

1722

Fuq talba tas-Sodalita’ tal-Agonizzanti nghata bidu ghat-tibdil fuq stil barokk fil-faccata tal-kappellun ta’ San Giljan biex dan jinbidillu t-titlu u jsir tal-Agunija.  Ix-xoghol kollu dam sejjer ghal aktar minn tnax-il sena. [20]  

 

1724

Nhar il-15 ta’ Settembru thabbret il-mewt tal-Kappillan Injazju Agius u kien midfun fil-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa.  Warajh kien nominat Dun Marju Mifsud biex jilhaq minfloku.  Il-kappillan Mifsud twieled f’Hal Qormi fl-1675 waqt li fl-1700 ircieva l-ordni tal-presbiterat.

F’din l-istess sena nhadem lampier tal-fidda ghall-artal tan-Nativita’ (maghruf bhala ta’ San Guzepp).

 

1725

F’Settembru ta’ din is-sena tlesta x-xoghol fuq iz-zuntier il-gdid tal-knisja parrokkjali. 

 

1728

F’din is-sena tpitter il-kwadru tal-Madonna tac-~intura mill-pittur Enrico Arnaud.  Dan ha post kwadru iehor izghar li kien thallas minn Dun Gio Domenico Stellini flimkien mat-Terz’ Ordni Agostinjan.[21]

 

1729

F’din is-sena tlestew l-erba’ konfessjonarji, u tpoggew fil-korsija tal-knisja parrokkjali.[22]

Il-kwadru tal-Agunija tpitter f’din is-sena minn artist mhux maghruf.  Dan sab postu fil-kappellun tal-Agunija, u tahtu tpogga l-kwadru zghir ta’ San Giljan. 

 

1731

Nhar l-1 ta’ Novembru twaqqfet solennement is-Sodalita’ tal-Vjatku.

 

1734

Ix-xoghol fuq il-kappellun tal-Agunija mexa gmielu, tant li kien kwazi lest minn kollox.  F’din l-istess sena nbeda wkoll ix-xoghol fuq il-faccata tal-kappellun tal-Madonna tar-Ruzarju.

 

1737

F’din is-sena miet il-Kappillan Mifsud u kien midfun fil-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa.  Nhar l-4 ta’ Mejju Dun Anton Casha ha l-pussess bhala kappillan tal-parrocca meta kellu biss 28 sena.

Tlesta ghal kollox il-bini tal-faccata tal-knisja parrokkjali, liema xoghol tmexxa minn Mastru Sebastian Saliba. 

Il-kappellun tar-Ruzarju wkoll tlestietlu l-skultura gdida fuq stil barokk biex tigi taqbel ma’ dik tal-kappellun tal-Agunija. [23]

Il-lampier tal-fidda ghall-artal ta’ Sant’ Anna inhadem f’din is-sena.

F’din is-sena wkoll jissemma ghall-ewwel darba t-tuzell li kien armat b’damask ahmar.

 

1740

Giet indurata bid-deheb il-prospettiva tal-kor tal-knisja parrokkjali.

 

1745

Matul din is-sena, l-imghallem Antonio Farrugia beda jahdem fuq is-sedji tal-kor.  L-iskultura kollha kienet fdata f’idejn l-iskultur Halluqi Pietru Saliba. 

Tlesta wkoll xi xoghol fuq iz-zuntier tal-knisja, u saru zewg statwi tal-gebel ghal mieghu, wahda ta’ Mose’ u l-ohra ta’ Aronne. 

 

1746

F’din is-sena tlesta x-xoghol kollu fuq is-sedji tal-kor minn Mastru Antonio Farrugia.[24]  L-iskultura kollha nhadmet minn Pietru Saliba.

Nhar is-27 ta’ Marzu twaqqfet solennement il-Fratellanza tad-Duluri b’digriet tal-General tal-Ordni tas-Servi tas-Seba’ Duluri ta’ Sidtna Marija, ir-Rev. Patri Pietro Fancelli.[25]  

 

1752

Waqt zjara tal-Isqof Alpheran de Bussan fil-parrocca ta’ Hal Luqa, hu fahhar hafna x-xoghol li kien sar fil-knisja parrokkjali.

 

1757

L-iskultur Pietru Saliba lesta l-pulptu tal-knisja parrokkjali.  Dan kellu disinn mill-isbah b’hafna ornamenti u skultura mill-ifjen, bil-parti ta’ fuq tieghu kellha forma ta’ tribuna, inkurunata bi statwa sabiha ferm ta’ Sant’ Andrija.[26]

 

1760

Il-Kappillan Anton Casha temm il-parrokat tieghu u warajh inhatar Dun Mikiel Maxta biex imexxi l-Parrocca ta’ Hal Luqa.  Dun Mikiel, sacerdot Halluqi, twieled fit-22 ta’ Settembru 1718 u kien ordnat sacerdot fl-1743.  

 

1771

F’din is-sena nhadem il-bust tal-Ecce Homo biex jitqieghed f’nicca fil-knisja parrokkjali ghall-qima tal-fidili.

 

1775

F’din is-sena nsibu l-ewwel referenza bikrija ghall-Gimgha l-Kbira f’Hal Luqa.  Maria Rosa Ellul halliet miktub fit-testment taghha tat-28 ta’ Mejju biex wara mewtha ssir statwa tal-Veronika. 

 

1777

Inhadem tuzell gdid ghall-artal maggur biex jintuza fil-festi principali, u thallas minn Frangisku Briffa u Guzeppi Ellul.

 

1779

L-istatwa titulari ta’ Sant’ Andrija kienet skolpita fl-injam mill-iskultur Senglean Mastru Giuseppe Scolaro u tlestiet f’din is-sena.[27]  L-iskultur Scolaro hadem ukoll pedestall, bradella u bankun ghall-istess statwa. [28]  Id-disinn tal-istatwa sar mill-capomastro Giuseppe Bonnici li kien minn Hal Luqa filwaqt li l-ispejjez taghha thallsu minn Andrea Camenzuli.

 

1781

Waqt vizta pastorali mill-Isqof Vincenzo Labini fil-knisja parrokkjali, hu seta’ jammira din l-istatwa lesta f’nicca hdejn il-fonti tal-maghmudija.

Fit-13 ta’ Dicembru, l-Isqof Labini baghat lil Dun Orazju Gafa’ bhala Vigarju Kurat abiex jghin lill-Kappillan Maxta peress li dan tal-ahhar kien kwazi tilef id-dawl ghal kollox. 

 

1783

Nhar is-7 ta’ Dicembru, il-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa kienet solennement ikkonsagrata mill-Isqof Vincenzo Labini.  Id-digriet tal-konsagrazzjoni hareg nhar id-28 ta’ Novembru, waqt li l-istess Isqof Labini ta l-Indulgenza Plenarja lil kull min jinvizta l-knisja nhar il-jum tal-konsagrazzjoni taghha.[29] 

Il-knisja parrokkjali kien fiha ghaxar artali.  Fuq kull naha tal-artal maggur kien hemm kappellun b’zewg artali, b’dawk principali jkunu dedikati lill-Madonna tar-Ruzarju[30] u l-Agunija ta’ Sidna Gesu’ Kristu waqt li z-zewg artali laterali fl-istess kappelluni kienu dedikati lill-Madonna tac-~intura[31] u n-Nativita’ ta’ Sidna Gesu’ Kristu.[32]   L-artali l-ohra li kien hemm fil-korsija kienu dedikati lil Sant’ Anna[33], San Duminku[34], Santa Marija u San Mikiel Arkanglu[35].

 

1785

L-Isqof Vincenzo Labini ordna biex tinhadem il-Via Sagra ghall-knisja parrokkjali.  Ghal dan il-ghan, Orazju Ellul ha hsieb jigbor il-fondi mehtiega.

 

1792

Fuq ordni tal-Isqof Labini ngieb minn Napli orgni gdid ghall-knisja parrokkjali.

 

1795

Nhar l-10 t’Ottubru thabbret il-mewt tal-Kappillan Maxta u ndifen fil-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa.

Tkompla s-sett tal-vari tal-Gimgha l-Kbira bi flus l-Ispizjar Guzeppi Ellul, li halla somma flus fit-testment tieghu ghal dan il-ghan.[36]

L-Isqof Labini hatar lil Dun Frangisk Cassar bhala l-ewwel prokuratur tal-Gimgha l-Kbira.   

 

1796

Wara l-mewt tal-Kappillan Maxta, inhatar Dun Tumas Scicluna bhala kappillan.   Dun Tumas twieled f’Hal Ghaxaq fl-1754 u kien predikatur imfittex hafna tant li ghamel bosta panigierki madwar Malta kollha.

Inxtraw zewg qniepen godda mill-Avukat Giuseppe Casha ghall-kampnar tal-knisja.  Dawn inhaddmu fil-funderija Gioacchino Trigance.[37] 

 

1801

Dun Tumas Scicluna temm il-parrokat tieghu.  Hu miet aktar tard fl-1830 u ndifen fil-knisja parrokkjali ta’ Hal Ghaxaq.

 

1802

Dun Vincenz Buhagiar ha t-tmexxija tal-parrocca ta’ Hal Luqa f’din is-sena.  Huwa twieled fir-Rabat t’Ghawdex fl-1766 u tghammed fil-knisja parrokkjali ta’ San Gorg.  Wara ftit gimghat bhala kappillan ta’ Hal Luqa huwa kellu jhalli t-tmexxija hesrem minhabba sahhtu u miet nhar Sant’ Andrija ta’ l-1802 fl-ghomor ta’ 36 sena.

 

1803

Wara l-mewt tal-kappillan Buhagiar, Dun Guzepp Sultana ha l-pussess bhala kappillan tal-parrocca.  Il-Kappillan Sultana twieled fil-Belt Valletta fl-1772 u baqa’ maghruf l-aktar ghall-hegga kbira li kellu biex ixandar it-taghlim tal-Vangelu lill-poplu kollu.  Tul il-parrokat tieghu saru l-erba’ statwi tal-gebel ghal maz-zuntier li kienu jirraprezentaw lil San Mikiel, Santu Rokku, San Luqa u San Tumas. 

 

1813

Wara li Hal Luqa intlaqtet mill-pesta, il-poplu theggeg biex isiru zewg statwi tal-gebel ghal maz-zuntier minflok dawk ta’ Mose’ u Aronne.  L-istatwi l-godda kellhom ikunu ta’ Santu Rokku u San Mikiel Arkanglu.  Mat-truf taz-zuntier saru wkoll zewg statwi ohra, ta’ San Luqa u San Tumas. 

 

1818

Sa din is-sena il-knisja parrokkjali kellha erba’ qniepen, bl-ahhar tnejn kienu nxtraw fl-ewwel snin tas-seklu 19 mill-Isptar ta’ Sawra tar-Rabat. 

 

1824

Sal-festa ta’ din is-sena kien lest minn kollox pedestall gdid ghall-istatwa titulari ta’ Sant’ Andrija.[38]

 

1830

L-istatwarju Belti Mastru Guzeppi Vella irrestawra xi vari tal-Gimgha l-Kbira li diga’ kienu jintuzaw ghall-purcissjoni, waqt li hadem ohrajn godda biex il-parrocca ta’ Hal Luqa jkollha sett komplut tal-Gimgha l-Kbira.  Aktarx li Mastru Vella hadem l-istatwi ta’ Kristu fl-Ort tal-Getsemani[39], il-Marbut[40], l-Ecce Homo, ir-Redentur, il-Veronika[41], id-Duluri[42] u l-Korp ta’ Kristu Mejjet.    

 

1833

F’din is-sena ingieb il-korp sant ta’ San Felicissimu mill-Katakombi ta’ Santa ~irijaka f’Ruma.[43]

 

1835

Giet skolpita fl-injam statwa mill-isbah ta’ San Felicissimu mill-iskultur maghruf Pietru Pawl Azzopardi biex fiha jitqiedu l-fdalijiet tal-qaddis. Din l-istatwa tqieghdet f’nicca tal-irham fuq l-artal tal-Agunija.[44] 

Il-muzika fil-festa ta’ Sant’ Andrija kienet immexxija mill-Profs. Gatt, Maestri di Cappella.[45]

 

1841

F’din is-sena tlesta x-xoghol kollu tal-irham ghall-artal maggur.  Dan kien fdat f’idejn id-Ditta Darmanin fuq disinn ta’ Giovanni Darmanin.  Dan il-progett tlesta bit-thabrik tal-prokuratur Dun Pietru Cassar.[46]

 

1842

Ghall-festa ta’ Sant’ Andrija hew zzanzna sett ta’ 12-il Appostlu skolpiti fl-injam u ndurati bil-fidda biex jintramaw fuq l-artal maggur tal-knisja parrokkjali fil-jiem tal-festa titulari.  

 

1847

F’din is-sena miet il-Kappillan Sultana u ndifen fil-knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa.  Baqa’ maghruf fost il-poplu ghall-qdusija kbira tieghu. 

Ghall-festa titulari ta’ din is-sena, il-kompozitur maghruf Mro. Giuseppe Malfiggiani kkompona antifona gdida ghal orkestra u zewg tenuri bl-isem Cumpervenisset Beatus Andreas.

Kien restawrat il-fonti tal-maghmudija minn Mikelang Sapiano waqt li kien ndurat minn Vincenzo Vella.

 

1848

Nhar id-19 ta’ Lulju sar il-pusses ta’ Dun Frangisk Buttigieg bhala kappillan gdid tal-parrocca.  Dun Frangisk kien imwieled il-Qala, Ghawdex fl-1818 u wara li ordna sacerdot kien meqjus bhala predikatur mill-aqwa. 

 

1849

Wara anqas minn sena mill-hatra tieghu bhala kappillan, Dun Frangisk Buttigieg halla t-tmexxija tal-parrocca minhabba li kien imsejjah biex jiehu l-pussess tal-parrocca tax-Xaghra f’Ghawdex. Minfloku kien innominat Dun Vincenz Magri.  Imwieled f’H’Attard fl-1815, Dun Vincenz Magri kien ordnat sacerdot fl-1839 u propju ghaxar snin wara, nhar is-27 ta’ Gunju 1849, huwa ha t-tmexxija tal-parrocca ta’ Hal Luqa.  Il-Kappillan Magri baqa’ l-aktar maghruf ghall-karita’ kbira li kien iwettaq mal-foqra u dawk kollha fil-bzonn.  Kien bniedem ta’ dixxiplina u serjeta’ kbira.



1 Il-knisja kellha seba’ hnejjiet u tliet altari. 

2 Madwar il-knisja kien hemm cimiterju maghluq b’hajt tal-gebel kif ukoll it-tliet knejjes iddedikati lil San Giljan, San Anton Abbati u l-Vizitazzjoni tal-Madonna. 

3 Dun Gulju Muscat twieled nhar it-28 ta’ Jannar ta’ l-1603 u miet fit-8 ta’ Novembru 1643.

4 Waqt il-vizta pastorali tieghu f’Hal Luqa, l-Isqof Balaguer hejja rapport dwar il-knisja ta’ Sant’ Andrija (l-antika) li kienet qed isservi bhala l-ewwel knisja parrokkjali tar-rahal.  F’dan ir-rapport jinghataw diversi dettalji ta’ zidiet li saru f’din il-knisja bejn l-1600 u l-1636. 

5 Fil-faccata tas-salib hemm il-figura ta’ Kristu Msallab filwaqt li fuq in-naha ta’ wara hemm ix-xbieha ta’ Sant’ Andrija Appostlu.  Zewg angli jinsabu fin-naha t’isfel tas-salib izommu l-palma u r-randa, simboli tal-martirju u l-glorja ta’ Sant’ Andrija. 

6 Ghall-ewwel dan tqieghed f’gallerija mal-pilastru maggur, in-naha tal-artal tal-Madonna tar-Ruzarju quddiem il-pulptu.  Izda wara li tlesta l-bini tal-kor il-gdid, dan ittiehed f’gallerija li nhadmet ghalih fl-istess kor. 

7 Dan l-artal twaqqaf fil-knisja parrokkjali wara li giet ipprofonata l-knisja ta’ Santa Marija tal-ibwar.  Originarjament, l-artal ta’ Santa Marija kien jinsab fil-korsija, man-naha tal-kappellun tal-Agunija (aktar qabel iddedikat lil San Giljan).  Izda wara li nbdew in-navi, dan sab postu bhala artal laterali fl-istess kappellun. 

8 Mattia Preti pitter ukoll kwadru zghir tal-Missier Etern ghal fuq il-kwadru ta’ San Duminku ta’ Soriano. 

9 Aktar tard, mal-bdil li sar fil-faccata tal-knisja parrokkjali, nbnew zewg kampnari minflok dak ezistenti.  Fil-kampnar tal-lemin sabet postha l-qanpiena tal-ahwa Bonnici kif ukoll ohra li ssawret minn tliet qniepen zghar ta’ kappelli li kienu jinsabu f’Wied il-Knejjes u li gew ipprofonati mill-Isqof Molina fl-1679.     

10 Dan kellu jsir fuq ordni tal-Isqof Balaguer li ta waqt zjara pastorali f’Hal Luqa fl-1662.

11 Arcivium Curia Melitensis Manuskritti, 1691

12 L-iskultur Casanova dam ftit anqas minn sitt xhur biex lesta l-iskultura tal-kor minbarra l-arzella. 

13 Dawn iz-zewg statwi jinsabu fic-cimiterju parrokkjali

14 Sal-lum ghadu ma nstab xejn minn din l-iskultura kollha wara li tnehhiet f’nofs is-seklu 20 biex inbena l-kor il-gdid, ghajr ghall-parti tar-ras ta’ Sant’ Andrija li tinsab mizmuma fil-muzew parrokkjali

15 Arcivium Curia Melitensis Manuskritti, 1711

16 Biex Lorenzo Gafa’ jigi jara x-xoghol tal-bini fuq il-faccata l-gdida thallas is-somma ta’ erba’ rbieghi nhar is-16 ta’ Mejju 1699.

17 B’hekk dan l-artal baqa’ aktar maghruf bhala ta’ San Mikiel u mal-medda tas-snin inbidel ghal kif nafuh illum iddedikat lil dan il-qaddis Arkanglu.

18 Din il-kundizzjoni waqghet fl-1723 meta l-kwadru tal-kappellun inbidel ma’ pittura gdida li turi lil Kristu Msallab flimkien mal-Madonna, San Gwann u l-Maddalena.

19 Arcivium Curia Melitensis Manuskritti, 1719

20 Originarjament, il-kappellun tal-Agunija kien iddedikat lil San Giljan, minhabba l-kappella li kien hemm iddedikata lilu qabel ma din ghamlet spazju ghall-knisja parrokkjali l-gdida fis-seklu 17.

21 Dan il-kwadru kien restawrat fil-bidu tas-seklu 20 wara li tlestew in-navi l-godda mill-maghruf Giuseppe Cali’.  Fuq kull naha tal-kwadru nsibu zewg kwadretti ovali li juru lil San Nikola minn Tolentino (xoghol antik ta’ artist mhux maghruf) u lil Santa Rita (xoghol il-pittur Ramiro Cali’).

22 Sal-1667 jissemmew tliet konfessjonarji, waqt li l-ahhar wiehed sar sal-1729.

23 Arcivium Curia Melitensis Manuskritti, 1737

24 Dan inhadem f’hanut tal-mastrudaxxa li kien hemm hdejn il-knisja tar-rahal.

25 Id-digriet ghat-twaqqif tal-fratellanza hareg fid-9 ta’ Settembru 1745.

26 Din l-istatwa tinsab mizmuma fil-muzew parrokkjali.

27 Dr John Debono BA (Hons), M.A., Ph.D., Il-vara titulari ta’ Hal Luqa u l-iskultur taghha, Fuljett Parrokkjali, Lulju 2005

28 Waqt li l-bradella u l-bankun ghadhom sal-lum jintuzaw ghall-festa liturgika ta’ Sant’ Andrija f’Novembru, hadd ma jaf x’sar mill-pedestall l-antik li hadem Mastru Giuseppe Scolaro.

29 Arcivium Curia Melitensis Manuskritti, 1783

30 Originarjament dan il-kappellun kien idedikat lill-Ispirtu s-Santu. 

31 Originarjament dan l-artal kien idedikat lill-Madonna tar-Ruzarju.

32 Dan l-artal kien maghruf ukoll bhala ta’ San Guzepp.

33 Originarjament din il-kappella kienet idedikata lil San Luqa. 

34 Originarjament dan l-artal kien idedikat lis-Salvatur.

35 Originarjament dan l-artal kien idedikat lil San Anton Abbati.  Fil-fatt, fost l-ohrajn il-kwadru kellu fih impittra l-figuri ta’ San Mikiel kif ukoll dik ta’ San Anton Abbati.

36 Aktarx li l-kurcifiss li llum insibu fil-muzew parrokkjali hu l-uniku  li fadal minn dan is-sett ta’ vari tas-seklu XVIII.

37 Dawn iz-zewg qniepen illum jinsabu fil-kampnar tal-knisja ta’ Santa Tereza f’Birkirkara, wara li kienu nbieghu fil-bidu tas-seklu 20 biex jingabru l-fondi ghall-qniepen il-godda li saru fl-1928. 

38 S’issa ghad ma nafux min hadem dan il-pedestall.  Nafu izda li baqa’ jintuza sal-1913, meta f’dik is-sena zzanzan pedestall iehor minfloku fuq disinn tal-maghruf Abraham Gatt.

39 Din l-istatwa lum tintuza bhala parti mill-wirja tal-Gimgha l-Kbira li ssir ta’ kull sena f’Dar Sacerdoti Agius.

40 Din l-istatwa garrbet hafna hsara fl-ahhar gwerra u giet modifikata minn Karmnu Mallia (il-Lhudi).

41 Din l-istatwa lum tintuza bhala parti mill-wirja tal-Gimgha l-Kbira li ssir ta’ kull sena f’Dar Sacerdoti Agius.

42 Din l-istatwa lum tinsab mizmuma f’remissa fi Triq il-Parrocca.

43 Il-fdalijiet ta’ dan il-qaddis martri kienu nqalghu mill-katakombi fis-27 ta’ Jannar 1827. 

44 Il-festa ta’ San Felicissimu kienet tigi celebrata fit-tielet Hadd ta’ Settembru.  L-ewwel festa saret fl-1835, u ghalhekk din id-data giet attribwita lill-istatwa li naqqax Pietru Pawl Azzopardi, ghalkemm jista’ jkun li tlestiet bejn l-1834 u l-bidu tal-1835.  Wara l-1950, l-urna tnehhiet u l-istatwa llum tinsab esebita fil-muzew parrokkjali. 

45 Il-Mro Profs. Gatt jissemma bejn l-1835 u l-1849 bhala Maestro di Cappella tal-parrocca ta’ Hal Luqa.  Izda bejn l-1839 u l-1841 hadlu postu s-Surmast Rosato.

46 Dan l-artal maggur inbidel wara t-tieni gwerra dinjija.  Sal-lum ghadhom jezistu xi partijiet minnu li jinsabu fil-mahzen tal-vari tal-Gimgha l-Kbira.