Δημήτρης Λιθοξόου

 

Το χωριό Ζέλενιτς (Σκλήθρον) και ο Χρήστος Σαρτζετάκης

 

 

Ζέλενιτς / Želenič. Μετονομάστηκε σε Σκλήθρον. Στους οδικούς χάρτες αναγράφεται ως Σκλήθρο. Σήμερα είναι οικισμός του δήμου Αετού, του νομού Φλωρίνης. Πρόκειται για ένα παλαιό οικισμό, πληροφορίες για τον οποίο βρίσκουμε σε οθωμανικό κατάστιχο του 15ου αιώνα. Στις αρχές του 20ου αιώνα ήταν ένας μικτός οικισμός χριστιανών Μακεδόνων και μουσουλμάνων Τούρκων. Ο αριθμός των πρώτων υπολογίζεται τότε σε 1.200 άτομα και σε άλλα τόσα ο αριθμός των δεύτερων. Οι Μακεδόνες του Ζέλενιτς (εξαρχικοί κατά το μεγαλύτερο μέρος), συμμετείχαν στην επανάσταση του Ίλιντεν. Στη συνέχεια, το χωριό δέχτηκε το Νοέμβριο του 1904, μία από τις σφοδρότερες επιθέσεις που πραγματοποίησαν τα ελληνικά σώματα στη Μακεδονία. Σαράντα επτά Μακεδόνες καλεσμένοι σε ένα γάμο, σκοτώθηκαν με τον πιο άγριο τρόπο. Κάτοικοι από το χωριό, που μετανάστευσαν (οι περισσότεροι προσωρινά) στις αρχές του 20ου αιώνα στις ΗΠΑ, δήλωσαν στις αμερικανικές αρχές πως είναι εθνικά Μακεδόνες. Το 1924, οι μουσουλμάνοι κάτοικοι αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν στην Τουρκία. Η ελληνική διοίκηση εγκατέστησε στα σπίτια τους, χριστιανούς πρόσφυγες από τη Μικρασία, τη Θράκη και τον Καύκασο. Την ίδια περίοδο μερικές μακεδονικές οικογένειες μετανάστευσαν στη Βουλγαρία. Το 1928 στο χωριό ζούσαν περίπου 1.000 γηγενείς Μακεδόνες και 400 πρόσφυγες. Οι περισσότεροι από τους ντόπιους, ήταν για την κρατική ασφάλεια, άτομα ανθελληνικών και ρευστών φρονημάτων. Μεταξύ κατοχής και εμφυλίου, το χωριό έγινε στόχος της χωροφυλακής και των παρακρατικών. Το 1949, περισσότεροι από 200 Μακεδόνες κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία και σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.

& Πηγές: Το χωριό Желенич ήταν στα τέλη του 15ου αιώνα: α) τιμάριο των Мѕстафа (γιου του Илиас) και Мехмед (γιου του Илиас) με 47 οικογένειες και β) τιμάριο του γενίτσαρου Скендер με 43 οικογένειες [Турски Документи] · Zelenič [Αυστριακός Χάρτης] · Ζέλενιτς καζά Φλωρίνης, μικτός οικισμός χριστιανών και μουσουλμάνων [Χάρτης Κοντογόνη] · Ζελενίτσι ή Σελενίτς Φλωρίνης, 1.540 χριστιανοί και 1.000 οθωμανοί (: μουσουλμάνοι) κάτοικοι: «κωμόπολις οικουμένη υπό 400 οικογενειών ων το 1/3 εισίν Οθωμανικαί, ευάριθμοι δε οικογένειαι φανατικών σχισματικών Βουλγάρων. Η κωμόπολις αύτη κειμένη εις το μέσον σχεδόν της πεδιάδος, κέκτηται 2 εκκλησίας, 2 τεμένη, 3 χάνια, σχολείον αρρένων και άφθονα ύδατα, προς δε ένεκεν της ανωτέρω θέσεώς της αφθονεί τροφίμων ιδίως δε σίτου, κριθής και αραβοσίτου» [Σχινάς 1886] · Зелениче / Леринска каза, 1.800 χριστιανοί Βούλγαροι, 500 Τούρκοι και 72 Τσιγγάνοι [Кънчов 1900] · Zelenich, λειτουργία τόσο πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας, όσο και εξαρχικού σχολείου [Χάρτης Κοντογιάννη] · Ζέλενιτς, το 1902 είχε 150 μουσουλμανικές, 190 εξαρχικές και 65 πατριαρχικές οικογένειες [Πετσίβας] · Zelenitché / Caza de Lerin (Florina), χριστιανικός πληθυσμός: 1.656 εξαρχικοί Βούλγαροι, 192 πατριαρχικοί Βούλγαροι και 102 Τσιγγάνοι ž λειτουργία δύο εξαρχικών σχολείων με τρεις δασκάλους και 156 μαθητές και ενός πατριαρχικού σχολείου με δύο δασκάλους και 13 μαθητές [Brancoff 1905] · Ζέλενιτς, μικτό χωριό (εξαρχικών και πατριαρχικών) προ του οθωμανικού Συντάγματος του 1908 και μικτό μετά. Υπήρχαν 15 πατριαρχικές οικογένειες [Προξενείο Μοναστηρίου 1908] · Ζελενήτσι: «Εκ των δύο εκκλησιών η μία κατελήφθη υπό των Βουλγάρων τω 1894» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909] · Ζελενήτσι Φλωρίνης, 400 ορθόδοξοι Έλληνες (: πατριαρχικοί), 1.120 σχισματικοί βουλγαρίζοντες (: εξαρχικοί Μακεδόνες) και 500 μουσουλμάνοι [Χαλκιόπουλος 1910] · Ζελενήτσιον Σόροβιτς, 2. 232 άτομα (1.139 άρρενες και 1.003 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913] · Ζελενίτσιον ή Ζέλενιτς Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα μαζί με τους οικισμούς Ρούδνικ και ’γιοι Θεόδωροι ή Τσερκέζ Κιόι [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918] · Зеленик, 310 σπίτια χριστιανών Σλάβων και 190 μουσουλμάνων Τούρκων [Милојевић 1920] · Ζελενίτσιον Φλωρίνης, 2. 219 άτομα (1.038 άρρενες και 1.181 θήλεις) [Απογραφή 1920] · Μετονομασία του οικισμού από Ζέλενιτς σε Σκλήθρον [ΦΕΚ 179 / 30. 8. 1927] · Ρευστοποιήθηκαν 15 περιουσίες κατοίκων που μετανάστευσαν στη Βουλγαρία [Μιχαηλίδης] · Ζέλενιτς (Σκλήθρον) γραφείου Φλωρίνης, έγινε μικτός οικισμός γηγενών και προσφύγων ž μέχρι το 1926 εγκαταστάθηκαν 87 προσφυγικές οικογένειες (379 άτομα) [ΕΑΠ] · Ζέλενιτς, μικτός οικισμός μουσουλμάνων και χριστιανών, έφυγαν 170 οικογένειες μουσουλμάνων (1.100 άτομα) και ήρθαν 89 οικογένειες προσφύγων: 23 από τη Θράκη, 53 από τη Μικρά Ασία, 10 από τον Καύκασο και 3 από αλλού [Πελαγίδης] · Σκλήθρον (Ζελενίτσιον) Φλωρίνης, 1.347 άτομα (643 άρρενες και 704 θήλεις) ž 346 ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (172 άρρενες και 174 θήλεις) ž 1.145 ήταν ομοδημότες, 179 ετεροδημότες και 23 αλλοδαποί [Απογραφή 1928] · Σκλήθρον (Ζέλενιτς), υπήρχαν 353 ξενόφωνες οικογένειες, εκ των οποίων 326 ήταν δεδηλωμένων σλαυϊκών φρονημάτων [Στατιστική 1932] · Ζέλενιτς, «Δική μας είναι η ηρωική οικογένεια Γραμμενόπουλου» [Στέφος Γρηγορίου 1935] · Σκλήθρον Φλωρίνης, 1.342 άτομα (405 άρρενες και 400 θήλεις) [Απογραφή 1940] · Σκλήθρον, 1.562 κάτοικοι, εκ των οποίων 562 ήταν σλαυόφωνοι. Υπήρχαν 700 άτομα μη ελληνικής συνείδησης, 300 ρευστής και 562 ελληνικής [Στατιστική 1945] · Σύμφωνα με ξένη μαρτυρία του 1945, 60 κάτοικοί του βγήκαν αντάρτες στο βουνό [Κολιόπουλος, Β 128] · «Στο Σκλήθρο το Μάη του 1945, έγινε γενική λεηλασία από οπλισμένους μοναρχοφασίστες ληστές που φόρτωσαν κάρα ολόκληρα με γέννημα των χωρικών, τρόφιμα ρούχα και έπιπλα, πήραν ζώα, έβγαλαν και κουβάλησαν ακόμα τις πόρτες και τα παράθυρα των σπιτιών ž Από το Σκλήθρο το 1946 παραπέμφθηκαν σε δίκη 40 άτομα ž τον Απρίλη του 1946 εδώ, το απόσπασμα χωροφυλακής του υπενωμοτάρχη Ντελή, δολοφόνησε την ώρα που δούλευε στο αμπέλι του τον Κυπριανό Καϊσίδη» [Υπόμνημα ΔΣΕ 1947] · Зеленич: Το 1912 ήταν ένας μικτός οικισμός μουσουλμάνων Τούρκων και χριστιανών Μακεδόνων. Το 1940 ήταν ένα μικτό χωριό Μακεδόνων και προσφύγων. Στο τέλος του εμφυλίου, 28 μακεδονικές οικογένειες κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία και άλλες 30 σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης [Симовски] · Στις επόμενες απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός ήταν Ø 1951: 1.153, 1961: 1.084, 1971: 853, 1981: 623, 1991: 553, 2001: 609 · Υψόμετρο 680 [Λεξικό ΕΣΥΕ].

R Μεταξύ 1907-1915 μετανάστευσαν από το χωριό στις ηπα και κατά την εκεί άφιξη τους στο Ellis Island δήλωσαν στις αρχές εθνικά Μακεδόνες τα εξής έντεκα άτομα: Canas Petseff το 1907 ž Vasil Kostoff το 1909 ž Cane Kotorteheff το 1910 ž Lazar Tasseff, Stayan Miteff, Stayan Miteff, Passil George Frengo, Hefan Georgieff, Giorgie Petroff και Stefan Vaugeleff το 1912 ž Doni Georgion το 1915.

$ 1903-1908: Το 1891 έγιναν βίαια επεισόδια στο χωριό, μεταξύ των εξαρχικών και πατριαρχικών κατοίκων, για την χρήση των δύο εκκλησιών [Πηχεών, 310-311] · Το 1901 ο οπλαρχηγός Ναούμ Σπανός, με εντολή του μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη, δολοφόνησε τον εξαρχικό παπά του Ζέλενιτς Παπακώστα [ΔΙΣ, 113] · Στις 30 Ιουνίου 1903, ο μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης μπήκε στο Ζέλενιτς συνοδευόμενος από στρατιωτικό απόσπασμα και έλληνες μισθοφόρους. Τρομοκράτησε τους κατοίκους, έβαλε τον Καούδη να δείρει το Μουχτάρη προκειμένου να παραδώσει τα κλειδιά της εξαρχικής εκκλησίας και οδήγησε τους χωρικούς με το ζόρι στη λειτουργία που έκανε [Καραβαγγέλης, 20-21 ž ΔΙΣ, 129 ž Dakin, 193]. Τις μέρες του Ίλιντεν, πολλοί χωρικοί βγήκαν στο βουνό. Το χωριό επισκέφτηκε στρατιωτικό απόσπασμα και συνέλαβε έντεκα άοπλους αυτονομιστές, που είχαν βρει καταφύγιο στο σπίτι ενός Τούρκου [ΣΚΡΙΠ, 5/8/1903 και 25/8/1903]. Το Ζέλενιτς δέχτηκε μία από τις μεγαλύτερες επιθέσεις που πραγματοποίησαν οι Έλληνες εναντίον μακεδονικού χωριού. Η επίθεση έγινε στις 13 Νοεμβρίου 1904 [ΔΙΣ, 157-158]. Το σώμα του ανθυπολοχαγού Γιώργου Κατεχάκη Ρούβα σκότωσε 47 άτομα που διασκέδαζαν σε γάμο στο σπίτι μιας εξαρχικής οικογένειας [Λιθοξόου, 109-112 και Dakin, 259]. Η εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ έγραψε πως οι καλεσμένοι δεν αντιστάθηκαν στα ελληνικά πυρά, πως «οι γυναίκες και τα παιδιά φύρδην μίγδην ήρχισαν να κατρακυλούν την κλίμακα, τα τραγούδια έπαυσαν και ο χορός διεκόπη και πως το δωμάτιον εστρώθη από τα πτώματα εντός ολίγων δευτερολέπτων» [ΕΜΠΡΟΣ, 22/11/1904]. Ο Καραβίτης θυμάται τα γεγονότα: «Κυκλώνουμε με προσοχή το σπίτι και εισερχόμεθα μέσα, αλλά δεν ευρίσκουμε παρά μία γριά. Ίσως να είναι η παπαδιά. Με τη γριά δεν μπορεί να συνεννοηθεί κανείς. Ότι και να της πουν εκείνοι που γνωρίζουν τη γλώσσα της, δεν ακούν τίποτα άλλο από “νε ζναμ” (δεν γνωρίζω). Είναι η στερεότυπη απάντηση των σλαβοφώνων δι’ οτιδήποτε τους ρωτήσεις, όπως και των ελληνοφώνων το “δεν ξέρω”... Εις του παπά το σπίτι είναι οι πλείστοι μέσα και τσακίζουν καρύδια, που ευρήκαν εις έναν σάκο και καλό κρασί. Ειδοποιώ τον Καούδη και αυτός τρέχει να εύρη τον Κατεχάκη... Φθάνουμε στην αυλόπορτα του σπιτιού (που γίνεται το γλέντι) οι πρώτοι και εις όσους καταφθάνουν από πίσω τους κάνουμε νόημα να κυκλώσουν το σπίτι δεξιά και αριστερά... Το σπίτι αποτελείται από το ισόγειο και το ανώγειο και ένα τσαρδάκι ενώνει όλα τα δωμάτια. Εις το αριστερό μέρος του τσαρδακίου ευρίσκεται η σκάλα. Προχωρώ προς την ισόγεια πόρτα που είναι κοντά στη σκάλα, την σπρώχνω με την κάνη του όπλου και ανοίγει λίγο. Βλέπω μέσα 5-6 γυναίκες, τας ερωτώ “ντέκα πόπε” (που είναι ο παπάς), “γκόρε” (επάνω) μου απαντούν. Οι γυναίκες δεν εξεπλάγησαν, με πήραν για κομιτατζή. Ανέρχομαι εις την σκάλα. Με ακολουθούν κάμποσοι, ο ένας πίσω από τον άλλο, αλλά δεν γνωρίζουν ποίοι και πόσοι. Όπως ανέρχομαι, οι οργανοπαίκται αρχίζουν να κουρδίζουν τα όργανά τους. Πανηγύρι που θα γίνει τώρα, σκέπτομαι... Βάζουμε εις ενέργεια τα περίστροφα για πιο γρήγορα και ρίχνουμε στο σωρό. Εγώ ρίχνω τις πρώτες εκεί που μου φάνηκε ότι είδα τα αρκούδια... Χαμηλά και όσο το δυνατόν οριζοντίως διευθύνω το όπλο για να ευρίσκει περισσότερα κορμιά. Εις την στιγμιαία λάμψη κάθε πυροβολισμού φαίνονται τα κορμιά σαν ένα πολύποδο τέρας που ασπαίρει στο αίμα του και εκτείνει προς όλας τας διευθύνσεις χέρια ποδάρια, δίκην πλοκάμων οκταποδιού» [Καραβίτης, 148-153]. Ο Καούδης γράφει στα Απομνημονεύματά του: «Εγώ όμως, επειδή θα παντρευόταν του παπά αδελφός, ενόμιζα ότι θα γίνεται ο γάμος στου παπά το σπίτι και το ήξευρα από πρώτα που είχα πάει δυο δορές με τον καπετάν Βαγγέλη, κ’ επήγαμε εκεί. Εμπήκεν κάποιος δεν ενθυμούμαι ποιος, από τον περίαυλο και άνοιξε κ’ εγέμισε το σπίτι όλη η παρέα του Πούλακα. Το ισόγειο ήτο κλειστό, ανεβήκανε στο ανώγειο και των άνοιξε η παπαδιά, αλλά δεν ήτο κανένας άλλος. Επερίμενα λίγο κάτω στην αυλή, αλλά αφού δεν έβλεπα τίποτα, ανέβηκα απάνω και τι να ιδώ, μια σάλα μεγάλη και την παπαδιά να στέκει στη μέση της σάλας, να κρατεί μια λάμπα, να κοιτάζει τρομαγμένη, να έχουν δυο τρία μπαούλα ανοιγμένα και σκορπισμένα ρούχα και να ψάχνουν άλλοι τα ρούχα και άλλοι τες γωνίες για λάφυρα. Τα καρύδια και το κρασί που γράφει ο Καραβίτης είναι γαρνιτούρα... Επήγα βόλτα νε ιδώ που γίνεται ο γάμος, αφού δεν ήτο στο σπίτι του παπά, πλιο πέρα σε μια γωνιά είχα το Σεϊμένη με άλλον ένα κ’ εφύλαγε και μου λέει ότι σ’ αυτό το σπίτι άκουσε βιολιά. “Ε, εδώ λοιπόν είναι ο γάμος”... Ο Κιουτσούκης πρώτος ανέβηκε τη σκάλα, ήτο μια ταράτσα και είχε το σπίτι δύο μεγάλες σάλες, η μία ήτο απέναντι από τη σκάλα, η άλλη ήτο δεξιά ως ανεβαίνεις τη σκάλα. Την απέναντι της σκάλας έτρεξαν κ’ έπιασε ο Κλειδής με τον Καραβίτη, ως έφθασε όμως ο Κλειδής στην πόρτα και είδε γεμάτη τη σάλα ανθρώπους καθήμενους κι έτρωγαν, των εφώναξεν: “τεσιλίμ κερατάδες”... Η σάλα που ήσαν οι άνδρες, είχε μπούκα πόρτα και οι γενναίοι κομιτατζήδες έπεσαν οι περισσότεροι στο ισόγειο, αφού έριξε ο κάθε ένας, ο Καραβίτης με τον Κλειδή, περί τας είκοσι τουφεκιές, άδειασαν τα περίστροφα των μέσα» [Καούδης, 86-88]. Ιδιαίτερα φορτισμένα, είναι τέλος τα λόγια του Κλειδή: «Το πρωί ο εξαρχόπαπας έκανε γάμο και κηδεία μαζί. Έτρεμε ο γαμπρός, μέχρι τη μέση έφθανε της νύφης, ήταν μπροστά και δεν είχε δει τίποτα. Τίποτα δεν ήξερε να πει. Η νύφη φόραγε μεσοφόρια κι από πάνω μια κάπα. Δεν κράταγε λουλούδια, τη μικρή αδελφή αγκαλιά κι όλο κλαίγανε, ψηλή, όμορφη, κόκκινα αφράτα μάγουλα, μάτια μεγάλα, σκούρα, μακριά κατάμαυρα μαλλιά. Έτρεμαν τα πόδια. Στέκονταν πίσω το χωριό, σαράντα άντρες, γυναίκες τρεις σε ξύλα απλωμένοι νεκροί, γάμος και οι κηδείες γίνανε μαζί, τα παπαδίστικα ακούστηκαν μισά-μισά, κατάρες κι ευχές, πάντρευε ο παπάς την ανιψιά και κήδευε αδελφό και την παπαδιά» [Κλειδής, 162-163]. Εκείνο το βράδυ, βρισκόταν στο Ζέλενιτς χωρίς να κάνει τίποτα, ο οθωμανός Καϊμακάμης με έναν αξιωματικό και δεκαπέντε στρατιώτες. Ο Κατεχάκης γράφει στην αναφορά του ,στο Μακεδονικό Κομιτάτο, πως οι Έλληνες σκότωσαν 42 άτομα [Τσάμης, 204 και 211]. Η είδηση για το ματωμένο γάμο έφτασε και στον αμερικάνικο τύπο [The San Francisco Call, 18/12/1904 ž The Salt Lake Herald, 18/12/1904] · Στις 30 Ιουλίου 1906 η ελληνική οργάνωση δολοφόνησε τον εξαρχικό παπά του Ζέλενιτς [Προξενείο Μοναστηρίου, 5/8/1906, έγγραφο 511] · Στα τέλη Σεπτεμβρίου 1906 το χωριό, σύμφωνα με τον Dakin, δέχτηκε νέα επίθεση από ελληνικό σώμα [Dakin, 342] · Επίσης ο Βάρδας σημείωνε στο ημερολόγιό του στις 13 Απριλίου 1907 ότι ενημερώθηκε για το φόνο άλλων οκτώ εξαρχικών στο Ζέλενιτς, «υπό των ημετέρων» [Βάρδας, Β 614].

Ä Ο ματωμένος γάμος και ο Σαρτζετάκης: Στο βιβλίο μου για τον αντιμακεδονικού αγώνα, στο τέλος του κεφαλαίου «ο ματωμένος γάμος», όπου γίνεται λόγος για τη σφαγή στο Ζέλενιτς, γράφω: «Κατά παραξενιά της ιστορίας, ο γαμπρός ονόματι Γκότης, βρέθηκε πίσω απ’ την πόρτα και γλίτωσε. Το ζευγάρι γέννησε ένα κορίτσι. Όταν μεγάλωσε, ένας κρητικός χωροφύλακας που υπηρετούσε στο Ζέλενιτς, το πήρε με το ζόρι, για γυναίκα του. Ο γιος τους, βγήκε βαμμένος αντιμακεδόνας και άρρωστος εθνικιστής. Ο λόγος, για τον πρώην πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας Χρήστο Σαρτζετάκη» [Λιθοξόου, 112] · Ο Χρήστος Σαρτζετάκης απάντησε με επιστολή του (της 28ης Ιανουαρίου 1998) προς την εφημερίδα ΕΘΝΟΣ της Φλώρινας, σημειώνοντας πως το σχετικό απόσπασμα είναι «ψευδέστατο και ολοκληρωτικά χαλκευμένο». Υποστήριξε πως «για να λέγονται τέτοια ψεύδη, χρειάζονται προσόντα μεγαλοαπατεώνων και αδίστακτων πλαστογράφων, που βεβαίως τα διαθέτουν πληθωρικά οι σκοπιανοί προπαγανδιστές και οι εδώ θλιβεροί υπηρέτες τους». Θεώρησε δε πως το σχετικό απόσπασμα «κατασπιλώνει τη μνήμη της μητέρας του» γιατί και από την πλευρά της εκείνος κατάγεται «από γνησίως ελληνική οικογένεια, με εθνική μάλιστα δράση». Μετά τους εις βάρος μου προαναφερόμενους χαρακτηρισμούς (καθώς και άλλους παρόμοιους), ο φανερά ταραγμένος τέως πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας έρχεται στην ουσία του πράγματος και επιχειρεί να αναιρέσει το, όπως το ονομάζει «κατάπτυστο παραμύθι μου», υποστηρίζοντας πως:
α) Ο πατέρας της μητέρας του λεγόταν Χρήστος Γώγος, και όχι Γκότης όπως αναφέρεται στο κείμενο μου το όνομα του γαμπρού. Ο Χρήστος Γώγος, που πιθανόν να είχε καταγωγή από το Μοναστήρι (: Μπίτολα), είχε και ένα αδελφό ονόματι Δημήτρη ž β) Η μητέρα της μητέρας του, ονόματι Σουλτάνα, ήταν εγγονή του «μακεδονομάχου» Κοσμά Γραμμενόπουλου ž γ) Η επίθεση του ελληνικού σώματος στο Ζέλενιτς έγινε για να εξοντώσει εγκληματίες κομιτατζήδες που βρίσκονταν καλεσμένοι στο γάμο, ο δε πρόγονός του Κοσμάς Γραμμενόπουλος δεν ήταν καταδότης, όπως γράφω, αλλά «σύνδεσμος - οδηγός των ελληνικών ομάδων» ž δ) Η μητέρα του, που δεν ήταν μοναχοπαίδι, γεννήθηκε σύμφωνα με τα στοιχεία της ταυτότητάς της το 1900, τέσσερα δηλαδή χρόνια πριν το γάμο ž ε) Ο κρητικός πατέρας του, ήταν ενωμοτάρχης και όχι χωροφύλακας, και δεν πήρε τη μητέρα του με το ζόρι. · Πριν δούμε σημείο-σημείο την αναιρετική επιστολή του, πρέπει να κάνω εδώ μία διευκρίνιση. Η πληροφορία για τη σχέση της μητέρας του Σαρτζετάκη με το ματωμένο γάμο στο Ζέλενιτς, βρίσκεται για πρώτη φορά στο βιβλίο του Κώστα Κλειδή «Με τη λάμψη στα μάτια», που εκδόθηκε το 1984. Εκεί ο Κώστας Κλειδής, εγγονός του «μακεδονομάχου» Στυλιανού Κλειδή, παραθέτει τη μαρτυρία του κατοίκου του Ζέλενιτς Δημήτρη Γώγου. Διηγείται λοιπόν ο Γώγος: «Όταν μεγαλώσαμε, λέμε να πάψει το μίσος. Πως; παντρευτήκαμε και με το καλό ή με το ζόρι γίναμε ένα, κάναμε παιδιά κι εγγόνια, τα καταφέραμε. Πέρασαν χρόνια όμως. Εδώ υπηρετούσε ένας της χωροφυλακής. Ήξερε από βεντέτες. Χανιώτης. Λέει, εγώ θα πάρω μια από εδώ να σταματήσει το μίσος. Την πήρε με το μπιστόλι του. Σηκώθηκε το μισό χωριό. Οι Κρητικοί μας σφάξανε λέγανε, μας παίρνουν τώρα και τις γυναίκες; αυτή όμως τον αγάπησε. Βγάλανε γιο αρεοπαγίτη. Νομίζω διαλέξαμε σωστά» [Κλειδής, 165-166]. Ο Γώγος αναφέρεται σε πατέρα και γιο Σαρτζετάκη, χωρίς να αναφέρει το επώνυμο. Δέκα χρόνια όμως αργότερα, ο Γιώργος Πετσίβας στην έκδοση των απομνημονευμάτων του Γιάννη Καραβίτη, αναπαράγει (από το έργο του Κλειδή) τα λόγια του Γώγου και σημειώνει εντός αγκύλης δίπλα στη λέξη «αρεοπαγίτη» το όνομα: Χρήστος Σαρτζετάκης [Καραβίτης, 161]. Η σχέση λοιπόν της μητέρας του τέως προέδρου με τα γεγονότα στο Ζέλενιτς έχει καταγραφεί από συγγραφείς αναμφισβήτητα ελληνικών εθνικών φρονημάτων. Αλήθεια βέβαια είναι, ότι από το απόσπασμα του Κλειδή δεν προκύπτει ότι από το ζευγάρι που παντρεύτηκε σε εκείνο το γάμο γεννήθηκε η μητέρα του Σαρτζετάκη. Αυτό το υποστήριξα εγώ. Η σχετική πληροφορία μου δόθηκε προφορικά, από διανοούμενο που είχε μελετήσει ιδιαίτερα σοβαρά το ζήτημα και εγώ την ανέδειξα. Υπάρχει περίπτωση λάθους; Για να το λέει ο ίδιος, δεν έχω λόγο να επιμένω, αλλά ας ξαναδούμε το θέμα, σε σχέση με όσο γράφει ο Σαρτζετάκης · Στον Κλειδή, που αρκετές φορές γράφει - λογοτεχνική αδεία - δυσνόητα, υπάρχει μία ακόμα σημαντική είδηση: «Στον κλήρο του Δημήτρη Γώγου είχε τύχει της νύφης η μικρή αδελφή. 13.11.1904 η Αννέτα ήταν τριών χρονών» [Κλειδής, 167]. Το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει ότι ο Δημήτρης Γώγος παντρεύτηκε την Αννέτα, τη μικρή αδελφή της νύφης του ματωμένου γάμου (που πραγματοποιήθηκε στις 13 Νοεμβρίου 1904) και η Αννέτα ήταν κατά τη σφαγή τριών χρονών. Την αδελφή της Αννέτας την παντρεύτηκε ο Γκότης (όνομα εξελληνισμένο ως προς την κατάληξη), που ήταν ο δεκαεννιάχρονος τότε Григор Готев, γιος του μακεδόνα προύχοντα Стефан Готев [Силянов, 193]. Η νύφη ήταν κόρη του αδελφού του Поп Георги, ενός από τους τέσσερις εξαρχικούς παπάδες του χωριού [Καραβαγγέλης, 20]. Το επώνυμό της δεν υπάρχει στις γραπτές πηγές. Οι Γραμμενόπουλοι ήταν το μόνο πατριαρχικό σόι του χωριού. Ο Κοσμάς Γραμμενόπουλος, ο ένας πρόγονος του Σαρτζετάκη στο χωριό, ήταν αυτός που ειδοποίησε, σύμφωνα με τον Θύμιο Καούδη, για την πραγματοποίηση του γάμου της κόρης του αδελφού του εξαρχικού παπά και ζήτησε την επίθεση του ελληνικού σώματος: «ο Γραμμενόπουλος μου λέει ότι την Κυριακήν θα γίνεται γάμος στο Ζελενίτσι» [Καούδης, 85]. Μετά τη σφαγή φυλακίστηκε για τη συμμετοχή του στην επίθεση, μέχρι τα τέλη Ιουλίου 1905, μαζί με άλλους πέντε Γραμμενόπουλος και το μισθοφόρο της ελληνικής οργάνωσης τουρκαλβανό Σούλιο ή Σουλεϊμάν [Βάρδας Α, 185].
Ο Δημήτρης Γώγος που παντρεύτηκε την Αννέτα, τη μικρή κόρη του εξαρχικού παπά, πρέπει να είναι ξάδελφος της μητέρας του Σαρτζετάκη και θείος του τελευταίου · Για την αποκατάσταση λοιπόν της αλήθειας, φτάνουμε στα εξής συμπεράσματα: Πρώτον και σημαντικό, η μητρική γλώσσα της μητέρας του πρώην προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας δεν ήταν η ελληνική αλλά η μακεδονική ή η κατά τα λεγόμενα του ιδίου «ψευτομακεδονική». Δεύτερον, ο ένας παππούς του τέως προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, ο Κοσμάς Γραμμενόπουλος, ήταν πληροφοριοδότης των ελληνικών μισθοφορικών ομάδων. Ο άλλος δε παππούς, ο Χρήστος Γώγος, ήταν θείος του Δημήτρη Γώγου που παντρεύτηκε την μικρή κόρη του εξαρχικού παπά, τη μάνα της οποίας σφάξανε σε εκείνη την επίθεση οι Έλληνες [Κλειδής 162-163]. Τρίτον, δεχόμαστε ως γεγονός (πλην όμως για μας αδιάφορο) ότι ο κρητικός πατέρας Σαρτζετάκης ήταν γαλονάς νωματάρχης και όχι απλός χωροφύλακας όταν παντρεύτηκε · Κλείνω δε αυτό το κεφάλαιο για το ματωμένο γάμο, αντιγράφοντας τα λόγια του συγγενή του Δημήτρη Γώγου προς τον Κώστα Κλειδή: «Και χίλιοι χωροφύλακες να ’ρθουν αυτό θα φωνάζω. Αθώοι (τα θύματα). Γράψ’ το. Είσαι έγγονας φονιά. Δεν έφταιγε αλλά σκότωσε. Δούκας, Καλογεράκης, Καραβίτης κι ο Κλειδής. Φονιάδες. Θυμάμαι τα ονόματα όσο θα ζω» [Κλειδής, 166].

 

 

Πηγές

 

Αυστριακός Χάρτης: Χάρτες του αυστριακού επιτελείου στρατού, των αρχών του 20ου αιώνα, κλίμακας 1: 200. 000.

Χάρτης Κοντογόνη: Ελληνικοί χάρτες των αρχών του 20ου αιώνα, έκδοσης λιθογραφείου Κοντογόνη, κλίμακας 1: 200. 000.

Χάρτης Κοντογιάννη: Carte des écoles / Vilayet de Salonique - Vilayet de Monastir, Istituto Agostini.

Μακεδονία τουριστικός ’τλας 1: 250. 000, εκδόσεις Orama, Αθήναι.

Χάρτης της Μακεδονίας 1: 250. 000, εκδόσεις Road, Αθήναι.

 

Απαρίθμηση 1913: Απαρίθμησις των κατοίκων των νέων επαρχιών της Ελλάδος του έτους 1913, Διεύθυνσις Στατιστικής, Αθήναι 1915.

Απογραφή 1920: Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας - Διεύθυνσις Στατιστικής, α) Πληθυσμός του Βασιλείου της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 19ης Δεκεμβρίου 1920 / πραγματικός πληθυσμός, Αθήναι 1921 και β) Λεξικόν των δήμων, κοινοτήτων και συνοικισμών της Ελλάδος επί τη βάσει της απογραφής του πληθυσμού του έτους 1920, Αθήναι 1923.

Απογραφή 1928: Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας - Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, α) Στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής του πληθυσμού της Ελλάδος της 15 - 16 Μαΐου 1928 / πραγματικός και νόμιμος πληθυσμός - πρόσφυγες, Αθήναι, 1933 ž β) Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 15-16 Μαΐου 1928, Αθήναι 1935 ž γ) Στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής του πληθυσμού της Ελλάδος της 15 - 16 Μαΐου 1928 / τόπος γεννήσεως – θρησκεία και γλώσσα – υπηκοότης, Αθήναι 1935.

Απογραφή 1940: Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας - Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφή της 16ης Οκτωβρίου 1940, πραγματικός πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίας, δήμους κοινότητας και χωρία, Αθήναι 1950

Απογραφή 1951: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 7ης Απριλίου 1951 – πραγματικός πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίες, δήμους, κοινότητας, πόλεις και χωρία, Αθήναι 1955.

Απογραφή 1961: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 19ης Μαρτίου 1961 – πραγματικός πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίες, δήμους, κοινότητας και οικισμούς, Αθήναι 1962.

Απογραφή 1971: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Αποτελέσματα απογραφής πληθυσμού – κατοικιών της 14ης Μαρτίου 1971 – πληθυσμός κατά γεωγραφικάς και διοικητικάς υποδιαιρέσεις, Αθήναι 1971.

Απογραφή 1981: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πραγματικός πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφή της 5ης Απριλίου 1981 κατά νομούς, επαρχίες, δήμους, κοινότητες και οικισμούς, Αθήναι 1982.

Απογραφή 1991: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πραγματικός πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφή της 7ης Μαρτίου 1991 κατά νομούς, επαρχίες, δήμους, κοινότητες και οικισμούς, Αθήναι 1994.

Αρχείο Βάρδα: Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείο Τσόντου - Βάρδα.

Βάρδας: Γεωργίου Τσόντου-Βάρδα. Ο μακεδονικός αγών / ημερολόγιο 1904-1905, εισαγωγή - επιμέλεια - σχόλια Γιώργος Πετσίβας, εκδόσεις Πετσίβα, τρεις τόμοι, Αθήνα 2003.

Βούρη: Σοφία Βούρη, Πηγές για την ιστορία της Μακεδονίας / εκκλησία και κράτος 1889-1905, Αθήνα 1999.

Γούναρης: Τα γεγονότα του 1903 στη Μακεδονία μέσα από την ευρωπαϊκή διπλωματική αλληλογραφία, εισαγωγή Βασίλης Γούναρης, επιμέλεια Βασίλης Γούναρης, ’ννα Παναγιωτοπούλου, ’γγελος Χοτζίδης, ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ, Θεσσαλονίκη 1993.

ΔΙΣ: Γενικόν Επιτελείον Στρατού, Ο μακεδονικός αγών και τα εις Θράκην γεγονότα, έκδοση διευθυνσισ ιστοριασ στρατου, Αθήναι, 1979.

Δραγούμης: Δραγούμη Ίωνος, Τα τετράδια του Ίλιντεν, εισαγωγή - επιμέλεια - σύνθεση Γιώργος Πετσίβας, εκδόσεις Πετσίβα, Αθήνα 2000.

Δρακάκη Αλεξ. και Κούνδουρου Στυλ. , Αρχεία περί της συστάσεως και εξελίξεως των δήμων και κοινοτήτων 1836-1939 και της διοικητικής διαιρέσεως του κράτους, τόμοι δύο, Αθήναι 1939-1940.

ΕΑΠ: Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων, Κατάλογος των προσφυγικών συνοικισμών Μακεδονίας με τας νέας ονομασίας, Θεσσαλονίκη, 1928.

Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909: περιοδικό Εκκλησιαστική Αλήθεια, τόμος ΚΘ΄, 1909.

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ημερησία ανεξάρτητος εφημερίς, διευθυντής Πάνος Κόκκας.

εμπρος: εμπρος - Ημερησία Εθνική Εφημερίς, Διευθυντής Δημήτριος Καλαποθάκης, Αθήναι.

Επιστολές Πύρζα: Επιστολές Λάκη Πύρζα προς Στέφανο Δραγούμη Ø Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Αρχείο Στέφανου Δραγούμη.

Καούδης: Καούδης Ευθύμιος, Απομνημονεύματα (1903 - 1907), επιμέλεια ’γγελος Χοτζίδης, μουσειο μακεδονικου αγωνα, Θεσσαλονίκη, 1996.

Καραβαγγέλης: Γερμανού Καραβαγγέλη, Ο μακεδονικός αγών – απομνημονεύματα, Θεσσαλονίκη 1958.

Καραβίτης: Καραβίτης Ιωάννης, Ο μακεδονικός αγών / απομνημονεύματα, εισαγωγή - επιμέλεια - σχόλια Γιώργος Πετσίβας, εκδόσεις Πετσίβα, σε δύο τόμους Αθήνα 1994.

Κλειδής: Κώστα Κλειδή, Με τη λάμψη στα μάτια, Αθήνα 1984.

Κολιόπουλος: Λεηλασία Φρονημάτων, δύο τόμοι, Αθήνα 1994-1995.

Κούφης: Παύλος Κούφης, ’λωνα Φλώρινας αγώνες και θυσίες, Αθήνα 1990.

Κωστόπουλος: Η απαγορευμένη γλώσσα - Κρατική καταστολή των σλαβικών διαλέκτων στην ελληνική Μακεδονία, Αθήνα 2002.

Λεξικό ΕΣΥΕ: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Λεξικόν των δήμων, κοινοτήτων και οικισμών της Ελλάδος, Αθήναι 1974.

Λιθοξόου: Δημήτρης Λιθοξόου, Ελληνικός αντιμακεδονικός / Από το Ίλιντεντ στη Ζαγκορίτσανη (1903-1905), δεύτερη έκδοση, εκδόσεις ΜΠΑΤΑΒΙΑ, Θεσσαλονίκη 2006.

Μακρής: Δικωνύμου - Μακρή Γεωργίου, Απομνημονεύματα, στο συλλογικό Αρχείο Μακεδονικού Αγώνα Πηνελόπης Δέλτα – Απομνημονεύματα, ιμχα, Θεσσαλονίκη 1984.

Μελάς: Ναταλίας Π. Μελά, Παύλος Μελάς, Αθήνα 1964.

Μιχαηλίδης: Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Σλαβόφωνοι μετανάστες και πρόσφυγες από τη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη (1912 – 1930), διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη 1996.

Πελαγίδης: Ευστάθιος Πελαγίδης, Η αποκατάσταση των προσφύγων στη Δυτική Μακεδονία (1923 – 1930), Θεσσαλονίκη 1994.

Πετσίβας: Αρχειακές πληροφορίες που παραθέτει στο «Ευρετήριο Τοπωνυμιών» ο Γιώργος Πετσίβας, επιμελητής της έκδοσης των Απομνημονευμάτων του Καραβίτη, για τον πληθυσμό αρκετών χωριών στις περιοχές Φλώρινας και Καστοριάς το 1903.

Πηχεών: Κωνσταντίνου Βακαλόπουλου, Ο Βόρειος Ελληνισμός κατά την πρώιμη φάση του μακεδονικού αγώνα (1878-1894) - Απομνημονεύματα Αναστασίου Πηχεώνα, έκδοση ΙΜΧΑ, Θεσσαλονίκη 1983.

Προξενείο Μοναστηρίου 1908: Ιστορικό Αρχείο του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών, Προξενείο Μοναστηρίου, 12/8/1908, έγγραφο 4278.

Πρόσφυγες 1915: Υπουργείον Οικονομικών - Διεύθυνσις Κτημάτων Κράτους, Έκθεσις περί των εν Μακεδονία προσφύγων, εθνικο τυπογραφειο, Αθήναι, 1916.

Πύρζας: Ο οπλαρχηγός καπετάν Λάκης Πύρζας, περιοδικό Αριστοτέλης, τόμος 20, Φλώρινα 1960.

ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ: εφημερίδα-όργανο της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ.

σκριπ: σκριπ - Εφημερίς Πολιτική και των Ειδήσεων, Ιδιοκτήτης - Διευθυντής Γρηγόριος Ευστρατιάδης, Αθήναι.

Σόνισεν: ’λμπερτ Σόνισεν, Αναμνήσεις ενός μακεδόνα αντάρτη, μετάφραση Νέλλη Ρούτσου – Πανταζή, Εισαγωγή και επιμέλεια Γιώργος Πετσίβας, Αθήνα 2004.

Σταματελάτος Μιχαήλ και Βάμβα-Σταματελάτου Φωτεινή, Επίτομο γεωγραφικό λεξικό της Ελλάδος, Αθήναι 2001.

Στατιστική 1932: Εθνολογική Στατιστική της Νομαρχίας Φλωρίνης του έτους 1932, που βρίσκεται στο αρχείο του Σουλιώτη-Νικολαΐδη, στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, υποφάκελος 2/ΙΙ.

Στατιστική 1945: Στατιστική ελληνικών μυστικών υπηρεσιών του έτους 1945, που βρίσκεται στο αρχείο του Φίλιππου Δραγούμη, στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, υποφάκελος 69. 6.

Στέφος Γρηγορίου 1935: Έκθεση του υπολοχαγού και πρώην οπλαρχηγού Στέφου Γρηγορίου, του έτους 1935, με χαρακτηρισμούς για τα φρονήματα των κατοίκων των χωριών της Φλώρινας. Βρίσκεται στο αρχείο του Σουλιώτη-Νικολαΐδη, στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, υποφάκελος 2/ΙΙ.

Στατιστική Πατριαρχείου 1906: Επίσημα έγγραφα περί της εν Μακεδονία οδυνηράς καταστάσεως, έκδοση πατριαρχικου τυπογραφειου, Κωνσταντινούπολις, 1906.

Σχινάς 1886: Νικόλαος Σχινάς, Οδοιπορικαί σημειώσεις Μακεδονίας, Ηπείρου, Νέας οροθετικής γραμμής και Θεσσαλίας / Συνταχθείσαι υπό Νικολάου Θ. Σχινά ταγματάρχου του μηχανικού, Αθήναι, τόμοι τρεις, 1886-1887.

Τσάμης: Παύλου Τσάμη, Μακεδονικός Αγών, Θεσσαλονίκη 1975.

Υπόμνημα ΔΣΕ 1947: Έτσι άρχισε ο εμφύλιος - Η έκθεση του Δημοκρατικού Στρατού στον ΟΗΕ τον Μάρτιο του 1947, Αθήνα 1987.

Υψομετρική Κατανομή: Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας - Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Υψομετρική κατανομή της επιφανείας του πληθυσμού και των διοικητικών διαιρέσεων της Ελλάδος, Αθήναι 1938.

Χαλκιόπουλος 1910: Αθανάσιος Χαλκιόπουλος, Εθνολογική στατιστική των βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου, Αθήναι 1910.

Χουλιαράκης Μιχαήλ, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος 1821 - 1971, εθνικον κεντρον κοινωνικων ερευνων, Αθήναι, τόμοι τέσσερις, 1973 - 1976.

 

Brailsford: H. N. Brailsford, Macedonia - Its Races and Their Future, London, 1906. Ελληνική μετάφραση: Δημήτρης Καζάκης, Μακεδονία - οι φυλές της και το μέλλον τους, Αθήνα 2006.

Brancoff 1905: D. M. Brancoff, La Macédoine et sa population chrétienne, Paris, 1905.

Dakin: Daglas Dakin, Ο ελληνικός αγώνας στη Μακεδονία 1897 - 1913, μετάφραση Γ. Στεφανίδη - Ξ. Κοτζαγεώργη, Θεσσαλονίκη 1996.

Кънчов 1900: Васил Кѫнчовъ, Македония етногрфия и статистика, София 1900.

Милојевић 1920: Боровојe Милојевић, Јужна Македонја - Антропогеографска, Београд 1920.

Rubin: Alexandre Rubin, Les Roumains de Macédoine, Bucarest 1913.

Хр. Силянов Освободителнитѣ борби на Македония, том II Ø http://www.promacedonia.org/obm2/index.html

Симовски: Тодор Симовски, Населените места во Егејска Македонија - географски, етнички и стопански карактеристики, τόμοι δύο, Скопје 1998. Χρησιμοποιήθηκαν επίσης οι χάρτες της πρώτης έκδοσης του 1978.

Турски Документи: Архив на Македонија, Турски Документи за историјата на Македонскот народ - опширин пописни дефтери од XV век, том II.

Weigand: Gustav Weigand, Die Aromunen / Ethnographisch - Philologisch - Historische Untersuchungen, Leipzig 1895. Ελληνική μετάφραση: Trede Kahl, Οι Αρωμάνοι (Βλάχοι), Θεσσαλονίκη 2001.

 

Απογραφή 2001: Πραγματικός πληθυσμός απογραφής πληθυσμού 2001 Ø http://www. statistics. gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TB_DC_01_03_Y. pdf

Elis Island: Συστηματική έρευνα που πραγματοποίησα με τη μηχανή αναζήτησης που υπάρχει στην ιστοσελίδα του Elis Island και επεξεργασία των στοιχείων των 7. 800 περίπου μεταναστών που κατά την άφιξή τους στις Ηνωμένες Πολιτείες δήλωσαν μεταξύ των ετών 1897-1924, στην εκεί υπηρεσία υποδοχής των μεταναστών, ότι είναι εθνικά Μακεδόνες, αναφέροντας και τον οικισμό ή την περιοχή της καταγωγής τους Ø http://www. ellisislandrecords. org/search/search_new. asp?

Χατζησαββίδης: Σοφρόνη Χατζησαββίδη, Τα ποντιακά στον ελλαδικό χώρο Ø http://users. auth. gr/~sofronis/34ar. htm

The Library of Congress > Chronicling America > Search Newspaper Pages

The New York Times > Archive Search

 

 

 

Επιστροφή στην αρχική σελίδα