(43)  طربخانه ، 475 .
                                      گویند که فردوس ِ برین خواهد بود
                                      آنجا می ِ ناب و انگبین خواهد بود
                                      گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک
                                      چون عاقبت ِ کار همین خواهد بود
ضبط ِ متفاوت ِ مآخذ ِ دیگر ، که مورد ِ نظر ِ گوینده بوده  ( از جمله : ها / 55 ) :
                                      گویند بهشت و حورعین خواهد بود
                                      آنجا می ِ ناب و انگبین خواهد بود
  ☺
  عمود = 1 ـ ستون ، چوب ِ خیمه  2 ـ گرز  3 ـ ...  5 ـ آلت ِ تناسل ِ مرد [ معین ]
  مولانا عبید در نقیضه ی ِ شاهنامه فرماید :
                                      بر آورد هومان عمودی چو دود
                                      بدانسان که پیرانْش فرموده بود
                                      چنان در زه ِ کون ِ رستم سپوخت
                                      که از زخم ِ آن کیر / کون ِ رستم بسوخت
                                      دگر باره هومان در آمد به زیر
                                      تهمتن به سان ِ هژبر ِ دلیر
                                      بدو در سپوزید یک کیر ِ سخت
                                      که شد کون ِ هومان همه لخت لخت
                                      ...
                                                                            ( اخلاق الاشراف )

(43م) همان .

(44) طربخانه ، 153 .
                                      زین گونه که من کار ِ جهان می بینم
                                      عالم همه رایگان بر آن می بینم
                                      سبحان اللّه به هر چه در می نگرم
                                      ناکامی ِ خویش اندر آن می بینم
  ☺
   بدل ِ مصرع ِ 2 :
                                      کون و کس ِ عالمی عیان می بینم
   ☺
« خفتار ، خوران ، گایمان » اسم ِ مصدر است ، از « خفتن ، خوردن ، گاییدن » . از این میان ، تنها « خفتار » در لغت نامه ذکر شده ـ از یادداشت ِ مؤلّف ـ بدون ِ شاهد . پس دو فقره ی ِ دیگر نیاز به توضیح و شاید توجیه دارد .
 در فرهنگ ِ معین ، یکی از کارکردهای ِ پسوند ِ « ان » چنین ذکر شده : « 3 ـ پسوند حاصل مصدر است در آخر ریشه ی ِ فعل : چادر دران کردن ، چادر دری ؛ راه جامه دران ، راه جامه دریدن . » ـ به گمان ِ نگارنده ، به استناد ِ تنها این دو فقره نمی توان برای ِ « ان » چنین کارکردی قائل شد . ( در لغت نامه نیز این توضیح و شواهد عیناً آمده . ) پس می توان گفت که فقره ی ِ ساخته ی ِ نگارنده مجعول است !
وامّا ، استناد و تکیه ی ِ من به چه بوده ؟ در زبان ِ برخی فارسی زبانان ِ امروز - و شاید درهمین اواخر - الفاظ ِ « کشان » و بیشتر به صورت ِ ترکیب با فعل ِ « دادن » : کشان دادن ، به معنی ِ تریاک کشی ، بساط ِ فور برپا کردن ؛ و « خوران [ دادن ] » به معنی ِ عرق خوری ؛ و « کُنان [ دادن ] » به معنی ِ حال کردن ( = گردهمايي ! ) ، به کار می رود . شمّ و پسند ِ زبانی ِ نگارنده آن را پذیرفته است .
همچنین در دو کارکرد ِ دیگر ِ « ان » که در فرهنگ ِ معین و لغت نامه ذکر شده ، چیزی از حالت ِ مصدری هست :
1 - افاده ی ِ کثرت و استمرار می کند ، مانند ِ : گلریزان ، برگریزان ، ...
2 - پسوند ِ دال بر جشن و آذین و شادمانی وسور : آشتی کنان ، آینه بندان ،...(برای ِ شواهد و توضیحات ِ بیشتر ، بنگرید به لغت نامه )
نکته : در برخی از گونه های ِ زبانی به جای ِ « ختنه سوران » ، « ختنه سوری » به کار می رود ( از جمله در گویش ِ طبس ِ گیلکی : خنده سوری / خنده سُری ) ؛ یعنی دقیقاً به جای ِ « ان » ، « ی » نشسته است ! ( « ي » ِ مصدري داريم به جاي ِ « ان » )
نیز در شواهد ِ این کارکرد ، در لغت نامه ، موردی ذکر شده که بسیار درخور ِ تأمّل است : « طلبان کردن ، عبارتی است زنانه که چون شوی آنان را خوانَد گویند آقا طلبان کرده است . و از آن به مزاح این خواهند که این رسمی نوین است بی سابقه . » و سپس آمده است : « ظاهراً الف و نون ِ چراغان نیز از این قبیل باشد . » - براین فقره بیفزایم که : در برخی گویش های ِ خراسان ( ازجمله طبس ِ گیلکی ) « چراغان ، چراغانی ، چراغان داشتن » به معنی ِ « شب نشینی ، ... » است .
و امّا گایمان – این واژه که در فرهنگ ِ معین و لغت نامه دیده نمی شود ، به استناد و به قیاس ِ « زایمان » ساخته شده . در فرهنگ ِ معین ، نوع ِ این واژه ذکر نشده ، امّا در لغت نامه آمده است : « زایمان . ( اِ مص) اسم مصدر از زاییدن است و به معنی ِ همان . ( فرهنگ ِ نظام ) ( در تداول عامه ) زایش : حمام زایمان. » [ نیز رک : فرهنگ ِ معین ، ذیل ِ « مان » ] پس در درستی ِ « گایمان » جای ِ تردید نیست !

(45)  طربخانه ، 185 .
                                      من می نه ز بهر ِ تنگدستی نخورم
                                      یا از غم ِ رسوایی و مستی نخورم
                                      من می ز برای ِ خوشدلی می خوردم
                                      اکنون که تو بر دلم نشستی نخورم
  ☺
   بدلین ِ مصرع ِ 4 :
                                      اکنون که تو کُس به خانه هستی ، نکنم
                                   : اکنون که تو بر چلم نشستی ، نکنم
   ☺
   نتوان ، به معنی ِ « نتوانستگی ، ناچاری ، ... » را از روی ِ نتوان ، و در « تنگلیگاه » ِ (tangoligäh-e ) شعر ساخته ام . اهل ِ فند خواهند بخشود ! – مصرع در اصل چنین بود :
                                      یا از ناچاری و تنگدستی نکنم
سکته ای را که به سبب ِ تبدیل ِ دو هجای ِ کوتاه به یک هجای ِبلند پدید می آید ، نپذیرفتم . و البتّه این تبدیل جز در برخی اوزان که به پیدایی ِ وزنی دیگر می انجامد ، کاملاً مجاز ، و موردی عادی است ؛ به ویژه در شعر ِ متقدّمان ، از خراسانیان و غیر ِ ایشان . و در بحر ِ ترانه ، این تبدیل زمینه ای فراخ تر دارد . در نقیضه ی ِ شماره ی ِ 36  ـ و نیز اصل ِ آن  ـ : پیری دیدم به خواب ِ مستی خفته ، در همین مصرع ، این تبدیل هست و بسیار بآهنگ و زیباست . امّا : هر بدل جایی و هر سکته مقامی دارد !
[ ضمناً ، برای ِ موردی که گفتم تبدیل ِ دو هجای ِ کوتاه به یک هجای ِ بلند ، وزنی دیگر پدید می آورد ، به یک نمونه اشاره می کنم : در دیوان ِ انوری دو قصیده ی ِ 130 و 131 - از چاپ ِ مدرّس ِ رضوی - چنین اختلاف ِ وزنی دارد :
                                      130 - ای خنجر ِ مظفّر ِ تو ، پشت ِ ملک ِ عالم
                                      ـ  ـ  ^  ـ  ^  ـ  ^  ^  ـ  ـ  ^  ـ  ^  ـ  ـ
                                      مفعول ُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلاتن
                                      131 - ای رایت رفیعت ، بنیاد نظم عالم
                                      ـ  ـ  ^  ـ  ^  ـ  ـ  /  ـ  ـ  ^  ـ  ^  ـ  ـ
                                      مفعولُ فاعلاتن مفعولُ فاعلاتن
و همین نزدیکی ِ وزن ( و البتّه یکسانی ِ قافیه ) باعث شده که ابیاتی ( جمعاً ده بیت ) از قصیده ی ِ 131 به 130 راه یافته است . شماره ی ِ ابیات از قصیده ی ِ 130 : 5 ، 6 ، 11 ، 12 ، 13 ، 15 ، 17 ، 18 ، 26 ،  و 27 . به جز سه بیت ِ 17 و 26 و 27 ، دیگر ابیات ـ بعضاً با مختصر تفاوتی ـ در قصیده ی ِ 131 هست . ضمناً بیت ِ 17 [ 130 ] با بیت ِ 29 [ 131 ] مشابهت دارد و ممکن است که یکی بدل ِ آن دیگر بوده باشد . ( در مصرع ِ دوم ِ بیت ِ 17 [ 130 ] « تقدیرهام » درست است ، یعنی « م » ساقط شده و باید افزوده شود . )
نه مدرّس ِ رضوی متوجّه ِ این خلط شده و نه سعید نفیسی ( که در چاپ ِ مصحَّح ِ وی نیز همین آمیختگی هست ) . حتّی شمس ِ قیس ِ رازی ، ادیب و ناقد ِ بزرگ ِ سده ی ِ هفتم نیز متوجّه ِ آن نشده است ؛ و از بحثی که وی کرده و قول ِ معترضی را که بر انوری عیب گرفته نقل نموده ( المعجم ، ص 107 ) معلوم می شود که آمیختگی ِ مزبور در نسخه های ِ آن روزگار نیز وجود داشته است – و آن معترض نیز از آن سبب که متوجّه نشده ، خطا کرده و به گمان ِ خود بر یکی از سه تن پیمبران ِ شعر ِ پارسی عیب گرفته است ! [ و صرف ِ نظر از این ، البتّه نکته ی ِ سخن ِ وی کاملاً بجاست . ] ( در قصیده ی ِ 130 چند مصرع و بیت ِ دیگر هم هست که نیازمند ِ بررسی است ، امّا اینجا مجال نیست . همین قدر هم که نوشتم محض ِ حاشیه روی بود ... ! ) ]

(46)  هزل ِ آزاد است .

(47)  طربخانه ، 437 ( شماره ی ِ549 نیز به همین قافیه و ردیف است ) .
                                      ای بس که نباشیم و جهان خواهد بود
                                      نی نام ز ما و نی نشان خواهد بود
                                      زین پیش نبودیم و نَبُد هیچ خلل
                                      زین پس چو نباشیم همان خواهد بود
   ☺
     بدل ِ مصرع ِ 2 :
                                      کیر از پی ِ کون و کُس دوان خواهد بود
    بدل ِ مصرع ِ 4 :
                                      این حضرت ِ گای ، جاودان خواهد بود

9