HAIK ALBANIAN
Botim i Haik Klub-it shqiptar
Shtėpia botuese EGNATIA
HAIKU 4
( Intervistė e z. Ilir Mborja me poetin e njohur grek, Kristo Tumanidhi)
Ilir Mborja: Zoti Tumanidhi, kohėt e fundit nė Shqipėri, Shtėpia Botuese "Egnatia" botoi veprėn tuaj "Antologji e Haikut Grek". Siē mund ta dini, ky botim u mirėprit dhe pati jehonė nė gazetat letrare "Drita", "Tempi" etj. Pak para kėsaj, nė numrin e parė tė revistės periodike "Haiku" tė kėtij klubi, me President poetin Milianov Kallupi, juve si poet i radhės nga Ballkani ju janė botuar 14 haiku. Gjithashtu, ju keni botuar poezi, haiku dhe intervista nė gazetėn tradicionale letrare "Drita". Si ndjeheni, Ju, z. Tumanidhi, kur pėrktheheni dhe botoheni nė Shqipėri, nė shqip?
Kristo Tumanidhi: Ndjej njė gėzim tė madh dhe njė nder tė veēantė pėr tė gjitha kėto qė kanė ndodhur mes nesh dhe jush. Ėshtė njė nder i madh qė poezia greke u shpreh dhe u botua rishtas nga Shtėpia Botuese "Egnatia" dhe qė do tė lexohet nga fqinjėt tanė shqiptarė nė gjuhėn e tyre. E quaj njė nga ēastet e rėndėsishme qė ndodh, tė paktėn, kohėt e fundit midis popujve tanė. Njėkohėsisht ndjehem nė siklet dhe kam frikė se mos e stėrmadhojnė, diēka vėrtetė e rėndėsishme pėr sytė e mi. Pėr ato qė keni bėrė nė Shqipėri, miku im, Ilir, sikur shumė mė lartėsuat, ndoshta nė tė ardhmen mund tė duket sa e rėndėsishme ishte...
Para sė gjithash do tė doja tė falėnderoja pėrkthyesin, At Joan Gjica. Gjithashtu dua tė falėnderoj shumė mikun tim poet, botues, njeriun me shumė shqetėsime, Milianov Kallupin. Pa atė nuk do tė kishim nė duart tona Antologjinė tonė. Dhe ēka mendoj tė rėndėsishmen pėr tė gjitha kėto, ėshtė ajo se ndodhėn papritur, natyrshėm dhe nuk na drejtoi askush, nuk iu lutėm kujt qė tė na ndihmojė. S'vuri njeri dorė. Gjėrat erdhėn kaq thjesht. Miku im, Gjica, mori librin, jo nga unė, por nga Milianovi dhe e pėrktheu. Dhe surpriza mė e madhe ishte kur nėpėrmjet Ilirit shprehėn dėshirėn e botimit. Kaq i beftė ishte ai ēast... Nuk mund tė kishte fillim mė tė mirė. Domethėnė ishte nismė e pastėr personale. Foli miqėsia e dy popujve dhe ndodhi ky fillim kaq i bukur.
I.M: Desha t'ju pyes, z.Tumanidhi, ē'ndodh me poezinė greke? Cilat janė tendencat e saj sot? Sa lexohet? Cilat janė raportet e poezisė dhe tė haikut nė veēanti?
K. T: Poezia e sotme greke ndjek rrjedhėn botėrore, natyrisht. Shoqėritė tona janė ndėrkaq shumė afėr. Ē'ndodh nė New York, e mėsojmė nė ēast si rrjedhojė e mjeteve tė informacionit sot. Njihemi me tė gjitha rrymat e artit nė ēast jo vetėm kėtu, por edhe nė vendin tuaj. Kudo ėshtė e njėjta gjė. E njėjta gjė ndodh edhe me poezinė. Poezia ndodhet sot gjithmonė nė njė stad tė ndryshueshėm, kalimtar.
Poezia moderne iu largua pėr pak kohė problematikės shoqėrore, ashtu sikurse poezia botėrore dhe u kufizua rreth vetė krijuesit, problematikės vetjake tė tij. Ose mė mirė do tė thoshim, tė flasim pėr njė shprehje poetike qė iku nga vetja dhe u bė e tė tjerėve, pra u bė njė poezi lirike, meqė ėshtė njė rrėfim personal. Brenda kėsaj klime ėshtė edhe poezia ime. Sigurisht ka edhe pozicione tė tjera nga ndokush.
Unė, kur filloj tė shkruaj, mė ndodh shpesh tė pėrfundoj nė monopate tė tjera. Ndoshta aty gjendet edhe bukuria... Si tė gjitha artet, hartojmė e bėjmė plane, por shpesh pėrfundojmė gjetkė, kaq magjishėm. Kėshtu ndoshta ndodh pak a shumė me poetėt e viteve '70, tė cilėve u pėrkas edhe unė. Ekziston si kusht qė ēdo brez tė karakterizohet nga brezat e viteve '30 tė pasluftės II Botėrore, brezi i parė, i dytė, pastaj vjen brezi im i viteve '70. Ata, qė i bie tė kenė lindur mė 19501952 e mė pas. Pra brenda kėrkimeve tė mia poetike, nė njė moment erdhi edhe kontakti me haikun. Siē e kemi biseduar edhe herė tė tjera, haiku ėshtė njė shprehje interesante qė tė detyron tė thuash gjėrat mė tė pakta dhe tė vish mė pranė me njerėz tė shumtė. Mė ka intriguar gjithmonė fakti qė njė e dhėnė qė e karakterizon haikun ėshtė se njė shprehje e thjeshtė na jep njė mesazh, nė tė njejtėn kohė, shumė tė shpejtė, shumė shkurt, qė patjetėr u pėrket tė gjithėve, pa qenė nevoja pėr pėrgjithėsime... edhe kur i pėrkasin njė njeriu tė vetėm.
Kėshtu marrja me haikun mė rrėmbeu aq shumė, sa besoj se jam nga tė parėt kėtu nė Greqi, qė disponoj pothuajse tė gjithė krijimtarinė e haikut grek dhe ndoshta ka mundėsi tė jem ndjekėsi mė i azhornuar. Dhe kėshtu shpjegohet kur, dalngadalė, nė vitin 1996, hartova "Antologjinė e Haikut Grek", atė qė e keni ju tashmė nė shqip. Ah, t'ju tregoj njė gjė interesante. Njė ēast trokiti nė derė njė mik nga Japonia. "Jam profesor nga Tokio" mė tha dhe mė kėrkonte mua. Nė dorė mbante Antologjinė (atė qė keni dhe ju nė Shqipėri, tashmė).
Ēudia ime ishte se ai nuk e kishte gjetur kėtu, nė ndonjė librari, por e kishte blerė nė Tokio... Dhe kėshtu komunikuam bashkė nėpėrmjet librit... Dhe kėshtu vazhduam edhe nė vendin tuaj. Ja, pra edhe njė e dhėnė tjetėr pėr haikun. Sa lehtė e bukur udhėton... Pra, nė kėtė periudhė, po pėrfundoj njė antologji tė plotė tė haikut dhe atje (duke besuar se interesimin pėr haikun s'do ta braktis kurrė), do tė botoj dy ciklet qė mė keni botuar edhe nė gazetėn "Drita".
I.M: Pyetja e fundit pėr haikun. Ju keni lexuar disa nga poetėt tanė tė haikut me anė tė pėrkthimeve qė ju kemi ofruar dhe a ju ka ardhur keq qė nuk i keni parė poetėt shqiptarė ne Antologjinė Botėrore tė Haikut, botuar nė Greqi nė vitin 2000?
K. T: Kur mora nė dorė "Antologjinė Botėrore tė Haikut" ( qė duhet ta themi qė nė fillim), kuptova se s'duhet tė merret seriozisht mungesa e poetėve shqiptarė tė haikut, sepse atė e bėri njė njeri. Me pėrpjekjet e veta bėri kėtė punė... Do tė doja shumė tė ishin brenda edhe miqtė e mi shqiptarė. Tani e vėrtetoj sa e rėndėsishme ėshtė. Ka pak kohė qė po merrem me poezinė shqipe dhe veēanėrisht me haikun, por kam mbetur i befasuar nga cilėsia e haikut qė shkruajnė shqiptarėt, dhe kėtu nuk dua t'ju flas vetėm pėr mikun tim, Milianov Kallupin, qė e njoha nga afėr kėtu, nė Greqi dhe kuptova gjithė pikėpamjet e tij pėr haikun, por edhe pėr shumė tė tjerė, si : Iliriana Sulkuqi, Elisabeta Tafa, Shuaip Garuci, Mihal Disho, Kujtim Agalliu, Nexhip Ejupi etj. Pra, me kaq informacion dhe pak njohje qė kam nė kėtė moment, nuk arrij tė kuptoj pse s'janė mes tė tjerėve. Megjithėse mund tė mos jenė poetė botėrorė ( as veten time nuk e quaj tė tillė), por e mira ėshtė qė tė njihen nė Ballkan. Zona jonė, tė paktėn, tė ishte e mbuluar. Kjo ėshtė njė mungesė nė Antologji. Unė mendoj se ju keni bėrė shumė mė tepėr gjėra se ne kėtu, nė Greqi, pėrsa i pėrket haikut. Vetėm fakti qė keni Klubin tuaj tė Haikut, keni revistėn periodike, keni lidhje me Shoqatėn Botėrore tė Haikut e me Klube tė tjera nė Evropė, keni plane qė mbase do t'i arrijmė sė bashku pėr njė Festival Ballkanik tė Haikut, ose mund tė jetė vetėm grekoshqiptar, flasin shumė. Tė shikojmė ē'formė mund tė marrė. Kėto kohė po hapen horizonte tė mėdha bashkėpunimi pėr haikun mes dy vendeve tona, mbase jo vetėm mes nesh, por nė tė gjithė Ballkanin. Do tė pėrpiqemi tė zgjerohemi nė njė shoqatė, qė tė vijnė tė gjithė pranė njėritjetrit pėrmes haikut.
Athinė, 2005
POETĖ SHQIPTARĖ TĖ HAIKUT
Poeti i radhės: PETRAQ RISTO
***
Hijet e qershive s'janė tė kuqe,
por kur unė tė flas pėr dashurinė,
e kuqja e qershive tė puth faqet.
***
Me "Boing" dhjetė mijė metra mbi Atlantik
Nė kufirin mes ditės dhe natės
ke ndjesinė se Zoti
qėron njė portokall.
***
Ndryshe nga tė fejuarat e tjera gazmore,
kumuria e mban nė qafė unazėn.
Te sytė, parajsėn.
***
Pema e manit ka jetėn tė shkurtėr,
po ia zgjat mėndafshi
fėrgėllues nė trup.
***
Mbarimi i luftės
Numėrojmė tė vrarėt dhe tė gjymtuarit
Pas pak lulėzon tregtia e patericave
me plagė lulesh e druri.
***
Dallėndyshja ėshtė e zezė,
po gushėn e ka tė bardhė,
gushėn ku rri kėnga.
***
Vithe hėne
me tanga tė kuqe
Ndizen sytė epshorė nė qiell.
***
Hėna e lodhur
ulet nė majė mali
e ujqit ngrihen ta kafshojnė.
***
Nė horizont duket vela:
krah fluture nė gjumė
Sė shpejti do tė ketė furtunė.
***
Hėna kėpuca e Hirushes.
Vajzat yje
vijnė ta provojnė.
Haikut e mėposhtėm u shkruan natėn e 31 gushtit 2005
***
Njė thnegėl rend
nėn hijen e kėpucės
mbi tė kokrra e grurit rreh si zemėr.
***
Me njė gjethe buzėt
bėjnė muzikė
Buzėt qė tė puthin ty.
***
Vijnė retė
me fjongo vetėtimash:
shkollare pėrparėsezezė.
***
Plori i hėnės
ēan retė e muzgut
Pas pak mbijnė farėzat e yjeve.
***
Pulėbardhat bien
mbi vargjet e dallgėve
si theksa ritmikė.
***
Lule rozė pjeshka,
diēka u thotė bletėve
qė ikin tė dehura.
***
Dremit vesa
mbi kumbullėn e pjekur,
thotė: jam princesha.
***
Guaskat e hapura
shohin me dyshim
hėnėn e plotė nė qiell.
***
Foshnja fle,
frymėmarrja e ngrohtė
loz me barin.
***
Pėllumbat shpesh
ngatėrrohen me retė
nėn njė degė vetėtime.
***
Nga dritarja e hapur
vijnė tingujt e pianos
Sa tė shkathėt mi ke gishtėrinjtė.
***
Mbi rėrė njė brumbull
shtyn prenė e tij
Skupton pse ia rrėmben deti.
***
Bregu tingėllon
si njė saze nė buzė
Me mburrje vjen deti.
***
Duart qė kapen
nė vallen e gjatė
flasin mė shumė se sytė.
***
Bari nė mėngjes
thotė jam dhėndėrr,
i dehur nga velloja e vesės.
***
Kėrmilli qė pi
pikėn e vesės
mė shikon i dehur.
***
Jashtė bie breshėr,
nė klub pleqtė
hedhin zaret.
***
Dėborė e butė,
a thua se nė qiell
pėrrallis njė plak i urtė?
***
Nga dega ra
dhe gjethja e fundit,
me etje e lexoi lumi.
***
Zogjtė avullojnė
nėn diellin vjeshtak
pas shiut tė madh.
***
Njė manaferrė e pjekur:
Otello pėrballė Desdemonės
xhelozon e pėrgjaket.
***
Shega mbretėrore
me kurorė mbreti
nėn gjijotinė vjeshte ēahet.
***
T'i ndjek gjurmėt
e pulėbardhave nė ranishte...
Harron e ngjitesh nė qiell.
***
Ti qeshe me zė
dhe pjeshka shkundi lulet
e gatshme pėr fruta.
***
Fanari mbi kodėr
loz me anijet
e dehura mbi dallgė.
***
Dy pleq hedhin
shtratin e vjetėr...
Njėritjetrin shohin tė heshtur.
***
Harliset shelgu mbi burim,
ujėt fėrkon sytė,
hutuar nga drita.
***
Njė papagall
mė flet shqip
dhe hap derėn e kafazit.
***
Xixėllonja e parė u habit,
kur pa veten
rrėzuar nėn yje.
***
Flutura qė ndjek,
m'u fsheh
te skifteri i balsamosur.
STAVRI PONE
***
Kundroj mahnitshėm pasqyrėn e liqenit.
Ah, tė ishte edhe dashuria ime
pasqyrė qė nuk thyhet kurrė.
***
Kavak nė harlisje prilli
antenė mesazhesh tė kthjellėta qielli.
Dėshiroj me shpirt tė kem aq blerim.
***
Jam si liqeni qė pasqyron qiellin,
diellin, zogjtė dhe retė,
qė rrudhet dhe nga flladi mė i lehtė.
***
Gjethe qė endet nė ajėr,
pėrzier me zogjtė e hareshėm.
Ah, tė isha gjethe vetėm njė herė!
***
Shelgu var kryet mbi ujėra
i pikėlluar, pa bėrė asnjė mėkat.
Njoh shumė mėkatarė qė e mbajnė kokėn lart.
***
Pikėlat e shiut ndėr gjethe
qajnė apo qeshin?
Shndritjet e dashurisė sime qė tretet.
***
Heshtja e mermerit tėnd vetėm pyet:
A ke ardhur vallė pranė meje?
Pėrherė. Deri nė ardhjen e pėrjetshme.
***
Lumi ecėn duke iu larguar
pėrherė e mė shumė gurrės sė tij nėnės.
Mallin pėr tė e nxjerr me shkumė kėngėsh.
***
Hėna shihet nė pasqyrėn e liqenit
e derdh mbi tė dritė tė qashtėr, tė artė.
Sytė e tu derdhin mė shumė, e dashur, edhe zjarr.
***
Mjellma mbi ujė,
shkruan vazhda vargjesh qė vdesin.
Po vargjet e mi kėshtu do tė treten?
***
Malipėrjetė nė palėvizshmėri
lumturohet kur retė i vijnė vizitorė.
Kur ikin, mbytet nė lot.
***
Liqeni dhe qielli janė aq larg njėritjetrit
dhe qielli prapė zhytet nė liqen.
Si dashuria jote nė zemrėn time thellė.
***
Fluturon njė gjethe si mesazh
e bie mbi lumin e turbullt.
Valėt s'i lexojnė, bartin kumtin.
***
Gjethet nga flladi
ledhatojnė butėsisht shoqjashoqen
e, megjithatė, dashurojnė qiellin dhe zogjtė.
***
Liqeni mė rrėfen
fytyrėn e tij tė qeshur.
Thellėsinė pse ma fshehin?
***
Buisje gjethishtesh, aromė njomėshtie...
Dihatja jonė hukat fshehur nė to,
shkrirė nė valė dashurie.
***
Hėna krihet mbi pasqyrėn e liqenit
dhe rregullon vellon e saj tė bardhė...
Me kėsi vello, e dashur, do tė doja pranė altarit.
***
Kur je i sinqertė, o lot,
je mė i bukur se njė margaritar
dhe mė i ndritshėm se Ylli Polar.
***
Puthjet edhe lėnė, edhe nuk lėnė gjurmė nė buzė.
Puthja e parė e lė gjurmėn e saj
vetėm nė zemėr, nė shpirtin shpuzė.
***
Selvia qėndron e ngulur pranė varrit
si pikėēuditje.
Gjysmėhėna mbi kryegur ėndėrr e brishtė.
***
Nga gjethja u shkėput njė pikėl ujė
qė ndriti me ngjyra ylberi.
Jo, ishte loti yt kur mė pėrcolle tek treni.
***
Shėtitėm nė udhėzat me bar,
mes gjetheve tė blerta u shtrimė,
tė vetmet kartėkredite ku investuam dashurinė.
***
Je shumė e bukur, moj hėnė!
Tė dua, o mashtruesja ime e madhe e qiellit
qė ndrit me dritėn e vjedhur prej diellit.
***
Mali nga shikon dritarja ime,
ēdo mėngjes mė sjell agimin,
ditėn, mrekullinė e gjelbėrimit.
***
O lule e dashur, e sapoēelur,
qė tė thava me duart e mia,
pėrpara se tė ta thithja tė gjithė bukurinė!...
***
Kėpus njė grusht yjesh
dhe stolis me to si me diamante
kurorėn e pavdekshme tė Dashurisė.
***
Hėna nusėron nė qiellin e zbehtė,
duke parė gjithė epsh e dashuri
njė hėnė tjetėr lezbike qė lahet nė liqen.
JORMA MARIA LOCI (SHBA)
***
...Shkoi vera.
Shiu ka nisur
tė mė prekė qerpikėt.
***
Dashurojnė atje larg.
Mbi asfalt, jehona
e hapave tė mi.
***
Mbi muret bosh hedh
emrin tėnd ma kthejnė
si mijėra grimca rėre.
***
Jashtė po bie nata...
Pėrpiwen dritėzat mė kot
ta shndrijnė.
***
Pėrtej malesh
ajo qė kėrkojmė,
gjithmonė.
***
Po perėndon...
Bashkė me diellin
edhe njė ditė imja.
***
Sa bukur pylli!
Mes tij, ne tė dy dhe
kėnga e bulkthit...
***
Derdhet vera nė qelqe,
vetėm tingulli i saj
na lag...
***
Po gdhin...
Mbi trupat tanė
pikla vese...
Natyrė e qetė
Njė varkė pėrkundet
mbi liqenmjellma shkon;
drithėrohet uji.
Eros
Diell mbi liqen,
zambakėt ulin petlat
puthin ujin...
Ditė pranvere
... shelgjet shihen
nė pasqyrėn e ujit;
zogjtė u gėzohen shėmbėllimeve...
Ditė dimri
Tė pagjethe degėt
si heshta shpojnė qiellin;
tė ftohtė rredh prej lart.
Natė mbi liqen
Dritat kanė rėnė nė ujė
pema var kryet,
njė shushurimė e thellė mbjell gjumė...
Jorma ėshtė autore e disa librave me poezi shqip e frėngjisht, tregime, botim i Shtėpisė Botuese "Egnatia" dhe njė roman. Botimi mė i ri ėshtė "Lista e fundit", njė pėrmbledhje tregimesh e novelash. Ndėrkohė ėshtė duke shkruar romanin tjetėr, "Kujtime pėrtej Dėshirės".
RIZA HAZIRI ( Mitrovicė)
I dashur z.Milianov Kallupi,
Kam kėnaqėsinė t'ju pėrshėndes nga Kosova. Vėrtet nuk kam se si ta arsyetoj vonesėn pėr t'ju pėrgjigjur, por ē't'i bėsh? Hallet e jetės si duket mė kanė katandisur. Tash sa kohė qė u njohėm mendoj se kemi kaluar ēaste tepėr vėllazėrore. Sigurisht kjo miqėsi do tė thellohet nė vazhdimėsi. Ne nga ju gjetėm njė pėrkrahje tejet tė madhe. Kjo na jep kurajė qė tė merremi mė shumė me krijimtari letrare. Haiku juaj ėshtė duke gjetur gjithnjė e mė shumė lexues. Kėtė formė tė poezisė, si dhe Klubin tuaj tė Haikut kam ndėrmend ta prezantoj edhe nė revistėn tonė tė shkollės, tė gjimnazit Frang Bardhi", duke e ilustruar me disa nga krijimet tuaja. Pashė se nxėnėsve filloi t'u interesojė kjo formė e poezisė. Edhe unė krijova disa poezi tė tilla, nga po e marr guximin t'jua dėrgoj, pėr ēka pres mendimin tuaj pa asnjė rezervė, i vetėdijshėm se do tė mė ndihmojė.
( Nga pėrshėndetja e autorit)
***
Te Kershi i Pretenit,
Kershi i Majdanit *,
Shkrepėtima rrufeje.
***
Nė zgavra lisi
Pėllumba gushėbardhė,
Ėndrra flatrimi.
***
Shikim nė pėfundėsi,
Grindje me qiellin.
Gulēim zemre.
***
Gishtat thatim e nyje.
End nėpėr flokėt borė.
A thua diē kėrkon?
***
Lundra e vogėl
Tundet, valėvitet.
Kapiteni i ėshtė tretur.
***
Njė zog nėpėr gjethe
Cicėron, shushurit.
Diē i ka humbur.
***
Mjegulla e dendur
Ka mbuluar gjethnajat.
Ē'ndjenjė e lahtarshme!
__________
* Kershi i Mejdanit ėshtė njė vend ku ėshtė zhvilluar n jė nga betejat mė tė mėdha tė UĒKsė nė Zonėn Operative tė Shalės sė Bajgorės.
FLAMUR LUTA
Shiut
Mbi ballin e kohės gjithė zjarr,
vė shaminė
e minutave tė lagėta tė keqardhjes.
Lumit nė verė
Ēdo ardhje tė bardhė
e pret
me brohoritje tė avulluar.
Ngjitje
Mė bukė e gjizė e kėngė bilbili
ngjitem malit tė vullnetit,
pėr t'u bėrė njė kėngėtar i mirė...
Nė pyllin me lofata
Lofata me gjethet
ma zuri gojėn.
Nisi tė flasė vetė...
***
Kjo vrajė drite para meje,
pjesa ime antiterr,
e mjaftueshme tė shoh dhimbjen.
Ujėvara
Kaq i pistė qenka faji njerėzor,
sa t'i shkrihesh
nė shkumbėzim tė bardhė...
Kohės
Nėse tehun e mllefit tėnd
s'ta pėrkul as buzėqeshja e lules,
mjerė ne!...
Vetėgradim
Nga krimb,
u vetėgradova,
Sėr Krimb.
***
Terrin e njė zbraztėsie shpirti
mundohem ta ndriēoj
me pasionin e verbėr homerik...
***
Peizazh i zhveshur
Ulem tė ēlodhem
nė hijen e monologut tėnd,
me vetveten...
***
Shpeshėritė e fjalės "tė dua"
menjėherė pas martese,
i rralloj si herrje misri..
***
Orėn hėnė nė dorėn natore
e mbuloka paksa
mėnga e hapur e kėmishės sė njė reje.
***
Nė kėtė kodėr, zhveshur nga gjelbėrimi,
era e marsit
pjalmon shpresėn e saj.
Fund vjeshte
Shushėrima e bletės
pezull
mbi lulet e vyshkura.
Netėt e mia
Ah, netėt e mia!
Pengje
tė borxheve tė pashlyera...
Reja mbuloi diellin
Mali pėrbri gjysmėhije, gjysmėrreze.
Harresa pėr veten,
shqetėsimi im pėr ty...
Prag dreke vere
Nė kėtė hije gėmushe,
ku ende vezullon vesa,
njė copėz mėngjesi i patretur.
***
Gjethettul tė fikut tė detit,
ngjitur njėri pas tjetrit,
shtojca e ligjėratės sė pranverės...
***
Midis fijeve tė barit,
syri im i trembur si harabel.
m'i fshihet ngjarjeve tė idhėta tė ditės...
***
Nė hartėn mbi shpinė
tė lopės laramane
ulen sa zogj shtegtarė...
Ēamėrisė
Ēamėri!
Si njė ulėrimė ere e fortė
mė vė nė lėvizje turbinėn e vargut.
***
Mbi dėrrasėn e zezė,
me shkumėsin e bardhė tė mėngjesit,
shkruaj fjalėn "shpresė".
GJON NEĒAJ
***
Para shumė ditėsh i larguar nga shtėpia.
Dhe njė fije bari e mbetur nė kėpucė.
Kish mbirė nė baltėn e udhėve.
***
Fryu era e ngrohtė gjithė natėn.
Nė mėngjes lulebora u zgjua.
Nxori kokėn mbi larat e borės.
***
Lisi tashnė i tharė.
Nėpėr zgavra
milingonat ndėrtojnė shtėpitė.
***
Tri dekada mė parė,
Ky kryq i babait te varri.
Ma sjell atė tė gjallė.
***
Dhurata e tim biri nga larg
M'i largon dhimbjet
E sėmundjes sime tė gjatė.
***
Qiell i mbushur me re.
Shiu bie ēurg pa ia ndarė.
Fillim vjeshte.
***
Nėna, e shtrenjta,
Iku herėt nga kjo botė.
Loti im ende i patharė.
***
Ēibuku i tim eti ende nxjerr tym
Pranė oxhakut nė kullėn e vjetėr.
Vizioni im i fėmijėrisė.
***
Oxhaku nė kullėn e vjetėr.
Kulaē i pjekur nė zjarr.
Portreti i nėnės sime dikur...
***
Pjata e mbushur me mjaltė.
Era e trumcės nė kuzhinė.
Bleta mysafire e shtėpisė.
POETĖ BALLKANIKĖ TĖ HAIKUT
LAURA VACEANU (Rumani)
1.Vjeshta
Parfum i ēmendur
krizantema tė verdha
nė vazo argjili
***
Fund vjeshte
nė breg tė liqenit
bretkosė pa jetė
***
Mbrėmje vjeshte
gjethja e parė
nga gėshtenja
***
Hungėrimė deti
kthehem i shqetėsuar
te vajza me flaut
***
Rrėqethem
nėn xhaketėn e verdhė
shtyp gjethet e lagura
***
Nė kopsht
dordoleci ruan
pjergullėn e zhveshur
***
Treg i begatė
gjethet e zverdhura bien
mbi peshore pėr t'u shitur
***
I pafuqishėm
era nė kodėr e nė plep
verdhėsi e pambaruar
***
Porta e manastirit
ruhet nga njė plep
pa zbukurime
***
E dėshpėruar pėr vdekje
kėmisha e bardhė valėvitet
dy njerėz tė kėrleshur nė vetvete
***
Mbasdite vjeshte
njė mackė dhe njė gjethe
si njė mi
***
Vjeshtė e hershme
nė njė ditė tė vetme tė dyja
mėndafshi dhe pambuku
***
Plazh i shpėrndarė
nė mėshirė tė fatit
tufa e zogjve
***
Rrafshinė e zbrazėt
tufa e lejlekėve
kėrkon Jugun
***
Vesim mėngjesi
qesen pėrgjysmė
peshkatari i vogėl
2. Dimri
Gjipėrėzat e bredhit tė gjelbėr
futen nė borėn e bardhė
erė e fortė
***
Milingonat mbi urė
njerėz pėr punė
nė mėngjesin e acartė
***
Pa m'u bindur mua,
harabelat fluturojnė
nga njė dritare tek tjetra
***
Siluetė e ēuditshme
plepat nė rrugė
veshur me brymė tė bardhė
***
Sekondat nėpėr vite
ikin e vijnė
nė klepsidrėn e kohės
***
Natė e shnjtė
pėrqark abazhurėve
zėra tė pėrhumbur
***
Pikturė e harruar
grumbuj sorrash
mbi fushėn me dushk
***
Dimėr i ftohtė,
deti godet i trazuar
brigjet.
***
Njė direk nė stuhi
bregu ėshtė jetė
ose vdekje.
***
Flokėborėzat luajnė
dhe njė ishull i shkrirė
nė gjarpėrimet e lumit.
***
Nė dritaren e kabinės,
peshkatari i trishtuar dhe
njė peshk i tharė nga vjeshta.
Pėrkthyen: Kujtim AGALLIU dhe at Joan GJICA
JORGO SEFERIS (Nobelist) ( Greqi)
Fat i ri
Trup gruaje lakuriq:
shega qė u ēa,
ishte plot me yje.
Place de la Concorde *)
Dielli dhe Korriku
nxjerrin nė kullotė trotuareve
kopera gjinjsh.
Rrudha
Tufa patash enden
natėn mbi fytyrėn tonė.
Mos i tremb.
Vallė pėr ēfarė mendojnė...
Vallė pėr ēfarė mendojnė
kėto bajame qė ēelin
nė mes tė brezareve?
Dy ullinj
Dy ullinj tė stėrlashtė thonė:
"Nuk ėshtė e lehtė aspak
tė kesh ca ēaste paqe."
__________
*) Shesh nė Paris
Pėrktheu: Anton PAPLEKA
DIMITAR STEFANOV ( Bullgari)
***
Abrakadabra...
Marsi nga kutia e farave
nxjerr lule!
***
Zogjtė, gjethet,
Vjeshtė nuk ėshtė koha
tė humbėsh gjėra!
***
Nė pijen time tė hidhur
milingona zbuloi
kokėrr sheqeri.
***
Nė mėngjes tė copėtuara,
tė zhytura nė lindje
tulipanė tė verdhė.
***
Mes degėve
hėna dhe syri i kukuvajkės
nuk dallohen.
***
E ngulur
njė flutur
njė Golgotha e re.
***
Engjėjt tani
zbresin me rėnien
e dėborės sė pafajshme.
***
Mbi borė
me butėsi tė thellė,
shkroi emrin e tij.
***
Hėna e ngrirė
nė rrugėn me borė.
Hijet hedhin hije.
Pėrktheu: Elda ĒOKU (Greqi)
POETĖ EVROPIANĖ TĖ HAIKUT
Poeti i radhės: HUAN RAMON HIMENES ( Spanjė)
Huan Ramon Himenes lindi nė Muger, mė 24 dhjetor 1881. Nė moshėn 11vjeēare hyri nė kolegjin e jezuitėve ku qėndroi tre vjet. Kur doli sė andejmi, pati dashuritė e tij tė para, nisi tė shkruajė vargje dhe tė lexojė Lamartinin, Bekerin, Bajronin.
Mė 1912 njohu nė Madrid Thenobia Kamprubi Aimarin, me tė cilėn u dashurua menjėherė dhe u martua me tė mė 1916. Mė 1936 braktisi Spanjėn pėr shkak tė Luftės Civile.
Midis pėrmbledhjeve tė tij kryesore poetike, pėrveē Eternidades (Pėrjetėsi), Pedra y cielo ( Guri dhe qielli), kujtojmė Belleza ( Bukuria) (1923), La estacion total ( Stacioni plot) (1946), Animal de fondo (Kafsha e fundit) (1949)
Mė 1956 mori Ēmimin Nobel nė poezi.
Vdiq mė 1958.
Pėrshtypje
Gėtes
Nuk di mė ēfarė tė them,
sepse ende s'ėshtė krijuar
fjala ime.
Dritat e para tė agimit
Dritat e para tė agimit
apo klithma e zgjimit tė pastėr
e dashurisė sonė?
Ėshtė e vėrtetė tani
Ėshtė e vėrtetė tani.
Por e shumtė qe gėnjeshtra
qė vazhdon tė jetė gjithmonė e pamundur.
Zemra ime
Zemra ime e pėrndriste keq atė
dhe pranė meje ishe ti,
nė dritėn time pa e ditur.
Tė fjeturit
Gjumi ėshtė si ura
qė shkon nga e sotmja tek e nesėrmja
dhe si ėndėrr nėn tė, rrjedh uji.
Epitaf pėr mua tė gjallin
Vdiqa nė ėndėrr.
U ringjalla
nė jetė.
Sa tė ēuditshėm
Sa tė ēuditshėm
dy me instiktin tonė!
Papritur, jemi katėr.
Po, ti rri para meje
Po, rri para meje,
po unė s'kujtohem pėr ty,
duke menduar pėr ty.
Konstruktorėt
Konstruktorė
shpatash;
kėtu ėshtė fjala!
E pe!
E pe! Po, e shoh!
Mė vure bendėn e besės,
me ngutjen tėnde kaq keq!
Si guri
Si guri nė pus,
kėshtu zemra ime.
Vetėm me qiell poshtė e sipėr saj!
E bėre
E bėre vetėm njė ēast,
por mbete duke e bėrė gur
pėrgjithmonė.
Ēdo ēast
Ēdo ēast i ri
gjykon vetė gjithė tė tjerat.
Fshin projektet e tua.
Dashuria ime
Dashuria ime ishte aq e vetme,
njė qiell i ylberuar nė njė pikė vese
e nė njė lule tė agimit.
Sa larg
Sa larg kaltėrsia, qielli nga toka e varfėr!
Por ato tė dyja
janė dita mė e bukur.
Ky helm
Ky helm pambarim,
qė i ndryshuar nė njė lule,
qė dikush e do. Vret!
I vdekur
Mbeti pezull peshorja,
njė pjatė me baltė,
njė pjatė nė qiell.
Brilanti
Shpirti im nė dhimbje.
Ē'pėrndritje misterioze!
Ar nė errėsirė.
Pėrktheu Faslli HALITI
ENRICO BAGNATO (Itali)
Enrico Bagnato ka lindur nė Leēe. Ėshtė redaktor i revistės letrare "La Vallisa". Ėshtė poet, dramaturg dhe kritik letrar. Deri sot ka botuar kėto pėrmbledhje me poezi: Njė stinė, Pesėlibėrsh, Afganistan, Det, Kėnganak i dyfishtė, Mu'Allaqati fundit. Krahas kėtyre pėrmbledhjeve, ėshtė autor i dramave: Melo nga Bari, Kronikė e njė revolucioni, Pier delle Vigne, Marin Faliero etj. Poezia e tij shquhet pėr karakterin dhe impenjimin e thellė shoqėror, madje shpesh, pėrmes shkrimeve dhe artikujve tė shumtė publicistikė dhe letrarė, poezia shquhet nga Bagnato si e vetmja armė efikase pėr tė fshirė nga harta e botės rrjetinėn e dendur tė kufijve dhe vijėzimeve gjeopolitike, duke e ndėrgjegjėsuar njeriun pėr t'u kthyer sėrishmi pėr kah burimi, pėr nga pėrjetimi i njėvetėsisė sė tij.
HAIKU DIMĖRORE
***
Heshtje bardhėrore
zhurmėrimė e dėborės
qė po bie.
***
Pėrtisje e pamikluar
dėborė nė gjurmėt
e mallit.
***
Njė spurdhjak kėrcen
mbi dėborėn
pėrvėluese.
***
Toka e qielli
bubullijnė e lėshojnė flakė
shiu shprazet ndėrkaq.
Pėrktheu: Shpėtim DODA
RENATO GRECO ( Itali)
Jeton nė Modunjo, nė portat e Barit. Ėshtė diplomuar pėr drejtėsi dhe ėshtė njohės i mirė i poezisė, historisė antike, historisė sė artit dhe muzikės. Ka jetuar pėr mė shumė se njėzet vjet nė Milano dhe disa vjet nė Firence e Napoli. Ai ėshtė redaktor i disa revistave letrare, ndėr tė cilat "La Vallisa", e Barit. Poezitė e tij janė shfaqur nė revistat dhe antologjitė mė tė njohura dhe janė pėrkthyer nė anglisht, frėngjisht,spanjisht dhe serbisht. Ėshtė autor i kėtyre pėrmbledhjeve me poezi: Ēelėsi bie nė det, Pezm qytetar dhe zemėr e tretur, Dukja e tė gjallėve, Vende tė mėparshme, Autoantologji etj.
***
Re tė njomura
janė nderur nėn
harkun e qiellit.
***
Nėn agun e ri
lėviz me zor vala
nė kėtė breg.
Ditė lamtumire
nėntori i pėrlotur
po zvarrit me vete.
***
Vetėm deti yt
harron pulėbardhat
e dashurisė sime.
***
Mbėrriti ēasti
i melankolisė
pėr atė qė mbet.
***
Shpesh poeti
mposhtet ligsht nėn barrėn
e tė trishtuarve vargje.
Pėrktheu: Teuta TOSKA
POETĖ BOTĖRORĖ TĖ HAIKUT
Poeti i radhės: ALLEN Ginsberg (SHBA)
Allen Ginsberg, lindur mė 3 qershor 1926 nė Nju Jork, Nju Xhersi, ėshtė njė poet amerikan dhe apostulli i brezit tė poetėve "beat". Ginsberg e sheh veten si pjesė tė traditės profetike nė poezi, filluar nga William Blake dhe vazhduar nga Walt Whitman. Nga veprat e tij pėrmendim: Ulerima dhe poezi tė tjera (1956), Kadish (1961), Realitet Sanduiēesh (1963), Lajme Planeti (1969). Vdiq mė 1997.
Haikut e mėposhtėm nuk janė botuar nė asnjė nga veprat e tij. Janė shkruar nė kopshtin prapa vilėzės nė Berkeley, nė vitin 1955, ndėrsa lexonte 4 volumet me haiku tė R.H. Blyth.
***
Looking over my shoulder
my behind was covered
with cherry blossoms.
Shkarazi vėshtroj nga supi
Prapanicėn time mbuluar
Me lule qershie.
***
Drinking my tea
Without sugar
No difference.
Tė pish ēajin
Pa sheqer
Asnjė ndryshim.
***
Winter Haiku
Ididn't know the names
of the flowersnow
my garden is gone.
Dimėr Haiku
Ngaqė nuk dija emrat e luleve,
Tash kopshti im ka marrė fund...
***
I shapped the mosquito
and missed.
What made me do that?
E godita njė mushkonjė
Po mė iku...
Kush m'i ngatėrron punėt kėshtu?
***
Reading haiku
I am unhappy,
longing for the Nameless.
Kur lexoj haiku
Jam kaq i palumtur
dhe i pėrmalluar pėr Askushin.
***
A frog floating
in the drugstore jar:
summer rain on grey pavements
Njė bretk noton
Nė njė poēe farmacie:
Shi vere nė trotuare tė hirtė.
***
Another year
has pastthe world
is no different.
Edhe njė vit kaloi
Bota
Mbetet e njėjtė.
The first thing I looked for
in my old garden was
The Cherry Tree.
Gjėja e parė qė kqėrkova
nė baēen time tė vjetėr
ishte Qershia.
***
My old desk:
yhe first thing I looked for
in my house.
Thryeza ime e vjetėr
Ishte e para gjė qė kėrkova
Nė shtėpinė time.
***
My early journal:
the first thing I found
in my old desk.
Gazeta ime e dikurshme
Gjėja e parė qė pashė
Nė tryezėn time tė vjetėr.
***
My mother's ghost:
the first thing I found
in the living room.
Fantazma e mamasė sime
E para gjė qė gjeta
Nė dhomėn e ndenjes.
***
I quit shaving
but the eyes that glanced at me
remained in the mirror.
Mbarova sė rruari
Po sytė qė ishin ngulur tek unė
Mbetėn nė pasqyrė.
***
The madman
emerges from the movies
the street at lunchtime.
Si i ēmendur
I dalė prej filmave:
Rruga nė kohė dreke...
***
Cities of boys
are in their graves
and in this town...
Qytetet e ēunave
Flenė nė varret e tyre
Dhe nė kėtė qytezė.
***
Lying on my side
in the void
the breath in my nose.
Shtrirė brinjaz
Nė kėtė zbrazėti:
Fryma ime nė hundė.
***
On the fifteenth floor
the dog chews a bone
Screech of taxicabs.
Nė katin e pesėmbėdhjetė
Qeni pėrtyp njė kockė
Kuitje frenash taksie.
***
The moon over the roof,
worms in the garden.
I rent this house.
Hėna mbi ēati,
Krimba nė kopsht...
E marr me qera kėtė shtėpi.
Pėrktheu: Majlinda BASHLLARI ( Kanada)
PABLO NERUDA : Nobelist (Kili)
***
Ē'ka mė tė trishtueshme
se njė tren i palėvizshėm
mė mes tė shiut?
***
Kush kėndon
nė ujėrat e thella
tė liqenit tė harruar?
***
Nėse ėshtė i vėrtetė,
librin tim, pyes:
"Unė e shkrova?"
***
Sa javė
ka dita? Dhe muaji
sa vite?
***
Pemė nė rrugė...
Ėndėrrojnė borėn,
sepse u zhveshėn?
***
Me dhėmbė tė ērregullt tė bardhė,
orizi
kujt i buzėqesh?
***
Portokallet
si e ndajnė diellin
nė pemėn e tyre?
***
Pse toka,
kur dalin njollat
jep shpirt ngadalė?
***
Pse gjethet,
kur ndjehen tė verdha,
vrasin veten?
Pėrktheu Elda Ēoku (Greqi)
WILLIAM J. HIGGINSON (SHBA)
***
Shi pranvere...
Akoma dhe hajduti
mohon punėn e tij.
***
Dyshim pranveror.
Hėna i pėrqarket
njė peme lakuriq.
***
Pa u menduar fare,
kopshti i komshiut
u gjelbėrua sėrish.
***
Bredh, shkėmb.
As bredh, as shkėmb.
Vetėm perėndimi...
***
Pėrgjimi im i parė!
Njė pistė akulli
njė vit nė tė bardha.
***
Nė kėtė natė,
pa bėrė asgjė,
me duart lart.
***
Pres vitin
me bastunin tim tė vjetėr
qė ka zėnė merimanga.
***
Kaq qetė...
Njė plak fle nė bar.
Harrova pyetjet e mia.
***
Hėnė vere:
e vetmja bardhėsi
nė qiellin e mbrėmjes.
Pėrktheu: Elda ĒOKU (Greqi)
PENNY HARTER (SHBA)
Mė mungon
britma e akullit
nė hundėn e penės sė tij.
***
Kėrmilli
akoma rritet
mbi thoin tim.
***
Me lutje
i verbėri mbulon
sytė e tij.
***
Nė parvaz
mbledhėsi i teneqeve
mbledh plehra.
***
Insekte tė vogla tė bardha
bien, ngrihen
me pikat e shiut.
***
Mbi ēati
hambarėt e grurit
shkėlqejnė nė shi.
***
Fishkėllimė treni...
Mbi murin e stacionit
fytyra jote.
***
Mjellmė e zezė,
sqepin e kuq
e thyen nė flatrat e saj.
Pėrktheu: Elda ĒOKU ( Greqi)
JOSE JUAN TABLADA ( Meksikė)
***
Merimanga merimangėn e zgjon,
duke nxituar nė pėlhurėn e saj,
hėna e shkėlqyeshme.
***
Ditė e dielltė.
Nė ēdo lule
njė flutur.
***
Oshakoja i vogėl
i gjithėpushtetshėm nė pafundėsi,
i padukshėm nė breg.
Pėrktheu: Elda ĒOKU ( Greqi)
Shėnime pėr librat:
Ahmet MEHMETI:
RRĖKEZA TĖ HAZDISURA
Vėllim me haiku nga poeti Kujtim Agalliu
Gjerdanit tė perlave tė Haikut shqiptar iu shtua edhe njė vėllim i ri, "Rrėkeza tė hazdisura", 2005, i Kujtim Agalliut, botim i Shtėpisė Botuese "Egnatia", e cila ka tė drejtėn ekskluzive tė botimit tė librave me haiku. Pas cikleve me haiku tė tij, tė botuara ne revista e gazeta tė ndryshme, brenda e jashtė vendit, ky vėllim vjen mė i plotė me motive dhe mė i pasur me figura poetike.
Sapo shfleton vėllimin, lexuesi gjendet i mrekulluar nė njė atmosferė festive ku "lulekumbullat shamibardha e presin nė dasmėn e pranverės". Por pamjet ndėrrojnė shpejt, menjėherė hyjmė nė njė botė ku dhimbja rri "sypėrdhe" e ku "pesha e turpit shkrin gurin". Mė tej autori na projekton retė e trembura mbi dallgė. Dhe pas kėsaj atmosfere disi tronditėse tė natyrės poeti na qetėson. "Luledegėzat e pjeshkėve, me duar ere pėrshėndesin nusėrimin e pranverės".
Kėshtu vazhdojmė tė shfletojmė librin e kėndshėm, duke u sjellė nė njė shtjellė poetike herė nė qiell e herė nė tokė, pėrmes stinėsh tė ndryshme, nė takim me flatra kaltėroshe zogjsh, qė pėrkėdhelin qiellin, shohim shiun qė loton nė sythin e tharė tė sapoēelur nė pranverėn e parakohshme, ndjejmė pikėllimin e fushės nga rrėkezat e hazdisura, drithėrohemi me barin nga fresku i mbasdites.
Pra, njė karakteristikė e artit poetik tė Kujtimit ėshtė imazhi i qėlluar.
Ajo qė bie mė shumė nė sy nė kėtė vėllim poetik ėshtė larmia e motiveve, natyra e personifikuar, jeta e pėrditshme me gjithė gjallėrinė dhe telashet e saj deri nė vdekje, historia e dhimbshme e shqiptarėve etj dhe tė gjitha kėto si njė udhėtim "mbi flatra Haiku", qė autori i bie rrotull botės "pa pasaportė", siē thotė ai.
Megjithėse poeti Kujtim Agalliu ėshtė qytetar i botės, nė artin e tij poetik spikat fryma individuale. Haiku i tij dallon nga tė tjerėt jo vetėm nga motivet dhe imazhet e qėlluara, por veēanėrisht nga figuracioni poetik. Metafora e goditur e kombinuar me personifikimin janė binomi dallues i poetikės sė Kujtim Agalliut: afsh i ngrohtė po puth lulen,/ mbyll sytė me mua nata,/ me dhėmbė pėrtyp heshtjen/ /njė lot uji lėpin gurin,/ rrėkeza tė hazdisura/ pikėllojnė fushėn etj, etj.
Duke qenė se metafora ėshtė shpirti i poezisė moderne dhe poeti me Haikun e tij e konfirmon se ėshtė pjesė e kėtij realiteti krijues nė zhvillim. Por nė kėtė vėllim tė kėndshėm spikatin edhe figura mjaft tė realizuara, si: paralelizmi: "Pemėt lidhin kokrra, vajzat zhveshin kofshėt", ose harmonizime tė tilla figurash, si: personifikimi, metafora e hiperbola:"Gjithė ky det s'ma lan dot mėkatin".
Ndėrkohė bien nė sy epitete tė goditura, si ata nė vargjet: "retė e trembura mbi dallgė/lisnajė e pėrzhitur dimri/ shi i ēmendur" etj.
Nė kėtė vėllim me 101 haiku dallohen pėr shkėlqimin poetik dy tri prej tyre, qė pa hezitim do t'i bėnin nder ēfarėdo antologjie tė Haikut. Njėra me motivin e pėrjetshėm tė shqetėsimit qė ka poeti pėr ato qė ndodhin rreth tij:
Nė kopsht
u shtua dhe njė lule,
brenga ime.
Dhe tjetra me motiv erotik, qė s'ka nevojė pėr koment:
Pjeshkėzės sė gjoksit tėnd,
me gjuhėn e zjarrtė
ia heq pushin
Me motivet, imazhet, figurat poetike, si dhe fjalet ėe zgjedhura Kujtim Agalliu sjell nė poezinė shqipe individualitetin e vet, tashmė tė spikatur.
HAIKU DHE EVOLUIMI I TIJ
Haiku ėshtė njė nga format mė tė rėndėsishme tė poezisė japoneze. Ėshtė njė formė poetike mjaft e shkurtėr, krijuar nga Masaoka Shiki rreth fillimit tė shek.XX si njė ritrajtim i hokkut, njė formė kjo shumė mė e vjetėr tradicionale japoneze. Shiki mbajti vetėm vargun e parė nga seria e vargjeve tė lidhura (Renga). Ky lloj hokku apo "vargu hapės" fillimisht konsistonte nė tri radhė afėrsisht 5, 7 dhe 5 njėsi fonetike (morae), tė cilat vetėm pėrafrojnė me rrokjet nė shqip. Ky gjithashtu pėrmbante njė fjalė tė veēantė stinorekigon, e cila paraqiste stinėn nė tė cilėn qe vendosur haiku.
Haiku shpesh kombinonte elementė tė ndryshėm nė njė pėrshtypje ndjesore unike, me njė pauzė (kireji) apo e quajtur ndryshe "fjala prerėse" nė fund tė 5 njėsive fonetike tė para ose 7 tė dytave. Megjithėse rrallėherė thyer nga poetėt japonezė, kėto rregulla janė thyer mė vonė me lėvizjen e ashtuquajtur "forma e lirė" haiku nė japonisht si dhe nė gjuhė tė tjera tė botės, qė, me sa duket evoluan nga hokku.
Pa mė tė voglin dyshim, asnjė diskutim mbi haikun bashkėkohor nuk mund tė quhet i plotė pa pėrmendur dhe folur mė parė pėr hokkun. Tre mjeshtrat e mėdhenj japonezė tė formės sė hokkut (ndonjėherė nė mėnyrė anakronike dhe ngatėrrueshėm quajtur haiku nė gjuhėn popullore), qenė Matsuo Basho, Yosa Busson dhe Kobayashi Issa; krijuesi dhe shkruesi i parė mė i madh i formės sė haikut, si formė e veēuar dhe e dallueshme prej traditės sė vjetėr tė hokkut ( hajkai no renga), ka qenė Masaoka Shiki.
Historia dhe evolimi i haikut
Haikai ose haikai no renga ėshtė njė formė poetike qė u shfaq rreth 1500ės. Vargu i parė i njė sekuence tė tillė poetike vargjesh ėshtė quajtur hokku, hyrja apo vargu hapės. Pėr shkak se hokku ishte vargu mė i rėndėsishėm, ai i cili vendoste tonin e krejt asaj qė ndiqte mė pas, ai tentonte tė ishte mė domethėnės se pjesa tjetėr, megjithėse teorikisht pjesė e sė tėrės, ai filloi tė vlerėsohej nė nėnyrė tė veēantė.
Hokku i hershėm shpesh luante me fjalėn. Pėrfaqėsues tė kėtij stili qenė Yamazaki Sokan (14551533) dhe Arakida Moriake(14731549). Matsunaga Teitoku (15711653) provoi tė realizonte njė lloj sinteze tė haikut nė vargun paraprirės, por rezultatet nuk qenė tė kėnaqshme. Kėshtu hokku degradoi. Megjithėkėtė, nė 1600ėn dolėn dy mjeshtra, tė cilėt e ngritėn nivelin e haikut dhe i dhanė njė thjeshtėsi e thellėsi shpirtėrore, qė e bėri shumė mė tepėr se thjesht njė lojė fjalėsh. I pari qe Onitsura (16611738), i dyti Basho (Matsuo Basho16441694). Stili i Onitsurės ishte i kursyer dhe i ashpėr, por mungesa e displinės e pengoi ngritjen e tij nė rangun e Bashos. Kėshtu ėshtė pikėrisht Basho ai qė njihet si themeluesi kryesor i haikut tė mirėfilltė, nėpėrmjet rolit tė tij si mėsues i haikai no renga. Basho ka dhėnė mėsim fillimisht nė haikai no renga dhe mė pas mėsimdhėnia ka pėrfshirė edhe hokkun, si pjesė e asaj forme vargu tė lidhur.
Ėshtė e pasaktė dhe anakronike ta quash atė apo cilindo shkrues tjetėr tė haikut deri para shek.XX, poetė tė haikut. Termi "haiku" ėshtė bėrė i njohur nga gazetari i shek XIX, kritiku dhe poeti i parė i haikut, i ndjeri Matsuoka Shiki ( 18571902), i cili besonte se hokku nuk duhet tė funksiononte mė nė njė kontekst vargu tė lidhur, por duhej tė shkruhej mė vete, si njė formė e pavarur vargu.
Ai gjithashtu besonte se frymėzimi i tij duhej tė qe praktika artistike europiane e pikturės pleinar, duke e bėrė njė lloj skice tė shkurtėr nė vargje. Shiki e quajti kėtė formė vargu tė ritrajtuar dhe qė qėndronte veēmas, "haiku".
Shiki, i cili qe mosbesues nga natyra, gjithashtu veēoi hokkun nga forma rrėnjėt e tij spiritualiste nė Daoisin dhe Mahayana Buddhism. Pėr shkak tė popullaritetit qė patėn inovimet e Shikit, si termi hokku ashtu edhe praktika tradicionale e hokkut, u zbehėn gradualisht, duke u zėvendėsuar nė mėnyrė tė ndjeshme pėr publikun e gjėrė nga termi haiku dhe njė seri e tėrė standardesh tė reja pėr kėtė varg tė ri.
Kjo vlen pėr praktikėn e ndjekur pėrgjithėsisht qė prej 1940s e mė tej, si nė gjuhėn japoneze, ashtu edhe nė gjuhė tė tjera tė tė referuarit tė hokkut para Shikian si haiku,gjė e cila ka krijuar ngatėrresa tė panumėrta. Studiues bashkėkohorė po tentojnė tė vėnė njė lloj rregulli nė kėtė fushė, duke quajtur haiku vetėm atė varg qė i takon kohės sė Shikit apo postShikit, ndėrkohė qė janė duke emėruar nė mėnyrė tė drejtė shkrimtarėt para Shikut, si parfaqėsues tė haikai no renga dhe vargun e tij tė hapjes, hokku. Megjithėkėtė edhe sot ky dallim shpesh bėhet i pamundur apo anashkalohet.
Haiku ndėrkombėtar
Me gjithė pėrpjekjet nga ana e europianėve pėr tė imituar hokkun e vjetėr nė fillimet e 1900ės, nuk pati njė kuptim tė mirėfilltė tė principeve tė tij. Punė tė hershme nė kėtė fushė patėn fare pak impakt. E para vepėr me rėndėsi qe ajo e Harold Andersonit, "Fshesa prej bambuje", e cila doli mė 1934. Gjithsesi, vetėm nė 1949, me botimin e pėrmbledhjes sė parė tė haikut, njė pėrmbledhje prej 4 volumesh e Reginald Horace Blyth ( e cila nė mėnyrė paradoksale paraqiste pothuaj gjatė gjithė shtrirjes sė saj hokkun, duke pėrfshirė kėtu edhe Shikin), kjo formė vargu u paraqit siē i duhej Perėndimit.
R.H.Blyth ishte njė anglez dhe njėkohėsisht mėsues i anglishtes, i cili u vendos fillimisht nė Korenė e pushtuar nga japonezėt e prej andej nė Japoni. Ai pėrgatiti njė seri punėsh qė pėrfshinin Zenin, hokkun, dhe haikun si dhe forma tė tjera tė letėrsisė japoneze dhe asaj aziatike nė pėrgjithėsi. Prej atyre me njė respekt tė veēantė nė kėtė fushė do tė pėrmendnim "Zeni nė letėrsinė angleze dhe klasikėt e Orientit", pėrmbledhjen me 4 volume tė Haikut, si dhe pėrmbledhjen me 2 volume "Historia e Haikut"
Shkrimtarėt perėndimorė, tė frymėzuar nga vargjet e pėrkthyera nė punėt e Blythit, u orvatėn t'i imitonin ato, duke shkruar vargje origjinale nė anglisht, megjithėse pėrsėri duke dėshtuar, tė kuptonin principet mbas formės sė vargut, punime kėto tė Blythit, ku mbizotėron mė tepėr hokku sesa forma e lirė e haikut. Si pėrfundim imitimet perėndimore qenė shpesh fare pak mė tepėr se shkurtimi i formės sė haikut, kombinuar me idetė perėndimore nė pėrmbajtje poetike dhe herė tė tjera orvatje tė paditura nė formėn poetike tė Zenit. Megjithėkėtė, kėto vargje eksperimentale shėrbyen si fillesat qė lindėn traditėn e haikut nė anglisht, i cili megjithėse nuk arriti tė krijonte impaktin e duhur nė botėn e letrave, ai e provoi veten tė ishte sidoqoftė tepėr popullor si sistem i parashtrimit dhe futjes sė nxėnėsve nė botėn e poezisė nė shkollat fillore dhe si njė hobi pėr njė mori shkrimtarėsh amatorė, tė cilėt vazhdojnė risinė dhe eksperimentimin e trashėgimisė se reformave tė Shikit.
Shkrimi i Haikut
Poeti i haikut modern (haijin) shkruan pėr njė moment nė kohė, njė eksperiencė tė shkurtėr qė qėndron veēmas. Ndėrsa hokku tradicional fokusohet tek natyra dhe vendi qė zėnė njerėzit nė tė, poeti i haikut modern zakonisht prek ēdo temė qė i duket e pėrshtatshme, qoftė kjo e lidhur me natyrėn, qoftė me njė vend urban, qoftė edhe me material me pėrmbajtje teknologjike. Ndėrsa hokku i vjetėr i shmangte tė tilla tema, si: romaca, seks dhe dhunėn e hapur, haiku bashkėkohor shpesh trajton veēanėrisht kėto tema.
Nderkohė qė hokku i vjetėr kėrkonte njė kohė tė gjatė pėr mėsimin dhe pjekurinė e duhur, haiku i ri ėshtė njė formė "e ēastit" vargu tė shkurtėr, qė mund tė shkruhet prej ēdokujt, qoftė ky fėmijė apo profesionist. Megjithėse njė pjesė e mirė e shkrimtarėve tė haikut u qėndrojnė besnikė standardeve tė vjetra tė hokkut, shumė tė tjerė i kanė braktisur praktikisht tė gjitha standardet tradicionale, duke e vėnė theksin mbi lirinė vetjake dhe eksperimentimin me kompozimin.
Njė kėrkim nė internet do tė tė ēojė nė forume tė panumėrta, ku si poetėt e rinj, ashtu edhe ata profesionistė ofrojnė dhe kritikojnė reciprokisht haikut e tyre. Praktika tradicionale e hokkut gjithashtu vazhdon si nė internet, edhe nė shtypin e zakonshėm; ajo ruan dhe vazhdon traditėn shpirtėrore pre Shiki ( para Shikit) dhe principe estetike tė dallueshme me tendencat "formė e lirė" tė haikut bashkėkohor, tė cilat janė bėrė shumė mė popullore sesa hokku kufizues, por gjithashtu kanė tentuar drejt njė fragmentimi ekstrem dhe individualizmi nė formė standarde, jo vetėm nė Japoni, por edhe nė vende tė tjera ku praktikohet tashmė.
Teknikat e Haikut
Hokku japonez, por edhe haiku bashkėkohor heraherės kanė pėrdorur, edhe pse me njė shtrirje mė tė vogėl, teknika nga waka dhe renga, por duke u bėrė popullor, teknika tė reja u shpikėn dhe teknika tė vjetra u riemėrtuan. Kėto teknika janė tė rėndėsishme, duke marrė parasysh qė haiku ėshtė njė formė tepėr e shkurtėr poetike.
Honkadori
Honkadori pėrdor njė varg apo njė fjalė nga njė varg i famshėm, pėr t'i dhėnė njė hokku tė ri domethėnie mė tė gjėrė ( si analog nė kėtė rast do tė pėrmendej aludimi, hedhja e fjalės dhe pėr rrjedhojė kuptimi qė i veshim thėnies).
Shembull:
Miwataseba / Yamamotokosumu / Minasegawa.
Shih pėrreth/ edhe malet janė mbėshtjellė me vesė/ nga lumi Minase.
Njė haiku i ri, duke pėrdorur fjalėn Yamamotokosumu, do tė evokonte njė imazh tė lumit Minase, pa qenė e nevojshme aspak ta pėrmendė atė.
Eleminimi
Limituar vetėm nė disa rrokje, ėshtė themelore qė fjalėt e tepėrta tė eleminohen. Shpesh prapashtesa apo folje tė vendosura pas njė emri tė eleminohen, kur statusi i kėtij emri mund tė nxjerrė njė pėrfundim (pa qenė nevoja domosdoshmėrisht pėr pėrdorimin e kėtyre fjalėveshtesa) tė tjera fjalė mund tė eleminohen, kur e kanė ndėrkohė njė prejardhje / nė vargjet ku bėnin pjesė). Kėto eleminime ndikojnė nė rritjen e pėrmbajtjes sė hokkut apo dhe shtrijnė mė tej kohėzgjatjen e tij.
Kaketoba
Gjuha japoneze ka njė sėrė homofonesh ( homofon fjalė/diftong qė shqiptohet njėsoj si njė apo mė tepėr fjalė, por qė ka kuptim tė ndryshėm dhe shkruhet shpesh ndryshe). Kaketoba ėshtė teknika e pėrdorimit tė kėtyre homofoneve pėr t'i dhėnė kuptime tė shumėfishta vargut. Psh: "matsu" do tė thotė "pema e pishės", por gjithashtu ka njė homofon "matsu", qė do tė thotė nė pritje.
Kumatagari
Vargu Jiyurtsu (let. vargu i lirė), i hedh poshtė tė gjitha rregullat dhe shkruhet ashtu si t'i duket mė mirė poetit. Fillimisht ai u pa mė tepėr sesa njė slogan poetik apo njė fjali kuptimplote, por vlerat e tij u rivlerėsuan nė pėriudhėn e Heiseit. Mund tė konsiderohet kėshtu si paraardhėsi i haikut bashkėkohor me shmangien e kufizimeve tė tij.
POETĖ TĖ FAMSHĖM DHE SHKRIMTARĖ JAPONEZĖ
Periudha e Edos (Hokku)
Matsuo Basho (16441694)
Yosa Buson (17161783)
Kobayashi Issa (17631827)
Periudha e Meijit dhe mė pas Haikut
Masaoka Shiki (18671902)
Takahama Kyoshi (18741959)
Saito Mukichi ( 18821953)
Taneda Santoka (18821940)
Nakamura Kusatao (19011983)
Shqipėroi dhe pėrgatiti : Jorma Maria LOCI (SHBA)