GAZMEND KRASNIQI

KODI I VËRTETË I DA VINÇIT

 

 

 

 

 

 

SHORTARI

SHKODËR-KRAKOV

PASQYRAT

HISTORI ME ËNDËRRIMTARË

NËNAT E TË MËDHENJVE

ROJTARI

MARIONETA

KODI I VËRTETË I DA VINÇIT

VETËVRASJE

DY ALEKSANDRËT

ALFABETI I FSHEHTË

GËTE, SHILER E TË TJERË

KTHJELLTËSIA E PAPËRBALLUESHME E ZHGJËNDRRËS

BJESHKËT E NEMUNA

ROBINSONADA

THIKA

CAFFE VOLTAIRE

ËNDRRA

HISTORI E VJETËR

MJEGULLA

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                               

 

 

 

SHORTARI

 

Në disa prej takimeve tona, Gjon Shllaku, përkthyesi i njohur i Iliadës, më ka folur me entuziazëm për një tekst të vjetër, të njohur vetëm prej ndonjë bibliofili maniak, me autor një farë Heleni, bir i mbretit Priam të Trojës, plaçkë lufte te akejtë, pas përfundimit të luftës dhjetëvjeçare. Përkthyesi, i cili ka nxjerrë njëqind e shtatëdhjetë fjalë shqipe nga teksti i Iliadës, shpresonte të nxirrte edhe më shumë nga tjetri, pasi ky, për shkak të njohjes më të pakët, nuk duhej të kishte kaluar edhe aq nëpër duart e shkruesve grekë, për t’iu larguar shumë autenticitetit. Në pranverën e vitit 2005, Gjon Shllaku nuk jetonte më kur unë e gjeta këtë tekst në një bibliotekë universiteti në Londër. Teksti, tashmë jo në vargje, por në prozë, qe në anglishten e sotme. Gjithmonë për t’i ndejtur sa më pranë autenticitetit, nuk mëtova ta kthej atë në hekzametër, apo në 11-rrokësh, siç kishte bërë përkthyesi i Iliadës. Ja teksti i kthyer me besnikëri, pa titull në origjinal, derisa të biem ndonjë ditë në gjurmë të origjinalit të mirëfilltë:

 

Këndo, o Muzë, mëninë e njërit për tjetrin, të bekoftë Heshtia, hyjnesha e vatrës familjare.

Deri dje flitej për luftë, sot flitet për punë. Thonë se Homeri dhe Hesiodi, aedët më të mëdhenj të kohës sonë, janë takuar në Eube, në oborrin e mbretit të atjeshëm, dhe janë vënë në garë. Disa thonë se është nderuar Homeri, të tjerë thonë se ka fituar Hesiodi. Burimet më të besueshme thonë që gjyqtari i kësaj gare ka shpallur se kurorën e meriton ai i cili i këndon bujqësisë dhe zejeve të qeta, jo ai që i bën të pavdekshme luftërat e vrasjet. Por ithtarët e Homerit janë gjallë dhe të shumtë: për ta lufta është më e lehtë se puna, prandaj ngrenë në qiell idhullin e tyre dhe shajnë Hesiodin. Askush deri më sot s’e priste të dalë dikush e t’i thotë Odisesë: “Gjuha është begatia më e madhe e njerëzve, nëse ajo përdoret me maturi”. Askush s’e priste ta vlerësojnë punën, aq sa e vlerëson Homeri trimërinë, duke thënë kaq prerë: “Kurrë s’do t’i mbushë hambarët përtaci, as ai që s’di të kursejë”.

Sidoqoftë, për njerëzit është e qartë se nuk është më si dje: heronjtë ose kanë vdekur, ose nuk dinë si të sillen më në këtë botën tonë. Për fat (nëse mund të thuhet kështu), tashti që e shua Troja, askush s’po ia del të shpikë diçka tjetër si ajo, diçka që mund ta hedhë në luftë gjithë botën, megjithëse ata që s’e duan punën, duhet të mendojnë ditë e natë për të.

Çfarë dinë për luftën këta të rinj që u xixëllojnë sytë, kur përmenden heronjtë? Nga të gjithë këta njerëz që më rrethojnë këtu në Buthrot, askush s’mund ta imagjinojë si unë tmerrin e Trojës, sepse e kam jetuar atë si bir i Priamit dhe i Hekubës, si vëlla i Hektorit dhe i Paridit, si vëlla i Kasandrës dhe i Poliksenës, si xhaxha i Astianaksit të vogël, birit të Hektorit, emrat e të cilëve tashmë i njeh gjitha bota.

Anekënd dheut aedët i këndojnë kësaj lufte, pa e ditur se çfarë bëjnë me zemrat e këtyre të rinjve. E pra, dy nga heronjtë më përcaktues (njëri për vazhdimësinë, tjetri për finalen e saj) fillimisht kanë bërë çmos për t’iu shmangur asaj. Shumëkush e di se Odisea është hequr si i marrë, duke mbjellë tokat e veta me kripë, derisa ia vunë djalin Telemak përpara plugut. Nga ana tjetër, Akili u fsheh në oborrin e mbretit Likomed, në ujdhesën Skiros, ku i takoi të bijën, Deidameian, me të cilën pati djalin Neoptolem.

Siç thonë këngët e Homerit, historia e djalit Telemak mbisundohet nga historia e heroit Odise, por historia e djalit Neoptolem, megjithëse e shkurtër si ajo e të atit, vazhdon pothuajse me të njëjtin rrëmbim: këtë e dëshmoj unë, që qeshë plaçka e tij e luftës, sepse sot nuk mund t’u besohet të gjithë atyre që marrin përsipër të këndojnë. Në lindje, është quajtur Pirro, për shkak të flokëve të çelët, më vonë është quajtur Neoptolem, sepse erdhi vonë në Luftën e Trojës. Këto i di mirë, sepse qeshë unë arsyeja që erdhi atje: për fatin tim të keq, zotat kishin kumtuar te unë se Troja nuk do të binte pa ndihmën e tij. Për këtë e bindi Odisea, pasi ky tashti trashëgonte pajimet e luftës së heroit Akil. Zotat nuk donin që fati i luftës të merrte fund këtu: thanë se duhej të vinte edhe Filokteti, shoku i Herkulit, harkun dhe shigjetat e helmëta të të cilit i trashëgonte. Neoptolemi duhej të bindte Filoktetin e braktisur nga shokët në ishullin Lemnos, pasi e kishte kafshuar një gjarpër. Dëshmoj, gjithashtu, se Neoptolemi qe në barkun e Kalit të Drunjtë. Ma ka thënë vetë: qe diçka me të cilën krenohej.

Kështu bëri për vite me radhë: u krenua për vrasjen e Priamit, tim eti, të cilin e tërhoqi zvarrë nëpër tempullin e Zeusit, u krenua për vrasjen e Poliksenës, sime motre, meqë kur po ndahej plaçka e luftës, fantazma e Akilit kërkoi t’i flijohej kjo grua. Neoptolemi ia preu fytin të gjorës mu sipër varrit të heroit të paqetë. Ai krenohej për vrasjen e Astianaksit kërthi, por unë kam dyshuar gjithmonë se këtë duhej ta kishte bërë Odisea. Ma tha shumë vonë, në një çast zemërthyerjeje, se i kishte bërë këto bëma ngaqë ndjehej i shtypur nga fama e të atit. Kur i ra vlimi i gjakut dhe e kuptoi se qe edhe vetë qenie e vdekshme, si gjithë të tjerët, do të donte t’i harronte të gjitha, por ishte tepër vonë, pasi e shkuara nuk zhbëhej më, megjithëse këtë pata parasysh kur e porosita t’i linte të gjitha trashëgimitë për një mbretëri të re në një vend më të epërm, në Epir.

Megjithëse plaçka lufte, na trajtoi mirë edhe mua, edhe Andromakën, gruan e Hektorit të ndjerë, e cila i dha tre djem: Mollosin, Pergamin dhe Pielin. Deshën zotat, edhe ai nuk u zhgënjye prej nesh. Pas kthimit të Odisesë në Itakë, Neoptolemi u bind se ia kisha kursyer unë të gjithë ato që pat hequr shpikësi i Kalit të Drunjtë, sepse kur e takuam itakasin para nisjes nga Troja, i pata thënë zotërisë tim se “ai burrë do të ketë në shpinë zemërimin e Poseidonit, zotit të detrave, prandaj i duhen dhjetë vjet të tëra për të mbërritur në shtëpinë e vet”. E thashë këtë me një farë gëzimi, se nuk më hiqej nga mendja fakti që ishte ai flakësi i Astianaksit të vogël nga bedenat. Historia dëshmon se, më vonë, e shpëtova unë Enean (djalin e Ankizit) nga Skila e Haridba, kur kaloi këndej nëpër Buthrotum, me synimin për të kapërcyer detin e perëndimit: e mësova se si t’u shmangej atyre përbindëshave, që do t’ia përpinin shokët Odisesë. Në atë kohë e dija se pas dhunimit nga Ajaksi, mu në tempullin e Athinasë, të sime motre, Kasandrës, stuhia do të mbyste gjithë flotën akeje. Ka zëra që thonë se Neoptolemi u këshillua nga gjyshja Teti, perëndesha e detit, por s’kishte nevojë të vinte ajo nereidë mes nesh, të vdekshmëve: pra, qeshë unë që këshillova se duhej udhëtuar nëpër tokë, konkretisht nëpër Thrakë e Maqedoni.

Kur vendosi të martohej me Hermionën, vajzën e Helenës dhe Menelaut, premtim i cili i qe bërë sapo iu bashkua ushtrisë që do të pushtonte Trojën, Neoptolemi na la të lirë mua dhe Andromakën, duke na dhënë leje që të martohemi dhe të qeverisim qytetin e bukur Buthrotum, ku gjendem sot e kësaj dite e këndoj travajet e një jete njerëzore, i braktisur nga zotat dhe kohët heroike, sepse qysh nga vdekja e Neoptolemit askush nuk ka më nevojë për mua. Djali i Akilit nuk vdiq në pallatet e Atridëve, siç duan të thonë disa, por mu te tempulli i Apollonit në Delf: për të zbutur zemërimin e Apollonit, vrasësit të të atit, vendosi dhurata përkushtimi dhe ndezi pishtarë në tempull. Disa thonë se e vrau prifti i Apollonit, ndërsa të tjerë thonë se e vrau mbreti i Fokisë, vendit ku ndodhet tempulli.

Vetëm atëherë e gëzoi Hermionën Oresti, biri i Agamemnonit dhe Klitemnestrës.

Djali Mollos ka një mbretëri në veri të Epirit. Është vend trimash dhe një ditë do t’i dalë zëri për këtë.

Djali Pergam shkoi në Mysi, ku pushtoi qytetin e Teuthranisë dhe e quajti me emrin e vet. Është vend kulture dhe së shpejti do ta ketë namin nëpër botë.

Për djalin e tretë nuk di asgjë: tashti jam plak dhe prej kohësh nuk e luaj këmbën nga Buthrotumi. Më duket sikur jetova kaq gjatë vetëm e vetëm për ta përcjellë gjithandej këtë histori, edhe pse zemrës nuk i vjen të këndojë.

Nganjëherë vjen Deidameia e takon Andromakën: mbështesin kokat e bardha te njëra-tjetra dhe nuk nxjerrin asnjë fjalë.

Prandaj ka Hesiodi jehonë në zemrat e njerëzve: pasi arriti kulmin me Luftën e Trojës, jeta kalorësiake ia la vendin brengave të jetës së përditshme, në qytet e në fshat. Gjendja e re dhe e qetë nuk ndodhi asnjëherë: shumë që u larguan nga atdheu dhe shkuan nëpër koloni, filluan të kthehen prej andej të zhgënjyer.

Ndryshe nga unë, shumëkush e ka një atdhe ku të kthehet. Për fat të keq, atdheu im është mbjellë me kripë.

Dodona nuk është larg prej këtu, por nuk ma mban të shkoj, sepse nuk ma mban të përballem me zotat. Apolloni ia bëri sime motre të pavlefshme cilësinë e shortares, në orët e tmerrshme të Kalit të Drunjtë, sepse ajo nuk e dashuroi, por unë s’e gjej pse ma kanë hequr fare.

Aq më pak mund të shkoj në Delf, ku e dinë se çfarë qeshë unë për Neoptolemin.

Herë-herë, më duket se është më mirë që të mos di asgjë: nuk mund ta përballoj më një ngjarje të re.

 

 

Shënim i botuesit. Siç mund të dallohet lehtë, që në vargun e parë kemi fjalët shqipe, të cilat i kanë qëndruar kohës:

mëni-në (toskërisht, mëri-në)

Heshtia (heshtja, paqja)

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

SHKODËR-KRAKOV

 

 

Me 18 nëntor 1891, kur i duhej vetëm një ditë për të mbushur 25 vjeç, në ditarin e kolegjit jezuit të qytetit polak të Krakovit, emri i Ndre Mjedës përmendet si ai që do t’u bënte përsëritjen e mësimeve nxënësve të tjerë. C. (karisimi) Miedia, Andreas, Albanice. Pas kësaj përmendjeje të parë, vijnë edhe disa të tjera, pasi ai do të studiojë këtu dy vjet rresht: ky qytet i Evropës Qendrore, është një farë limani paqeje, pasi në perëndim (në Francë) shkollat jezuite janë përndjekur egërsisht dhe Mjeda i ri nuk ka mundur ta vazhdojë shkollën në një vend, ashtu siç ka ndodhur me bashkatdhetarin e tij Anton Xanoni këtu në Krakov, i cili studion dy vjet më lart.

            Rruga ku ndodhet shkolla jezuite quhet Kopernika – ky emër s’është gjë tjetër veçse i famshmi Nikolla Koperniku, zbuluesi i sistemit heliocentrik, i cili, me këtë rast, rrëzonte besimin absolut se qe toka qendra e gjithçkaje. Ky emër rruge tingëllon i çuditshëm kur mendon se shoqëria jezuite themeloi inkuizicionin, i cili u tregua i tmerrshëm me dishepujt e zbulimit të Kopernikut, sidomos në Itali. Koperniku ka studiuar (1491-1495) jo shumë metra më tej, në universitetin Jagiellonian, i themeluar më 1364, i dyti për këtë zonë, pas atij të Pragës.

            Sot e kësaj dite, mbrojtësit e inkuizicionit kërkojnë t’ia zhveshin organizatës namin e tmerrshëm, duke e paraqitur, bie fjala, Xhordano Brunon si vagabond (bredharak e aventurier). Po këta autorë bëjnë çmistifikimin e Galileo Galileit, duke thënë se kishte fëmijë të paligjshëm me pastruesen. Mbrojtja më e madhe që i bëhet inkuizicionit nga këta autorë lidhet me faktin se heretikët e rrjedhur nga zbulimi i sistemit heliocentrik kërkonin blasfeminë e tmerrshme: prekjen a korrigjimin e shkrimeve të shenjta. Megjithatë, papa Gjon Pali II (Karol Vojtilja), që ka studiuar po në universitetin Jagiellonian, ka kërkuar ndjesë publike për ato që ka bërë inkuizicioni.

            Është për t’u theksuar se universiteti në fjalë krenohet kryesisht me këto dy figura: Nikolla Koperniku dhe Karol Vojtilja.

            Ndoshta Anton Xanoni e ka ditur se një humanist nga Durrësi i tij ka qenë pedagog i Kopernikut. Ndoshta jo. Se çfarë ka menduar Ndre Mjeda i ri për këto ngjarje e fenomene nuk e dimë dhe, kuptohet, nuk do ta dimë ndonjëherë, pasi arkiva e shkollës ruan shumë pak gjëra për të: këto janë përmendjet në ditar. Arkiva, e cila ndodhet në kishën shën Barbara (shek. XIV), buzë kishës shumë të njohur në historinë artit (shek. XIII) për altarin e rrallë të gdhendur nga nurembergasi Veit Stoss, në të vërtetë ka disa foto te zëri Miedia, veçse në këto foto nuk gjendet Ndre Mjeda, por pamja e plotë dhe disa fragmente të tablosë “Dy rrugët” (Ferri e parajsa) të piktorit shkodran Kol Idromeno. Në ato foto, ky i fundit, plot humor tipik shkodran, shikohet i përqafuar me ata që ndodhen në rrugët e ferrit, pra djajtë. Për fat, jezuiti i ri, drejtori i bibliotekës, dallon një shishe në dorën e piktorit dhe thotë: é critico. Drejtori është i shëndetshëm, qesh me zë të lartë, ka një mjekër në të kuqe dhe nuk mban rroba fetare, pra, krejt ndryshe nga ç’mund të përfytyrohej pamja e një jezuiti, por, mbi të gjitha, bie në sy gatishmëria e tij e lartë për të përcjellë te shqiptarët gjithçka që ndodhet aty për Miedia, Andreas. Gatishmëria e tij nuk ndryshon as kur mësohet se aty ndodhen disa gjëra që i përkasin shqiptarit tjetër, Anton Xanonit: në arkiv, këtij i dalin dy poezi në latinisht dhe tre vizatime hokatare.

            - Ekziston, - i them drejtorit, duke treguar me gisht nga tabloja e Idromenos.

            - Sigurisht, - ma kthen dhe lexon vendin se ku ndodhet: bazilikata...

            Përmbahem dhe nuk i them se unë e njoh atë tablo jo nga ndonjë bazilikatë, por nga qenia e saj për disa dekada në muzeun ateist të Shkodrës (i vetmi muze ateist në botë, siç thuhet), pasi ndoshta do të duhet shumë kohë për të shpjeguar çudinë origjinale shqiptare. 

            Te kolegji jezuit i Krakovit ndodhet një tabelë me emrat e jezuitëve të vrarë nga hitlerianët dhe kjo më kujton bisedën e bërë në Tiranë me një profesor të njohur: ai më tregoi se disa dekada më parë kishte shoqëruar një shkrimtar komunist polak, i cili interesohej që të vizitonte Shkodrën, për të parë se çfarë kishte bërë komunizmi në këtë bastion të katolicizmit shqiptar, pasi në Poloni e kishin pasur të vështirë, pikërisht pse kleri kishte marrë pjesë në rezistencë. Ndoshta në kohën që ky shkrimtar kthehej në Poloni, në Shkodër kthehej nga Krakovi, ku kishte studiuar në Akademinë e Arteve të Bukura, Danish Jukniu, i cili, në rrethe të caktuara, u mbajt si piktori dhe pedagogu shqiptar më brilant i gjysmës së dytë të shekullit XX. Akademia e Arteve të Bukura ndodhet pranë qendrës, në një vend me vlera të rralla artistike e historike: aty ka fortifikime të vjetra, të ruajtura në mënyrë të shkëlqyer, ku kalon rruga e dikurshme mbretërore, ka teatër mbi njëqind vjeçar, një muze arti dyqind vjeçar, ku, përveç të tjerash, ndodhet tabloja e famshme e Leonardo da Vinçit “Zonja me hermelin”. Vlen të përmendet se aty ndodhet edhe vepra e Rembrandit “Peizazh me samaritanin e mirë”, pa harruar artefakte nga Egjipti i lashtë (fragmente nga Libri i të vdekurve, sargofagë dhe skulptura të ndryshme), nga grekët, etruskët (vazot e quajtura Buchero), romakët, si dhe objekte të ndryshme të lidhura me mbretërit dhe gjeneralët e ndryshëm polakë. Interesante është çadra ceremoniale, plaçkë lufte nga rrethimi turk i Vjenës, që ndoshta i përkiste vezirit të madh me origjinë shqiptare, Qypriliut, por kjo nuk e ndihmon këtë të fundit për t’u bërë hero i këtij tregimi.

            Danishi e ka kujtuar kështu kohën kur i thanë se ku do të studionte:

Kur fitova të drejtën për të vazhduar studimet e larta në Poloni ndesha në një problem: si gjithë të tjerët, kisha dëshirë të shkoja në B. S., sepse dija shumë pak gjëra për Poloninë. Profesori im, O. Paskali, që ishte njeri me kulturë, më shpjegoi se Polonia ishte një vend shumë i përparuar. Kur shkova atje u binda: Akademia e Arteve në Krakov, ku shkova unë, qe themeluar më 1818. M´u desh punë e madhe të korrigjoja shumë gjëra nga ato që kisha mësuar në Liceun e Tiranës: shkolla ku kisha mbërritur ishte shumë liberale. Të gjithë profesorët kishin mbaruar studimet në Francë. Çdo gjë që ndodhte në Francë mbërrinte në Krakov brenda një jave. Pa kaluar as pesë ditë nga ekspozimi në Paris, mbërriti aty, i riprodhuar në revistë, një portret i Picasso-s. Van Gog shihej si histori, si formë artistike e kaluar. Shkolla nuk kishte kufizime: lulëzonin të gjitha rrymat e artit. Tek unë nisi lufta e brendshme: çfarë mësoja dhe çfarë më priste në Shqipëri.

             Në thelb, të njëjtën gjë, por në rrethana të tjera, do të thoshte edhe Ndre Mjeda: në mënyrë paradoksale, kultura e përkryer klasike duhej të vihej në shërbim të asaj ngjarjeje të rëndomtë fshati që quhet “Andrra e jetës”. Sot ne flasim për këtë poet e këtë piktor, gjë që do të thotë se ata ia kanë dalë, megjithëse është aq e çuditshme t’i trajtosh punëtorët e H/C me mënyrat më perëndimore të pikturimit.

Faktin që Krakovi ka qenë historikisht i vendosur në kryqëzim të rrugëve të mëdha tregtare, në pikën e takimit të kulturave dhe influencave të ndryshme, ta kujton edhe ngulitja që herët në këtë qytet e një komuniteti hebre. Bëhet fjalë për shekullin XV dhe një sinagogë më të vjetër se këtu mund ta gjesh vetëm në Pragë. Gjatë luftës II botërore, pas çrrënjosjes së hebrenjve, kjo zonë u shkretua dhe u rrënua për disa dekada, deri në vitet ’80, kur filloi të kthehej edhe një herë jeta e saj. Nami i kësaj zone u rrit edhe falë regjisorit Stiven Spielberg, që erdhi këtu e xhiroi filmin e njohur Schindler’s List. Por, kuptohet, para xhirimit të këtij filmi, shtrihej një periudhë shumëshekullore: pranë njërës nga sinagogat më të vjetra gjenden edhe disa varreza historike, ku varri i Rabinit Moses Isserless (Remuh) vizitohet prej pelegrinësh hebrenj nga e gjithë bota. Origjina e sektit të famshëm të hasidimëve është më përtej, në Ukrainë, por letërsia e ashtuquajtur hasidike ka qarkulluar gjithandej, deri te Martin Buberi, filozofi, i cili e ktheu atë nga Evropa në Izrael. Në një nga trajtesat e tij, ai rrëfen diçka që duhej ta mbyllte këtë ekskursion pacak, në një farë mënyre, duke kërkuar ndihmë te forma parabolike e F. Kafkës. Martin Buberi shkruan:

Të rinjve që vinin tek ai për herë të parë, rabini Bunam ish mësuar t’u rrëfente historinë e rabinit Eisik, birit të rabinit Jekel të Krakovit.

Pas shumë e shumë vitesh të një varfërie të thellë, por që nuk ia kish lëkundur besimin te Zoti, rabini mori urdhër në ëndërr të shkonte në Pragë për të kërkuar thesarin e fshehur nën urën e cila të shpinte te pallati mbretëror. Kur ëndrra iu përsërit për të tretën herë, Eisiku u nis më këmbë për në Pragë. Ura ruhej ditë e natë dhe ai nuk kishte guxim për të gërmuar në vendin e caktuar. Kthehej çdo mëngjes, duke iu sjellë urës rrotull deri në mbrëmje. Në fund, kapiteni i rojeve, i cili i kishte vënë re ecejaket e tij, iu afrua dhe e pyeti miqësisht në kishte humbur diçka, apo në priste njeri. Eisiku i tregoi ëndrrën që e kishte detyruar të vinte deri aty. Kapiteni ia plasi të qeshurit: “Dhe ti, o i shkretë, ke ardhur në këmbë deri këtu për një ëndërr! Nuk duhet t’u besosh ëndrrave. Atëherë, edhe mua më takon të nis udhëtimin deri në Krakov, për t’iu bindur një ëndrre, e të shkoja në shtëpinë e një hebreu, njëfarë Eisiku, biri i Jekelit, për të kërkuar thesarin poshtë sobës! Mendoje, Eisik, i biri i Jekelit! Gati e shoh veten duke hyrë e duke kontrolluar në të gjitha shtëpitë e hebrenjve në një qytet ku gjysma e hebrenjve quhen Eisik dhe gjysma tjetër Jekel!” Dhe qeshi sërish. Eisiku e përshëndeti, u kthye në shtëpinë e vet dhe zhgroposi thesarin, me të cilin ndërtoi një sinagogë.

Mesazhi i kësaj historie: ka diçka që nuk mund ta gjeni në asnjë vend të botës, megjithatë ka një vend në të cilin mund ta gjeni.

Një thesar i madh, në këtë rast, është një përmbushje e ekzistencës.

            Kjo ka vlerë edhe për poetin e piktorin e sipërpërmendur.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

PASQYRAT

 

 

 

            Sapo më ra në dorë e para, nuk pata asnjë dyshim se qe një nga pasqyrat e tij: ai ka pasur një prirje të çuditshme për kiminë qysh se qe nxënës, kështu që arrinte, krejt për sport, të bënte pasqyra si mjeshtër i mbaruar, të cilat gjithmonë, si në një lojë, i falte me lehtësinë më të madhe, sepse në ato kohë, për arsye të një shansi që i qe paraqitur vetëm atij, e mendonte të ardhmen të sigurt. Pasqyra që më ra në dorë, m'i kujtoi edhe një herë ato vite të shkuara, kur ai qe një djalë i butë dhe i shtruar, pasi doja të merrja në shtjellim jetën e tij, me përpjekjen për ta rindërtuar atë, për aq sa mund të rindërtohet jeta e një njeriu, kur disa gjëra i kemi dëgjuar dhe disa të tjera mund të merren me mend. Pikërisht në ato kohë, gjithë godina e lumturisë, e ndërtuar me ëndrrat e shumë ditëve e netëve, u thërrmua brenda një çasti të vetëm: pulla postare, që sipas katalogut kishte një vlerë të jashtëzakonshme financiare, doli se qe kopje. Meqë e mësoi katastrofën vetëm kur u detyrua ta nxirrte në shitje për shkak të disa problemeve financiare, nuk arrinte ta merrte veten nga e papritura, përkundrazi tek ai lëshonte rrënjë thellë bindja (aq e njohur për këto raste) se nuk ia vlen të jetosh ndopak. Gjatë gjithë kësaj kohe, nuk besonte se mund të kishte diçka që mund ta bënte të ndryshonte mendim, prandaj u habit kur, papritur e pakujtuar, një siluetë e njohur gruaje pati aftësinë ta shkundë nga përhumbja dhe po përpiqej të gjente lidhjen  e gjërave: pse ia tërhoqi vëmendjen një grua jo e re. Vetëm kur tiparet e gruas u ulën në moshë, e kapi arsyen e atij hutimi: ishte një histori që kishte lidhje me një ngjarje të ndodhur kohë më parë, kur, ndërsa i bënte vizitë një miku, i shkuan sytë te dritarja e shtëpisë së asaj gruaje, ku, megjithëse largësia qe e madhe iu duk se sytë e tij u takuan me sytë e një vajze. Atëherë, për një çast nuk i dha rëndësi, sepse edhe qe fjala për sy të ftohtë akull, mirëpo kur u kthye, ndjeu njëfarë turbullimi, sikur sytë e panjohur i ngjallën diçka që nuk fshihet kurrë. Ktheu kokën dhe pa se ajo vajza po e shihte akoma, pa lëvizur fare nga vendi: kur shikimet u takuan për herë të dytë, turbullimi u bë edhe më i madh, por nuk qe ngarkuar me ndonjë shtysë të veçantë dhe shumë shpejt u çlirua prej atij ngacmimi të rastit.

            Me dukjen e rastësishme të gruas, këtë herë ai ngacmimi i rastit mori përmasa turbulluese, duke fshirë madje edhe atë mendimin asgjësues për jetën, megjithëse pak më parë pat fshirë gjithçka: shikimi i dehur kapte vetëm një dritare, ku duhej të priste ëndrra e lumturisë, sepse ai besonte se, me daljen e gruas, ndërkohë vajza ishte në shtëpi vetëm. Në gjërat që pat menduar deri sa u kap te dritarja e saj, sigurisht as ai vetë nuk mund të vendosë rregull, këto çaste kanë vlerën e epifanive ku përmblidhet, mbase, gjithë jeta e një njeriu, kurse për çastin që ai prek dritaren gjërat janë më të qarta: në shkreptimën më të vogël të sekondës iu kujtuan të gjithë heronjtë romantikë të librave e filmave dhe zemra sa s'iu ça nga gëzimi. I përmbytur nga një ndjenjë triumfi, në vetëtimën e asaj drite pa shumë koka njerëzish që e shihnin me mahnitje e zili të thellë, por përmbi gjithçka ngrihej fataliteti i tij: sytë e saj të kaltër, të pastër. Shkëlqimi i tyre jo i zakonshëm (aty për aty nuk e kuptoi se qe i zbrazët) i theri vetëtimthi në shpirt, por ai ishte aq gjakndezur sa kjo iu duk një gjë pa rëndësi: i mjaftonte fitimi i atij çasti, ku vetëm një puthje do të ishte çelësi i lumturisë.

            Vetëm pasqyrës së parë, të cilën e bëri që atë pasdite, ia tregoi sekretin: i tregoi pickimin prej gjarpri të zhgënjimit, ngaqë buzët e asaj vajze nuk kishin gjak, nuk kishin fare mish, sepse vetëm atëherë kuptoi të fshehtën e fatkeqësisë, se vetëm atëherë e kuptoi se qe dashuruar me një kukull. Ndërkohë, ngjante se shikimi i tij depërtonte përtej pasqyrës, sikurse ngjante që pasqyra filloi të shikonte mu në thellësi të zemrës së tij. Atë natë dhe të nesërmen e kuptoi se po e pushtonin ca ndriçime të rralla të mendjes, sepse po përdorte me lehtësinë më të madhe ca formula që më parë s'i kishte çuar as nëpër mend: ishte kaq turbulluese kjo marrëdhënie e tij me pasqyrën e re saqë ai nuk e mban mend kur pa se pasqyra, edhe pa qenë e lakuar (e lugët, e mysët), në sajë të mjeshtërisë së tij, kishte vetinë që çdo gjë të bukur e të mirë ta nxirrte të vogël e të tkurrur, aq sa gati nuk e njihje, kishte aftësinë që gjërat pa vlerë e të shëmtuara t'i shtonte e t'i zmadhonte, kishte aftësinë që njerëzit e hijshëm t'i shfaqte të neveritshëm. Dihet, pasqyra i jep njeriut mundësinë e vetme të shihet, të shohë fytyrën, sytë, dhe, ndërkohë, të ngrejë një dialog me vetveten (nëse është Narcis, të pësojë fatalitetin e dashurimit të vetvetes, nëse është njeri i Mesjetës, për të cilin triumfon shpirti mbi materien, do ta quajë pasqyrën simbol i kotësisë, nëse është njeri i kohëve moderne, do ta gëlltisë të tërin shkenca e semiotikës, thënë thjesht, shkenca e shenjave), kështu që as ai nuk shpëtoi prej kësaj, madje çoi nëpër mend shumë gjëra të tjera si këto, para se të arrinte në përfundimin që ne shohim pasqyrimin, por nuk mund ta prekim (pasi është dypërmasor dhe i paprekshëm), kësisoj, në plan filozofik, pasqyra bëhet model i gënjeshtrës dhe i mashtrimit. Dalëngadalë, komiciteti i imazheve të përftuara ia ngriti në qiell humorin e rrënuar: pyetjen dialoguese në e meritonin njerëzit këtë lojë, e pasoi përgjigja se, së pari, i duhej të sigurohej që ata, njerëzit, nuk qenkëshin një konstruksion i thjeshtë drite e asgjë më tepër se kaq. Meqë shpresoi më kot se pasqyra do të rrëzonte ca perde dhe përpara syve të tij do të shfaqej ajo gjë tek e cila ëndërrohen njerëzit (bota simbolike, siç e quanin mistikët, ku ndërhyn vetëm përsiatja, sepse ende nuk mund të triumfojë fuqia e pasqyrës), ndjente nevojë të rrethohej nga një numër sa më i madh pasqyrash, thua se do t'ia dilte të përjetësonte imazhin e vet ndër to, kështu që prodhonte e prodhonte pa pushim, i mbushur me gjallërinë e rrallë, që i jepte iluzioni i madh se ndoshta ai ishte i pari që po gjente të vërtetën. Kur filloi t'i shpërndajë pasqyrat, u gjetën ca njerëz që ia thanë copë se njeriu nuk mund t'i afrohet më tepër së vërtetës, por atij nuk iu drodh qerpiku nga këto fjalë, madje pati një përgjigje për ta: sipas tij, nuk ishte e rëndësishme nëse e besonin, apo jo, por, sipas dëshirës, mund ta merrnin si një pohim, si një lutje, si një fabul e vogël dhe e ftohtë, ose si një dënesje. Mua më tha se kërkonte një pasqyrë nga mund të kundronte të gjithë rruzullin, një pasqyrë të përsosur, të pakorruptueshme, ç'qe më e rëndësishmja, e pandjeshme ndaj gjithçkaje që pasqyrohej, por kur ia kujtova se kjo qe shqisa (e lartë dhe qiellore) e Judës, u rrudh, u fik, pastaj, që prej asaj dite, u mbyll në një vetmi ndoshta kozmike, sepse askush nuk ia depërton dot, lajmet për të janë kontradiktore, i bien ndesh njëra-tjetrës, dhe nuk ia vlen t'u zësh besë.

            Por një gjë dihet me siguri: qoftë dhe vetëm pasqyra që më ra në dorë, tregon se sa i pangopur është për formula të reja, tregon se nuk i hyn aspak në sy çmimi Nobel, sepse ai ëndërron të ngjitet në qiell që të tallet me engjëjt dhe me vetë Zotin. Askush nuk i ka dëgjuar këto prej gojës së tij, por, kur duam ne njerëzit, disa gjëra merren lehtë me mend.

            Megjithatë, me kohë, ideja se është e rremë gjithçka, se po sajon një mistifikim, m'i ka lëkundur mendimet e para: ndoshta kjo që kërkon nuk gjendet tek ai, po diku tketër, tek dikush tjetër, sepse a nuk e ilustrojnë këtë edhe vargjet e mëposhtme të portugezit të famshëm Fernando Pessoa, të përkthyera nga një gjuhë e dytë prej një mikut tim:

 

            Nuk di kush jam, çfarë shpirti kam. Kur flas me sinqeritet, nuk di me cilin sinqeritet flas.

            Jam ndryshueshmërisht tjetër prej një uni që nuk e di nëse ekziston.

            Ndjej besime që nuk i kam. Më mbërthejnë ankthe që i refuzoj. Vëmendja ime e përjetshme mbi veten përjetësisht më zbulon tradhtitë e një shpirti, të një karakteri që ndoshta s'e kam, e as ai beson se mund ta zotëroj.

            Ndihem i shumëfishuar. Jam si një dhomë me pasqyra të panumërta fantastike që japin në mënyra fallco një realitet  të vetëm e të kaluar, i cili nuk gjendet në askënd dhe është në të gjithë.

            Ashtu siç pianisti ndjehet pemë e madje lule, unë ndjehem disa njerëz. Ndjej të gjallojnë tek unë jetët e të tjerëve në mënyra të paplota, a thua se qenia ime merrte pjesë në ekzistencën e shumë njerëzve jo plotësisht të secilit, nëpërmjet një mase jo un-ësh që shkrihet në një un sipërfaqësor (të përkohshëm).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

HISTORI ME ËNDËRRIMTARË

 

 

 

 

1.

Personazhi im mund ta ketë emrin Llesh. Mund ta kishte edhe Gegë, Dedë, por për mua kjo nuk ka shumë rëndësi: ajo që do të desha të them unë, është se nuk i duam ëndërrimtarët, sepse me ëndrrat e tyre ata na sfilitin, edhe pse dështimi i tyre i kalon sukseset e të tjerëve. Nga ana tjetër, të vetmuar në lavdinë e tyre të çuditshme, as ata nuk i duan njerëzit, ose, më mirë, i duan në mënyrën e tyre, por ky nuk është problem i tregimit tim – kjo mund të ishte një histori tjetër, me një trajtesë ndryshe.

 

2.

Le të hyjmë drejtpërdrejt në temë. 

Si shumë të tjerë, përpara se të njihem me Lleshin, edhe unë kam pasur mendimin e njohur për zhdukjen e Mujit e Halilit: u zhdukën kur u shpik pushka, sepse heronjtë e mësuar me një tjetër mënyrë luftimi nuk u pajtuan më mënyrat e reja. 

            Lleshi e hedh tezën e tij të re një ditë të bukur, në të hyrë të verës. Fillimisht, kur sheh çudinë te unë, ndryshe nga ç’e ka zakon, nuk e zgjat, por gati i prekur se po e quajnë fantazist, për të vërtetuar tezën e tij, më fton te të parët e tij, në një vend rrëzë Bjeshkëve të Nemuna, ku ai ka një shtëpi verimi. Ndërkohë, i ka menduar gjërat hollë dhe me shumë durim, sepse nuk e hap më këtë temë, derisa më dërgon te një rapsod i vjetër aty afër, kushëri i tij. Rapsodi, një specie e dalë vetë nga eposi, shtatlartë dhe i drejtë, me mustaqe të mëdha dhe qeleshen e bardhë, sapo është kthyer nga Amerika, ku ka shkuar pas të bijve, që emigruan atje pas viteve nëntëdhjetë. Është aq jetëgjallë dhe pa moshë, saqë kur thotë me çiltërsi se ka ardhur për të vdekur në vendlindje, unë qesh me gjithë shpirt, si nga solemniteti në një bisedë fëmijësh: më duket se ai njeri mund të vdesë, aq sa mund të vdesë eposi. Është krejt e besueshme, siç tregon vetë, se atje në Amerikë i ka mahnitur një grup gjermanësh, kur u flet për vendlindjen, saqë ata mezi ç’presin t’i thonë se përse ndodhet në Amerikë. Përgjigja e tij nuk vonon: e kanë sjellë shtatëqind dreqër. Pyetja se pse nuk kthehet prapë atje, ka përgjigjen: e mbajnë njëmijë të tillë.

            Më duhet ta pranoj haptas se, gjithë përshtypje për jetën e tij të gjallë, nuk u tregohem fort i vëmendshëm ndaj asaj që këndon. Aq vëmendje sa tregoj, e kam sa për të mos e prekur Lleshin.

Mandej, tepër vonë për t’u penduar: sado që më duket e pabesueshme, rapsodi vdes vërtet disa ditë pas largimit tim nga ai vend.

Vetëm atëherë e kuptoj se ç’do të thotë mosshkrimi i këngës në kohën e duhur.

 

 

3.

Mendohem gjatë, por, gjithsesi, atë që këndon rapsodi, mund ta kujtoj vetëm në prozë. Thelbi i asaj rapsodie është pak a shumë kështu:

            Muji e Halili zbresin në një han. Dalin të gjithë t’i shohin dhe i presin me brohoritje e duartrokitje. Ata dy zënë vend në një kthinë të veçantë, sepse s’para i pëlqejnë këto gjëra. Të lodhur nga rruga, hanë shpejt e shpejt dhe shtrihen.

            Në një farë ore, Muji ndien se po e prekin në krah dhe zgjohet menjëherë, duke çuar dorën te shpata, po Halili vë gishtin në buzë, si shenjë që të mos bëjë zhurmë. Arsyeja e zgjimit: Halili ka kohë që po dëgjon se çfarë mendojnë njerëzit për ta. Muji s’do t’ia dijë dhe kthehet në krahun tjetër, por disa të qeshura cingëritëse e mbajnë zgjuar për një çast. Kur dëgjon qartë se çfarë po thuhet, edhe ai nuk mund të flejë më.

            Çfarë dëgjon, janë gjëra si këto:

Muji e ka hundën me kurriz.

Kur zbret nga kali, i duken këmbët e shtrembra.

Halili e ka bukurinë pak prej femre.

Puna është se këto thuhen mes të qeshurash hokatare dhe nuk hidhen poshtë prej askujt.

Siç mund ta marrim me mend lehtë, kreshnikët befasohen, sepse dinë për veten ato gjëra që shihnin të tjerët ndër ta, ato çfarë dinin rapsodët, dëgjuesit – të cilat, kuptohet, janë aq ndryshe nga çfarë po dëgjojnë.

 

 

4.

Kreshnikët zhduken vjedhtas, pa bërë zë: nuk ka vlerë se, kur hipin në kuaj, të gjithë i shikojnë me admirim, madje të mahnitur.

Një teori e shekullit XVII i jep të drejtë kësaj race heronjsh për të qenë nëpër disa gjini fisnike (tragjedi, epope), veçse duhet të zhvishen nga e mbinatyrshmja, por te eposi ynë problemi qëndron në zanafillë: Mujit i jepet forca nga zanat.

 

 

5.

Mbetur pa rapsodin, që mund të na i këndonte edhe një herë, i kërkoj me këmbëngulje mikut tim të kujtojë vargjet, por as ai nuk ia arrin.

- Kjo nuk ka rëndësi, - thotë, pa ia varur zhgënjimit tim. 

Në të vërtetë, as nuk do t’i kujtojë vargjet, sepse e ka mendjen diku tjetër, por këtë gjë e marr vesh më vonë, disa javë më vonë, kur, pasi i ka bluar gjërat mirë e mirë në ëndërrimin e tij të thellë, më thotë:

- Atyre njerëzve ua çoi fati kreshnikët afër, sepse më parë nuk e kishin pasur kurrë këtë mundësi. Ata i vështrojnë poshtë-lart, i kthejnë së prapthi, ua heqin koracën mbrojtëse, i ndajnë, i analizojnë, i zhveshin dhe ua heqin maskën. Ata gjejnë rast për të bërë një kërkim krejtësisht të lirë – të qeshurit është elementi më i rëndësishëm në krijimin e lirisë e të guximit, në zhdukjen e frikës e të druajtjes.

Kur marr të them se kreshnikët mund t’i kapnin ata njerëz me shpulla, Lleshi bën menjëherë një shenjë mohuese: sipas tij, kreshnikët janë njerëz të kryer dhe të pandryshueshëm, njëherë e përgjithmonë – nuk mund të bëjnë kurrë gjëra të tilla. Ata u bënë gjithçka që mundën të jenë dhe mundën të jenë veç ata që u bënë: të përkryer në nivelin më të lartë heroik. Ata nuk mund të provokohen, nuk mund t’u kërkohet diçka. Janë të privuar edhe nga gjuha: kanë një gjuhë të vetme, të veçantë dhe të mbyllur përgjithmonë. As qeniet e mbinatyrshme nuk mund të bëjnë dallim nga kjo.

Që këtej vjen kufizimi i këtyre kreshnikëve dhe apatia në kushtet e reja të ekzistencës së njeriut.

 

 

6.

Për shumë kohë, i kapluar nga përditshmëria, i shoh me indiferencë fjalët e tij, por më duhet të pranoj, se dalëngadalë filloj të bëhem edhe unë ithtar i kësaj teorie, edhe pse më bren pengu se mungon mundësia për të dëgjuar mendimin e atij që e këndonte rapsodinë. Megjithatë nuk jam i sigurt se rapsodi do të kishte një mendim ndryshe, jashtë këngës, pasi kjo është punë e ëndërruesve të mëdhenj, si Lleshi, të cilët janë gjithnjë e më të rrallë në kohët tona.

Një gjë është e sigurt për mua: atje rrëzë Bjeshkëve të Nemuna, i ndjeshëm ndaj shpirtvogëlsive që karakterizojnë jetën tonë, Lleshi vuan mungesën e njerëzve si Muji dhe Halili, prandaj zhytet thellë në zonat e pashkelura të ëndrrës dhe imagjinatës, siç bëri dikur, bie fjala, Aleksandri i Madh (për koinçidencë, emri Llesh vjen nga Alesio – Aleksandër).

Historia tregon se, në këto raste, ne, kori i njerëzve të zakonshëm, ia nisim avazit tonë:

- Kthehu, Aleksandër! Kthehu, Aleksandër!

Sepse na presin punët, gratë, fëmijët, përditshmëria që na bën për vete.

 

 

7.

Këto shënime të hedhura shpejt e shpejt janë mënyra më e mirë për të kërkuar ndjesë: mes njerëzve nuk ka pak virtyte për të zgjedhur.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

NËNAT E TË MËDHENJVE

 

 

Disa historianë të sotëm (mos janë vetë ata të tillë) e kanë quajtur “dritëshkurtër” Konstandinin e Madh, perandorin romak nga Iliria, kur vendosi të ndërmarrë një luftë në shkallë të gjerë kundër persëve, në një kohë që kufijtë veriorë të perandorisë qenë pothuajse të pambrojtur: gjithë të dhënat historike janë në një mendje se nuk shteronin energjitë e fiseve gjermanike, pasi përtëriheshin pas çdo disfate, megjithëse disa perandorë e gjeneralë mbanin epitete (qysh nga perandori Klaudi II Gotiku, që Konstandini e mbante për gjysh, apo dhe Belisari, gjenerali i tmerrshëm po nga Iliria) për të treguar mundësit e barbarëve. Mirëpo, siç mund të kuptohet, dikush si Konstandini i Madh mund të udhëhiqej vetëm prej arsyesh madhore, të cilat s’është e lehtë të gjykohen prej njerëzish të zakonshëm, siç jemi ne sot në rutinën e kohëve moderne, të shtypur nga frika e eprorit më të rëndomtë. Sidoqoftë, koha jonë i ka dhënë secilit mundësinë që të ketë të drejtën e tij.

Atëherë të hyjmë në temë drejtpërdrejt: duhet thënë se Konstandini ia kishte mbushur mendjen vetes të bëhej si Aleksandri i Madh, bindje që, ndërkohë, e kishte përhapur e përjetësuar në monedhat e prera ku shkruhej ”RECTOR TOTIVS URBIS” (Prijës i gjithë botës). Ndryshe nga paraardhësi, Konstandini nuk mëtonte origjinë hyjnore, veçse qenien bartës vegimesh, por nga ato vegime që mund t’ia kthenin drejtimin historisë – sot për këtë nuk ka asnjë dyshim. Ndoshta këto vegime i kanë parë dhe shumë të tjerë, para e pas tij, por ne i përmendim se ato i pa Konstandini i Madh (prandaj u pikturuan edhe nga Piero dela Franceska). Nuk mund të bënte më tepër, sepse në epokën e tij u deshën disa Këshillë për të mundur Ariusin, kundërshtarin e madh, si dhe për të arritur në këtë deklaratë të Këshillit të Nikeas: Ne besojmë në një Perëndi, në Atin e Plotfuqishëm, krijuesin e të gjitha gjërave të dukshme e të padukshme: dhe në një Hyjni, Jezu Krishtin, Birin e Perëndisë, ngjizur prej atit, dhe, meqenëse është i vetëmlindur, ai është në thelb i njëjtë me të Atin, pra Perëndia ka rrjedhur prej Perëndisë, Drita prej Dritës, Perëndia e Vërtetë prej Perëndisë së Vërtetë.

Kjo donte të thoshte shkishërim i Ariusit. Sidoqoftë, dihet se Konstandini, mbështetësi dhe organizatori i këtyre Këshillëve, pas këtij debati teologjik që s’dukej se e merrte vesh edhe aq mirë (s’e dinte sa duhet as greqishten), po bënte çmos t’u shtohej dymbëdhjetë apostujve, pra të bëhej i trembëdhjeti. Do të donte ta vlerësonin si Shën Pjetrin (guri mbi të cilin ngrihet kisha), por e vlerësuan si Shën Pali (themelues i kishës). Kur vdiq, siç e kishte rregulluar vetë, e futën në një mauzole ku rrethohej prej përmendoreve të apostujve, çka tregon qartë se çfarë mendonte për veten sa qe gjallë. Për ne, në këtë rast, ka rëndësi të dimë se çfarë mendonte për veten, sepse fakti që pak më vonë sarkofagu i tij do të nxirrej nga Kisha e Apostujve është një çështje tjetër.

Historia thotë se Konstandini vdiq pa filluar mësymjen e sipërpërmendur ndaj Persisë, duke vdekur me të edhe ëndrra aleksandriane, ndoshta për të treguar se gjërat nuk përsëriten dy herë njëlloj. Kjo dhe, sidomos, andrallat pa fund që u la në këtë rast pasardhësve, janë çështje tjetër. Çështja që paraqet interes për ne është: duhet të kthehemi edhe një herë në të gjallë të këtyre dy të mëdhenjve për të parë se çfarë mund të bëjnë dy gra, të fyera nga burra që i lanë ato për gra të tjera, për të përmbushur ambiciet për pushtet. Dy nëna që bënë të pamundurën kur erdhi çasti i bijve, një e pamundur me përmasat e botës, sepse si rezultat i kësaj, edhe pse për njerëzimin kishin ardhur kohët historike, epirotja Olimpia, nëna e Aleksandrit, për të fituar një perandor të madh, këmbëngulte se kishte hyrë në shtratin e një hyjnie; ndërsa Helena, nëna e Konstandinit, vendosi të kthente besimin në ato që ktheheshin për Tokën e Shenjtë, duke u bërë, për disa, një nga arkeologet më të rëndësishme të botës. Thuhet se ajo vendosi në heshtën e të birit një gozhdë me të cilën qe kryqëzuar Biri i Zotit, që është vetë Zot. Përmendet të jetë thënë “Unë kam për ta ndalur hapin vetëm atëherë kur ta ndalë Ai që ecën para meje”. Shprehja i takon Konstandinit, por askush nuk mund ta vërë në dyshim se atë mund ta ketë thënë edhe Aleksandri, i cili nuk iu tremb as të panjohurave të Indisë dhe u kërkoi të vetëve ta adhuronin si perëndi. Ndryshe nga princesha epirote, Helena, shenjtja e ardhshme, një stabularia (zonjë e një taverne a pronare e një bujtine), nuk u tërhoq nga fakti se kishin mbetur pas kohët mitike, pasi u përpoq të ndërlidhte dy epokat, duke sjellë në tryezën e njerëzimit disa gjëra që diskutohen sot e kësaj dite, herë-herë me të njëjtin zjarr. I bëri të gjitha: u besoi vegimeve të veta, besoi se kryqi ku qe kryqëzuar Krishti mund të shëronte një të sëmurë, si edhe që i biri, me një gozhdë të tillë në heshtë përcillte vullnetin e Perëndisë vetë. I biri, që sipas historianëve nuk pagëzohej se nuk kishte besim te vetja, prandaj do ta bënte këtë vetëm në orët e fundit të jetës, u përul me respekt para punës së saj, duke premtuar se do të pagëzohej te lumi Jordan, veçse e lanë fuqitë përpara se të merrte një udhëtim në ato vise. Më e rëndësishmja nga të gjitha është përshtypja e jashtëzakonshme që lanë këto gjëra në mendjet e publikut të gjerë të perandorisë (në atë kohë bisedat teologjike zinin vend të veçantë në bisedat e njerëzve, qoftë edhe takimet më të rëndomta të ditës, si, bie fjala, në treg). 

Këto të dhëna të historisë janë besuar dhe vazhdojnë të besohen, pavarësisht nga hamendësimet e herëpashershme, që, në një farë mënyre, do të thotë se historia është bërë. Megjithatë, do të kishte vlerë të na thoshte dikush pengun e Aleksandrit që vdiste në moshë tridhjetë e dy vjeçare, larg së ëmës, duke e mbajtur lavdinë vetëm për vete, ndryshe nga Konstandini, i cili i fali së ëmës mauzoleun dhe sarkofagun e bërë për vete.

Shumë historianë e nxjerrin Olimpian si grua mizore, por të tjerë e justifikojnë: bëri gjithçka vetëm e vetëm që qytetërimi antik, i përhapur nëpër botë nga i biri, të kishte trashëgimtar të ligjshëm, gjak aleksandri, qytetërim që do të pasohej nga ai me nënë Helenën – kristianizmi perëndimor: përfytyroni rrugën e heshtës me gozhdën e kryqëzimit, nga Kostandinopoja te Karli i Madh dhe pasuesit e tij, nga Perandoria e Shenjtë Romake deri te Rajhu i Tretë.

E ndjej se këtu nxjerr krye mundësia e kufizuar e një tregimtari të kohës sonë: ndoshta duhet kohë që të kuptohet se sa u detyrohet bota këtyre nënave, të cilat punonin pa pushim që edhe bindjeve të thjeshta t’u jepnin ngarkesa emocionale të mbinatyrshme, ngjyrime të bazuara në faktin se me disa Perëndia mban lidhje me mënyrë të veçantë, për t’i mundur kundërshtarët “me anë të Frymës së Shenjtë” (divino monitus instinctu).   

 

 

 

2.

Ndërsa po mendoja se duhej të kisha gabuar dy herë te ky tregim (e para, kur zgjodha dy nga më të mëdhenjtë, e dyta, se të dy qenë të shtyrë thellë në histori), më erdhi ndërmend Frederiku. Nuk është fjala as për Frederikun e Madh të Prusisë, as për Frederik Barbarosën, as për kushedi sa Frederikë të tjerë, por për poetin, jo për atë të Spanjës, për atë të Shkodrës. E pra, për nënën e tij nuk di asgjë, ndërsa ai vetë nuk njihet si i Madh, veçse disa të paktë, mendojnë se mund të quhet i tillë (këto janë vështirësitë dhe kontradiktat e njohura të historisë së afërt).

Verdiktin e munguar të historisë nuk e shoh si pengesë për t’u marrë me një personazh si Frederiku. Është vepra që ka lënë, e cila do të përcaktojë apo jo madhështinë e tij, një grusht lirikash do t’i nënshtrohet shoshitjes nëse janë punë e një dembeli apo një talenti te rrallë: unë e kam shprehur publikisht se jam për këtë të dytën. Vepra është nëpër biblioteka dhe pret mendjet e kthjellëta, në pritje të aprovimit apo të hedhjes poshtë, porse jeta e autorit të tyre do të humbasë me kujtimet e atyre që e njohën, prandaj vendos të nxjerr në dritë dëshminë time. Nuk do të përmend data: vitet nëntëdhjetë te unë janë përjetuar si te Stendali, i cili s’mbante mend takimin me Napoleonin, por mund të të fliste me detaje të holla për lëvizjen e krahut të një gruaje (zëvendësoje punën e femrës me zhvillimet dinamike të shoqërisë shqiptare të asaj kohe).

Për të qenë i vërtetë deri në fund, duhet ta them jetën e tij ashtu si e lexoja: si e lexoja në veprën e Fan Nolit “Bethoveni dhe revolucioni francez”, jo për t’u fshehur pas një libri të vlerësuar lart nga G. B. Show e T. Mann, por duke menduar se kjo duhet për t’u larguar sa më pak nga e vërteta. Pas çdo takimi me Frederikun, ia lexoja jetën në këtë mënyrë, me ndonjë lëvizje të vogël fjalësh (si mund të merret me mend, aty ku gjendet emri i tij ka qenë më parë ai i Bethovenit):

Për historianin është një punë e lehtë të provojë se njerëzit e mëdhenj janë si e gjithë bota; po adhuruesi i heronjve është e pamundur ta besojë. Kjo është arsyeja që legjendat për njerëzit e mëdhenj jetojnë edhe pasi i vret e i varros historiani. Ata janë si kuçedrat me shtatë kokë. Kur u pritet një kokë, u dalin menjëherë dy të tjera. Detyra e historianit, pra, është si ajo e Herkulit. Ai jo vetëm që duhet t’i presë të gjitha kokat e kuçedrës, por duhet edhe ta ndalojë, që të mos i dalin kokë të tjera.  

Legjenda tjetër që duhet rrëzuar është ajo që i bën të gjithë heronjtë si vëllezër të Herkulit. Në përgjithësi ata nuk janë të tillë. Frederiku, p.sh. kishte një trup të shkatërruar e të gjymtuar. Ai na thotë vetë se ka vuajtur gjithë jetën nga sëmundjet. ...sëmundjet, nga të cilat vuante Frederiku, ishin të mjafta për t’ia bërë jetën një mynxyrë. I duhej një orë për të folur për sëmundjet e tij, por në çastin që ti doje ta mëshiroje, me një oratori tjetër vihej në kundërshtim me fjalët e para.

Sipas legjendës, heroi është një “chevalier sans peur et sans reproche (kalorës i pafajshëm dhe i patrembur). Në qoftë se faktet e kundërshtojnë këtë pikë të Kredos së adhuruesve të heroit, aq më keq për faktet. Disa fakte të shëmtuara në lidhje me sjelljen e Frederikut kundrejt miqve duhet të hidheshin në shportë, sepse ato as nuk mund të zvogëloheshin, as nuk mund të shpjegoheshin.

Sipas legjendës, heroi nuk vete në shkollë. Në këtë drejtim Frederiku ka qenë një hero ideal dhe nuk u nxori ndonjë telash adhuruesve të heronjve: ai nuk shkeli kurrë në universitet, ashtu si Anton Pashku, talenti i madh i prozës, një nga më brilantët që kanë pasur letrat shqipe. Në vitet e fundit të jetës fotografitë e të dyve ngjajnë shumë: pamja thellësisht skeptike, duket sikur u thotë atyre që po i fotografojnë se “për nga rëndësia kjo (pamja) vjen e fundit”. Si çdo poet, nuk kishte fushë që e njihte me themel, megjithëse i pëlqente të fliste më fort për kiminë dhe pikturën, por që nga fëmijëria qe përpjekur të rrokte çfarë kishte më të mirë e më të mençur çdo epokë. Ka pasur të drejtë ai që ka bërë këtë vërejtje: “Kushdo që do ta quajë Frederikun pa kulturë, nuk e kupton kulturën ashtu si duhet”.

GOETTERN SCHADET NICHTS (Perënditë nuk duan t’ia dinë për asgjë)     

Siç e thashë edhe në fillim, nuk e di se çfarë bëri e ëma për të, por mund të them se si ia ktheu Frederiku, me mundësitë e veta prej poeti. Përveç disa poezive që ia ka kushtuar (këto kushdo mund t’i gjejë nëpër librat e tij), do të numëroj dy gjëra:

- në moshën mbi gjashtëdhjetëvjeçare, sa herë e përmendte, shkrehej në vaj

- në shumë intervista që ka dhënë, apo biseda që ka bërë, në vitet e fundit të jetës, ka folur për një gjyshe të bukur, e cila thirrej në Vatikan për të pozuar për madonat, por të gjithë këtë ai bënte për të ëmën (s’e justifikonte ndryshe kohën e socializmit, kur femra shqiptare nuk mund të shkonte në Vatikan) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ROJTARI

 

 

            Për pjesën më të madhe të jetës së tij kam treguar në një roman të quajtur "Fundi i botës" e, meqë ato gjëra janë thënë njëherë dhe këto që mbeten për t'u thënë për çastet e fundit të jetës së tij mund të rrinë fare mirë si rrëfim në vete, e shoh të arsyeshme të mos e mërzis gjatë lexuesin, që edhe kështu ka të drejtën e tij (nëse ai është një lexues i mirë i poezisë) për të shprehur rezervat  për artin e prozës, ose, më saktë, për artin tim të prozës. Kjo është një punë e nisur dhe, siç ndodh rëndom edhe me mua, po përpiqem t'i shkoj në fund, duke hyrë në temë menjëherë, sapo të kem kapur çastin e duhur të rrëfimit. Mendoj se e kam parasysh atë: silueta elegante e një vajze rrëshqiti përmes shelgjeve buzë Urës së të Mbyturve, po rojtari i urës s'lëvizi as nga parmaku ku ishte mbështetur, vetëm sa e pa me indiferencë, siç mund të shihet një re e largët që kalon në punën e saj: çiftet linin shpesh takim aty rrotull, por askush nuk bënte ndonjë veprim të tepërt, sepse ishte e qartë për të gjithë që ndalohej kalimi mbi urë. Megjithatë, siç ia donte puna dhe siç i qe bërë ves i pashqitshëm prej përvojës së gjatë (e ruante që nga rinia e tij atë urë dhe vazhdonte ta ruante me zellin e parë), rojtari i mprehu veshët mirë, që të kapte edhe më të voglën zhurmë të dyshimtë. Emri i kobshëm urës i qe vënë shumë kohë më parë se të fillonte ta kryente ai atë detyrë (ka qenë një kohë kur shumë njerëz shkonin me këmbët e veta e i jepnin fund jetës duke u hedhur prej parmakëve të saj), ndërsa gjatë shërbimit të tij nuk dihej asnjë rast: ai bënte një punë shembullore, të lëvduar gjithmonë prej autoriteteve, gjë që e gëzonte pa masë, si çdo njeri me botë të varfër, pa ndonjë lloj ngjarjeje për t'u vënë në dukje. Megjithëse flitej se qe shumë i moçëm, askush s'dinte të thoshte pse s'kishte dalë në pension, sepse askush s'ia përcaktonte dot moshën e saktë. Nuk i bëhej vonë nëse flitej ndokund keq për të (në gazeta e libra, i pat thënë dikush), ai ua linte këtë punë në dorë autoriteteve: i qe ngarkuar një punë dhe ai e kryente atë me devotshmëri, siç do të kryente çdo punë tjetër që mund t'i ngarkohej. Prandaj kur pa se, për çudi të tij, vajza po ecte me nxitim drejt urës, me një pamje që s'para tregonte lumturinë e takimit të dashurisë, por qe aq e hutuar sa nuk e dinte se ku po shkelte, ai u trondit dhe thuajse e humbi për një çast nga e papritura, sepse nuk donte ta besonte që mund t'ia cenonin ndonjëherë namin e madh prej të pathyeshmi. Për një çast mendoi qeshjen me të cilën ajo do të shfajësohej për shakanë e rëndë që kishte bërë dhe sa vend mund të kishte mbetur brenda tij për të pranuar këtë shaka, prandaj fillimisht nuk tregoi forcën e duhur përballë përplasjes së saj mbi të, por vajza e re, për fat, qe peshë e lehtë dhe ai e zuri mirë prej rrobash, megjithëse u ndodh para ushtrimit të një force thuajse mbinjerëzore dhe një agresiviteti të papërballueshëm. Nga frika se mos i ikte, atij iu desh të përmblidhte të gjitha forcat, por kur filloi ta lironte pak nga pak, vuri re se ajo nuk po tregonte shenja ikjeje, madje sikur po ndjehej mirë me kokën e zhytur në gjoksin e tij prej plaku. Ndërsa ai vetë filloi të ndjehej keq: era e harruar e femrës po e shqetësonte në mënyrë të papërballueshme shpirtin e tij të tharë prej asketi. Nuk i kishte shkuar ndërmend se erën e gruas së vdekur shumë e shumë vite më parë mund ta gjente te një femër tjetër, krejt e panjohur, prandaj gjaku i rrihte me shqelma nëpër damarët e plakur, por ai, i mësuar gjithë jetën të fashiste ndjenjat dhe dëshirat, e zotëroi veten e, meqë kjo që po i ndodhte i dukej një turp, mori ta shqiste kokën e vajzës nga gjoksi.  

            Pas pak e kuptoi se asnjëherë tjetër në jetën e tij nuk ishte ndodhur më ngushtë: i duhej më shumë forcë për ta shqitur, se sa iu desh për ta mbajtur. Nga ana tjetër, flokët e vajzës aromonin si karafila dhe ia turbullonin shpirtin me një etje të fjetur lumturie, me një shqetësim të hollë e dëshirë të paqartë, midis mallëngjimit e gëzimit, sa përbrenda tij buronte ndjenja e pashpjegueshme që të hapte dyert e një ëndrre të çuditshme, ku kërkonte harresën e një mjerimi të gjatë dhe dëshironte plotësimin e një shprese. Mendja, që i punonte rrëmbimthi për të shpëtuar njëherë e mirë nga ajo ngatërresë e papëlqyeshme, e shtyu të bënte provën tjetër të shqitjes dhe, kur s'ia doli, e kujtoi se çfarë kish dëgjuar për ato femrat që dridhen pa shërim duke të mbetur në dorë, harroi, apo më drejt s'pati kohë të mendonte, që mund ta shihnin tek e zhvishte, sepse flokët e saj, që i ngatërroheshin nëpër fytyrë, si dhe era e trupit të njomë vajzëror e flakën shumë vite përpara në kohë, duke e bërë të paaftë të arsyetojë më: çdo lëvizje e tij qe e pakontrolluar.

            Pak çaste më vonë, tek shihte vajzën se si rrëshqiste përmes shelgjeve, edhe ai desh të lëvizte, por e ndjeu se iu rëndua trupi i tëri, se e kapi një plogështi e padurueshme dhe një dëshirë vaji, se hidhërimi dhe pezmi iu ngjitën për t'ia lidhur nyje fytin. Deshi të lëvizte, por këmbët s'i punonin, deshi të përfytyrojë veten sipër asaj vajze dhe të rijetojë muzikën e atij çasti, por shpirti i mbytur me pezm e rrënonte: e kaploi një trishtim dërmues dhe ndjenjat e reja që jetonin brenda tij e trembnin, sikur shpirti i tij s'do të gjente prehje kurrë.

            Silueta e vajzës që po largohej e bindte se ajo kishte qenë aty, por ai s'donte të besonte se mund të kishte ndodhur gjë, sepse ishte vetëm faji i imagjinatës së tij të sëmurë: për jetën e tij asketike bota qe një kapicë kotësish, në sytë e tij bota qe një zbrazëti. Kishte qëlluar të vinin aty gra shumë të bukura, që e kishin provokuar me gjithçka, por ai, i ndjerë i sigurt me jetën e vet, nuk qe tunduar kurrë dhe nuk besonte se mund ta turbullonin ca gjëra pa kuptim, prandaj bëri ca vajtje-ardhje mbi urë, duke besuar në gjetjen e qetësisë, edhe pse gjithçka e jetuar në ato çaste ia rëndonte zemrën me forcë të tmerrshme, me forcën e diçkaje të ardhur nga një largësi e pafundme: ndërsa bota e sigurisë qe shembur në gërmadha, një botë e mohuar prej tij kishte shfryrë hakmarrjen e vet. Herë pas herë dëgjonte veten të psherëtinte nga ankthi, ndaj mendoi se do të bënte mirë të flinte një copë herë, vetëm gjumi mund t'ia qetësonte nervat e copëtuara, por sapo hyri në kasollen e tij, doli prej andej edhe më i turbulluar, duke parë urën dhe ujin poshtë saj, tek e thërrisnin me mijëra duar, tek i premtonin se vetëm ato do ta shpëtonin nga vuajtja.

            U kujtuan për të kur ia gjetën trupin në det, mijëra kilometra larg Urës së të Mbyturve. Në dhëmbë mbante zemrën e një peshkaqeni.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

KODI I VËRTETË I DA VINÇI-IT

 

Nuk më ka rënë më rasti të kaloj nëpër Paris, saktësisht nëpër urën e vogël (kurrë s’ia kam ditur emrin) që lidh atë anë të qytetit me ishullin ku ngrihet gotika hijerëndë e Notre Dame, ura nën të cilën kalon shëtitorja e piktorëve portretistë (kalonte, të paktën, sepse ndryshe nga piktorët e Sacre Coeur, qenë të palicensuar), por edhe po të më bjerë rruga andej, nuk shpresoj se mund ta takoj prapë Henrin (qoftë edhe për t’ia mësuar emrin e vërtetë, pasi në këtë histori do ta përmend siç më qe paraqitur). Henri, i lindur dhe i rritur diku në malin e Tomorit (fshat autokton, thoshte, se nuk ka asnjë vegël muzikore), ditën që e njoha unë, ndodhej përmbi urën e larpërmendur, duke më pritur, sepse, siç më tha, më kishte parë qysh në çastin e shfaqjes së parë, pa u futur askund në sheshin e katedrales, ku duhej të gjeje vetë të çarën në kordonin e vizitorëve të saj. Fakti që më kishte njohur prej shtampës së bluzës (shqipja e flamurit tonë, rreth pesë cm e madhe) në largësinë prej qindra metrash, më shtyu që t’ia komplimentoja humorin me një buzëqeshje të lehtë: nuk e ndjeva të nevojshme ta shtyja më tej këtë bisedë, sepse truri im qe troshitur pak nga takimi i parë me botën e kryeqytetit të famshëm. Mirëpo kjo nuk më ndihmoi që të shpëtoja prej Henrit: përcaktoi një makinë të kuqe, parkuar në cepin e rrugës ku qeshë shfaqur së pari, dhe tha se lexonte targën e saj, pa pyetur për bezdinë time me zgjatjen e tepërt të këtij humori.

Ishte e vërtetë, qe targa që thoshte, por, i djersitur nga ecja, mizëria e turistëve dhe dielli i qershorit, në vetvete e pata të vështirë t’ia falja talljen, pasi menjëherë mendova se qe fjala për një makinë të njohur prej tij. I mësuar me skepticizmin e njerëzve në të tilla raste, nuk e prishi terezinë: u tregua i gatshëm për të vazhduar lojën. Vetëm kur i gjeti edhe dy targa të tjera, të përcaktuara tashmë prej meje, u binda për atë që i kalonte caqet e përvojës njerëzore.

Kur dolëm në një cep nga shihej Tour Eiffel dhe më tregoi një për një se ç’bëhej në katet, deri në detajet më të imta, nuk kisha më dyshime se truri më qe pajtuar pak nga pak me realitetin. Më pas e mora vesh se s’e kishte për gjë të më sqaronte se çfarë ndodhte në zyrat e Prefecture de Police, Hotel de Ville, apo në dhomat e Shakespeare&Co, biblioteka-librari ku gati një shekull më parë James Joyce-i po humbiste shikimin, pak nga pak, si një mënyrë për të kërkuar në poret e kujtesës skutat e vendlindjes, Dublin-it, që thuhet se mund të rishkruhet nëpër harta vetëm e vetëm prej librit të tij. Henri, që as ia kishte dëgjuar ndonjëherë emrin Joyce-it, sigurisht do t’ia hidhte çdo shkrimtari në shpejtësinë e bërjes së hartës së atij qyteti (i cili e kishte pjesën më të madhe të lavdisë pikërisht prej tyre), mirëpo s’bëhej fjalë për të çuar gjëra të tilla ndërmend, sepse nuk ishte nga ata njerëz që ka lexuar ndonjëherë ndonjë libër: faktin që nëpër vendlindjen e tij ka pas shkelur dikur Eduard Lear-i, ia kanë thënë të tjerët. Nuk është fjala për ndonjë arsye të rëndomtë, dembelizëm apo gjëra të tjera të këtij lloji, të cilat mund t’i hasësh në një numër të madh njerëzish, por për një arsye që pa frikë mund ta quajmë madhore: prej fuqisë depërtuese të shikimit, germat e faqes së parë i bëheshin lëmsh me ato të faqeve pasardhëse, ndonjëherë (varësisht nga trashësia e librit) deri në faqen e fundit. Një herë, në shkollë, tek lexonte diçka për Skënderbeun, kishte interpretuar diçka që më tepër të kujtonte Robinson Cruzoe-n dhe mësuesi i historisë e ndëshkoi me një vizore të trashë, duke ia dhënë kokës tri herë. Qysh atëherë kundërshtonte të ngrihej në mësim, i sigurt se vetëm do të ndëshkohej, dhe, meqë nuk e kuptuan kurrë mbeti mënjanë, i papërfillur dhe i pavënë re, gjë që, në fakt, i interesonte, sepse ia doli më në fund të merrte tetëvjeçaren, duke përsëritur dy vite të vetëm. Sidoqoftë, nuk do të harronte ngatërresën me datën e themelimit të PKSH, kur pat përmendur vitin 118 pas Krishtit, gjë që provokoi një maratonë mbledhjesh (zakon i rëndomtë i kohës), derisa e gjykuan si një fëmijë me të meta mendore dhe u mjaftuan me thyerjen e notës në sjellje për atë vit.

Duhet vënë në dukje se këto biseda nuk ia nxirrje kur doje ti, për më tepër mund të ngatërroheshe nga mënyra se si i rreshtonte, pasi ai thoshte atë që i pëlqente, duke fshehur, ndërkohë, ca gjëra që nuk i interesonte t’i dilnin. Për defektin e parakrahut të majtë tha se e kishte të lindur, mirëpo dikush që e njihte nga koha e kaluar bashkë në Itali, tha diçka më të besueshme: Henri, që s’kishte lidhje me raftet e librave, nuk mund të anashkalonte ato të mbijetesës… ushqimeve (u përmend fjala “çadra kampingjesh”). Që kishte provuar këtu një burg të shkurtër, nuk ma tha asnjëherë me gojën e vet. Për të më bindur se logjika e stomakut mund të jetë më e fortë se ajo e leximit, sqaroi (duke treguar me dorë) se libri me atë çiftin idilik në kopertinë (Poésies, Alfred de Museet, botim i Librairie Gründ, viti 1939), që ndodhej dyqind metra larg nesh, në vitrinën e një bukinisti të Quai de la Tournelle, i kishte gjysmën e faqeve të paprera (këtë libër e ruaj sot e kësaj dite, në të njëjtën gjendje, midis librave të mi): siç mund të merret me mend, nuk mund të ishte i saktë në përcaktimin e faqeve, ose titujve, nuk mund të sqaronte se kishte mbetur pa lexuar poezia Tristesse, Une soirée perdue, La nuit d’Octobre apo Ballade á la Lune.

Fakti që, megjithëse qe plotësisht amator, gjendeshin njerëz të cilët ia blinin vizatimet e çuditshme, besoj se shpjegohet me një përhirim të fshehtë të tyre: vizatimet përshkoheshin nga një dritë mistike që kapej nga pakkush, prandaj Henri merrte një pamje pak tallëse para admiruesve të të vizatuarit akademik. Thoshte se frekuentonte Ecole de Beaux Arts (nuk kam arritur ta konfirmoj), prandaj herë pas here përpiqej të hidhte ndonjë fjalë me të cilën donte të tregonte njohjet mbi pikturën. Kubizmi (me ato pikat simultane të shikimit) i dukej një lojë fëmijësh dhe Picasso një nga spekullatorët më të mëdhenj që ka njohur bota: muzeu Picasso, aty në Paris, mbetej i preferuari i tij, megjithatë nuk kam parë ndonjëherë, deri më sot, gjurmë të asaj teorie që duhej të trondiste botën e pikturës moderne, pse jo të pikturës në përgjithësi. Nëse nuk gabohem, kërkonte ndihmë nga enigmatiku art i Egjiptit të lashtë, të cilin e shikonte në Louvre, duke e programuar këtë vend (Egjiptin) si të parin në agjendën e ardhshme, pasi vetëm tek arti egjiptian përputhej vizioni i tij gjysmë hyjnor për gjërat. Nëse pranonte diçka te Picasso, ky qe interesimi që pat ngjallur për maskat e tribuve të Afrikës dhe Oqeanisë: vendi i dytë në agjendën e ardhshme. Njeriu që u përpoq të më fliste për teorinë henriane për këto maska, megjithë vëmendjen time të plotë, nuk kishte formimin e duhur dhe u tregua konfuz: duke vënë intuitën në punë mund të them se qe fjala që një njeri me aftësitë e Henrit e shikonte portretin njerëzor përtej muskujve, venave e kockave, përtej çdo ndërtimi të mirëfilltë anatomik, pra, si maskat prej druri të tribuve. Përderisa nuk kam të dhëna më të sakta, nuk ngul këmbë për të bindur njeri me këto që thashë.

Sidoqoftë, për mua pjesa më e vështirë e rrëfimit është kjo: implikimi i Henrit (jam i detyruar të përdor këtë term policesk) në çështjen më të bujshme dhe kurioze të botës moderne. Dikur e mora vesh se në Louvre Henri nuk shkonte vetëm për artin egjiptian, por edhe për pikturat e Leonardo da Vinci-t. Kohë më parë, këtu në sallën e madhe të pikturës italiane, kishte takuar një amerikan, relativisht të ri, por që e kishte intriguar thellë: ky amerikan po shkruante një libër me të cilin donte të thoshte që Leonardo da Vinci me të vërtetë kishte pasur lidhje me të ashtuquajturin sekti i fshehtë i Sionit, pjesëtarët e të cilit mëtonin se qenë pasardhës të linjës Jezu – Maria Madalena dhe zotërues së kupës së shumëpërfolur të Graalit, ku Krishti pat pirë herën e fundit dhe më pas i qe mbledhur gjaku. Jam i bindur se këtë amerikanin Henri e ka gjykuar plotësisht të pazotin për t’i dhënë shpjegimin e duhur fenomenit aq intrigues, prandaj kur u hap lajmi se Henri nuk shihej më, se drejtimi i tij qenë Alpet e Evropës, ndoshta vetëm unë e dija qëllimin e këtij udhëtimi, sepse kisha lexuar se përflitej që në atë vend ndodhej streha e sektit misterioz.

Me sa duket, këtë që thashë, pra të vërtetën mbi të, mund ta marrim vesh vetëm ndonjë ditë të papritur kur përbri emrit të Leonardo da Vinci-t, Victor Hugo-it e Zhan Koktoau-së, si anëtar i sektit të fshehtë të figurojë edhe emri i Henrit. Amerikani i lartpërmendur mund të jetë autori i një bestselleri planetar, i përkthyer edhe në shqip, por megjithëse jam treguar i vëmendshëm, askush nuk më ka thënë se në atë libër flitet për një djalosh me origjinë shqiptare.

E vetmja histori me interes që dëgjova ndërkohë për Henrin (në të vërtetë,  për këtë arsye e bëra këtë rrëfim), është kjo: dikush i kishte thënë se ka “syze për afër”, pra ekzistonte zgjidhja për njerëz me cilësinë e tij, mirëpo ky dikush qe refuzuar në mënyrë kategorike, pa më të voglën mëdyshje. Dy ditë më vonë prej këtij refuzimi, Henri s’u pa më në Paris. E mbaj veten për ata që mendojnë se dinë diçka rreth asaj çfarë donte të thoshte ai refuzim, por nuk do ta marr përsipër ta shpreh këtu: më duket se kjo është një e drejtë e secilit, sepse qysh në fillim të këtij tregimi kam pasur parasysh që do të mbaj larg vetes çdo koment dhe më duket se ia kam arritur.

Pra, me sa di unë, Henri e mori këtë të fshehtë me vete. Sigurisht, zhdukja e një emigranti pa letra të rregullta në Paris nuk përbën ndonjë ngjarje, kështu që nuk bëhej fjalë për t’iu drejtuar policisë: Henri u zhduk si ta kishte përpirë ndonjë vrimë e zezë.

Kohë më vonë, në Shqipëri shfletova koleksionin e një gazete me emrin “Dielli i Tomorit”, por nuk gjeta gjë që të më kujtojë një njeri si Henri. Nuk e gjen as te “Fjalor enciklopedik”, Baccus, as te “Historical dictionary of Albania” i Robert Elsie.

Kurse kohë më parë bëra një udhëtim në jug të vendit dhe pamja madhështore e Tomorit më mpiu një copë herë të mirë: m’u bë se Henri që hidhej nga maja në majë si Baba Aliu, kundronte botën me vështrimin skeptik, pak tallës, i lodhur e i rraskapitur nga universi i pamjeve, kjo shaka perëndish, sepse nuk dinte ta merrte atë si dhuratë apo si ndëshkim (pasi ka parë Colosseo-n, Tour Eiffel-in, Alpet e Evropës dhe Piramidat e Egjiptit), kështu që rri larg të ngjashmëve, si shqipja, dhe bluan gjëra që s’i bluan askush, sepse të tjerët nuk mund as t’i çojnë nëpër mend.

Sipas të gjitha gjasave, sa pa dalë në dritë diçka e re për sektin e fshehtë të Sionit, argumenti i këtij refuzimi do të mbetet enigmë për hulumtuesit e psikologjisë dhe ideve bashkëkohore. Sidoqoftë, tregimi mbaron këtu, ku duhej të fillonin dokumentet (jermi i tmerrshëm i tyre), të cilat një njeri si unë nuk i njeh, pasi dëshmitë e ndryshme gojore nuk mund t’i përdor si të tilla, sado të besueshëm të jenë njerëzit që i thonë. Ndoshta ndonjëherë do të kemi të bëjmë me diçka që do ta quajmë punë më të mençur: do të kemi të bëjmë me ese apo studim. 

 

            MARIONETA

 

            E njoh të gjithë trupën (regjisorin, autorin e pjesëve, dy aktoret), por i njoh prej piktorit, që është njëkohësisht mjeshtri i kukullave, megjithatë nuk është fjala për të treguar për ndonjërin prej tyre, edhe pse kjo mund të ishte një reklamë e mirë, sepse janë në fillim të punës: e vetmja gjë që kam bërë për ta është gjetja e fotos së sirenës së Andersenit, të cilën e kanë kthyer në shenjë e vulë të teatrit. Madje s'jam unë as ai që do të tregojë për marionetën e vjetër vënë pranë kukullave të reja, moderne: këtë do ta bëjë miku im, piktori, aq sa unë do të jem i zoti të përsëris fjalët e tij. Duhet ta shkruaj, sepse kujtesës s'i dihet, më vonë mund t'ia nisë tekave të saj.

 

            ... Nuk e shihja fare Mjeshtrin, shihja vetëm lëvizjet standarte të marionetës, sepse ajo merrte poza nga më të ndryshmet dhe s'pyeste për ndërprerjet që i ndodhnin herë pas here deklamimit të saj: ia kujtoj fare mirë tonin këmbëngulës dhe fjalët e dala nga thellësia e shpirtit (nëse një marionetë ka thellësi shpirti). Dukej sikur e kishte shumë problem ta dëgjonin patjetër, gjë që po më linte disi të mahnitur dhe, sigurisht, gojëkyçur: edhe sot e kësaj dite (sepse i kam thirrur shumë mendjes më vonë) unë mund ta riprodhoj atë të folur të prerë si lëvizjet e saj prej marionete (edhe këtë përcaktim e kam bërë më pas, vetëm kur isha bërë i ndërgjegjshëm për tronditjen që më pat shkaktuar ajo ngjarje). Më poshtë, duke përmbledhur të gjitha mundësitë e mia njerëzore, po përpiqem të rreshtoj fjalët që më tha:

            - Zotëria im është disi i çuditshëm: ka pak të nxehtë, në vend të kokës ka një gjyle të rëndë e pot dhimbje. Gjymtyrët i ka të dërmuara: ju të gëzuar, plot gjallëri, e kini kujdes këtë fatkeq! Do të donte ta shkulte kokën, ta varte diku në diell e ta thante, do të donte ta copëtonte trupin e vet me gjithë gjymtyrë... Sikur të dinte se çfarë do të donte!... Sikur të kishte në gjithësi diçka që kësaj kokë të shkretë t'i jepte lehtësim!... Mandej, mua më duhet lavdia, më duhet ngrohtësia e frymës së tij, kur për një hop ndihet në të shkreptima e jetës së lartë... Por mos mendo se më ha meraku për ty njeri: më ngrohe e tash po tërhiqem të sodis lavdinë time... Ju të gëzuar, plot gjallëri...

            Shpeshherë ëndrrat e gjumit të pasdites më japin një ankth të tmerrshëm, kështu që kur hapa sytë, kjo që kisha parë e dëgjuar nuk m'u duk ndonjë gjë kushedi se çfarë, megjithëse në njëfarë mënyre ma kishte transmetuar shijen e vet të keqe, gjë që më hodhi përpjetë, me një të sharë të shpejtë për kohën e tepërt të kaluar në gjumë. Megjithatë, konstatimi se nuk më qe përsëritur ankthi i zakonshëm, më ndihmonte për t'u shkëputur sa më shpejt prej asaj gjendjeje: qërova një portokall (pasi kisha zgjedhur më të thartin) dhe e kullufita pa e pasur aspak mendjen tek tretja e mirë apo e keqe, sepse sforcohesha për të mbërritur në një shije tjetër. Nga dritarja vërshonte pasditja e një moti kapitës dhe unë, i pa mësuar ende me orët e zgjatura të ditës, po detyroja veten të gjente ndonjë mundësi sa më të thjeshtë për t'u hedhur në një mbrëmje ku shpresoja të gjeja ndonjë tjetër mundësi kalimi të kohës, sepse e kuptova menjëherë që nuk po më tundonte ndonjë gjë me vlerë. Kujtimi i shpejtë i ëndrrës më mikloi me mendimin për t'u hedhur një herë nga Mjeshtri: mund të ndërroja ndonjë dorë muhabet me të. Por ky miklim nuk zgjati shumë, kur u kujtova se mund ta gjeja në shfaqje, apo të paktën në prova, dhe s'do të kishte mundësi të më kushtonte kohë, sepse më duhej një njeri i ngeshëm, që mund të duronte gjendjen time të kotë. Rrëmbeva një portokall tjetër dhe e qërova me të shpejtë me shpresën se ndërkohë do të kthjellohesha e do të gjeja mënyrën për të shtyrë pjesën tjetër të ditës, kur, në kullufitje e sipër, më zunë sytë celularin, pamja e të cilit ndikoi tek unë më shumë se sa shija e portokallit: meqë, gjithmonë, për të mos shqetësuar njerëzit rreth e rrotull, e mbaj zilen e tij shumë ulët, prisja të kisha pasur ndonjë thirrje të cilën, duke qenë në gjumë, s'e kisha dëgjuar. Hamendja ime e fundit u shpërblye, por, ndërkohë, hamendja ime e kaluar se Mjeshtri (ai kishte telefonuar) duhej të ndodhej në shfaqje më la keq: i rashë numrit të tij shumë herë, por nuk mora asnjë përgjigje nga telefoni i tij dhe, më së fundi hoqa dorë, duke menduar për një orë tjetër më të mirë, sepse ia njihja mirë disiplinën e hekurt shumëvjeçare të punës. Meqë jetonte krejt vetëm (megjithëse teatrin e tij e pat quajtur "Miqtë e Andersenit"), ashtu i lidhur pas punës së tij, nuk gjendej ndonjë njeri që mund ta pyesje për të, prandaj vendosa t'i shkoja në mbrëmje për të mësuar se pse më kishte kërkuar, pasi më tha mendja se mund të kishte ndonjë nevojë për mua: e kishte shpikur e ndërtuar vetë marionetën e tij, por kohët e fundit pat pranuar që unë t'i bëja asaj ca prekje të lehta, sepse e kishte ndjerë se fëmijët e sotëm, të rritur me tv me ngjyra e sa e sa revista të ndryshme, kërkojnë diçka më të kohës. Në fakt, këtë ndërhyrje e bëra vetëm pasi m'u lut, sepse më jepte dhimbje prekja e asaj marionete, të cilën e kisha parë të tillë qysh se kisha filluar të merrja vesh nga bota: ishte si të kërkoje t'i ndërroje identitetin një njeriu. E dija se edhe Mjeshtrin e mundonte kjo gjë, por përpiqej ta fshihte, sepse e dinte se jeta e tij do të ishte e pamundur pa fëmijët që ia shihnin shfaqjet: dukej sikur vetëm për këtë merrte frymë.

            Hamendja ime doli e vërtetë: i kishte hequr prekjet e mia dhe e kishte kthyer marionetën në gjendjen e vet të përparshme. Tashti, i kthyer edhe vetë në një marionetë pazot (vetëm ai mund ta dijë se çfarë ka hequr në çastet e fundit), Mjeshtri po e merrte të fshehtën me vete, njëherë e përgjithmonë: goja, megjithëse e mbetur pak e hapur, nuk mund të më sqaronte asgjë, sado të rritej dëshira ime për një gjë të tillë, sado e madhe të ketë qenë dëshira e tij e fundit. Kur ia pashë dorën e shtrirë, krejt bosh, u kujtova për celularin dhe hamendësova menjëherë se dikush kishte hyrë aty para meje dhe, duke ia nisur me celularin, kishte kryer ca vjedhje të shpejta, pasi mendova në çast se ka njerëz që mund të përdhosin edhe një vdekje. Meqë nuk dallohej ndonjë rrëmujë vjedhjesh, i thirra mendjes dhe fillova të kërkoj nën shtrat, te një kovë ku mbante vinovilin, pastaj sa të hante syri rreth e rrotull, por nuk rashë në të dhe m'u fanit përsëri ai dyshimi i vjedhjes. Në një çast, besoj, marrëzie, e ndava mendjes që të mos largohesha pa e gjetur, sepse pata tundimin (megjithëse jam njeri që kërkon t'u shmanget parandjenjave) se me gjetjen e tij do të hyja, më së fundi, në të fshehtat e asaj dite munduese. Vendosmëria ime u shpërblye. E gjeta te vendi i vetëm që nuk mund të më shkonte ndërmend: celulari qëndronte në dorën e marionetës, te e cila, krejt i mahnitur, shikoja pamjen e kënaqësisë së atij që i është dhënë, të paktën një herë të vetme, mundësia për të kapërcyer të gjitha parashikimet e mundshme, edhe pse kjo mundësi jepet vetëm në një ëndërr.

            Ne nuk dimë për gjumin tonë, sigurisht që nuk dimë për vëmendjen e Perëndisë, edhe pse mund t'i pranojmë astrofizikanët kur thonë se mbarë universi dhe gjithçka që do të përmbante ai më vonë (galaksitë, planetët, ujërat, pemët, lulet) qenë mbyllur në një sferë me një vogëlsi që as e imagjinojmë dot, por që edhe pas big-bang funksionojnë shkëlqyeshëm edhe shpejtësia e dritës, gravitacioni apo forcat e lidhjes në brendësi të atomit, edhe shifra jashtëzakonisht të sakta, ku nuk lëviz as edhe një fraksion dhjetor. Ne që pas një mali me perceptime shqisore nuk mund të dimë për cikjen e shpirtrave të bashkuar nga magjia, nuk mund ta kapim çastin kur ekzistenca është në rrezik. Marioneta më bindi se perceptimet janë njëkohësisht edhe shenja të përdorura prej Perëndisë për të komunikuar me ne, veç nëse tregohemi si gjithmonë të padurueshëm. Kur disa kushërinj të largët të mjeshtrit e bënë të tyren shtëpinë e mbetur pa zot, e vetmja gjë që u rezultoi e pavlerë, qe (e imagjinoja) marioneta, kështu që më mundoi gjatë druajtja se a do mund ta çmoja si duhet diçka të fituar me aq lehtësi, edhe pse qe më rëndësi të dalloja shkëndijat më të çuditshme tek gufojnë nga përplasja me botën e ndjenjave. Nuk mund të heq dorë nga mendimi se ajo (marioneta) është këtu për një qëllim: herë pas here sikur më thotë se nuk ka asgjë absolute, ose, më saktë, edhe absolutja ka kushtin që të zhduket ashtu siç shfaqet, apo të avullohet siç formohet. Për këtë më vjen në ndihmë ajo që tregon Shën Gjoni për fjalët e vetme të shkruara nga Jezusi: këto fjalë të ravijëzuara në pluhur u fshinë përpara se t'i shihnin.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DY ALEKSANDRËT

 

 

 

 

 

Adhuruesit e Aleksandrit të Madh mund të thonë (jo pa të drejtë) se ç’kërkon një Aleksandër tjetër përbri tij. Ky i dyti nuk është qiellor sa i pari, por, sidoqoftë, ka disa gjëra që i bashkojnë: i Madhi qe nipi i tjetrit (djali i motrës), progresioni ndryshon (ky ndryshim do të zgjasë gjithë jetën e tyre), por të dy u rritën në të njëjtët oborre mbretërorë (Aleksandri i maqedonëve shkoi sa herë në Epir, te e ëma, kur iu rimartua i ati), të dy patën edukim grek, megjithëse të dy vinin nga fise jogreke. Njëkohësisht, për të dy u kujdes Filipi II, për njërin si djalë, për tjetrin si kunat, sepse njëri qe vëllai i epirotes Olimpia, gruas së Filipit, ndërsa tjetri i biri.

            Sigurisht, letërsia është arti i ndryshimeve dhe midis të dyve ka mjaft ndryshime, kështu që bie frika e uniformitetit. Aleksandri i maqedonëve e di veten si pasardhës i Akilit (siç thuhet e mbante Iliadën nën jastëk), ndërsa Aleksandri i mollosëve si pasardhës i birit të Akilit, Neoptolemit; pra, i pari ka një paraardhës më fisnik, ndërsa i dyti një më të ashpër. Dihet se si iu zbut zemra Akilit përpara lotëve të Priamit plak, që po kërkonte kufomën e djalit të vrarë, dihet mizoria e Neoptolemit në Trojën e pushtuar: ai vrau Priamin, Astianaksin e shumë trojanë të tjerë, si dhe bëri skllave Andromakën. Sidoqoftë, kur ia deshi puna, as Aleksandri i Madh nuk qe i pamëshirshëm. Pas vdekjes së Filipit II, tebanët bënë një përpjekje të egër, të pasuksesshme, për të rifituar lirinë, por më 335 qyteti u mor nga Aleksandri, i cili e rrafshoi përtokë, duke e shitur gjithë popullatën (8000 vetë) si skllave. Thuhet se, në këtë rast, Aleksandri ka kursyer vetëm tempujt dhe shtëpinë e poetit Pindar. Nuk qe më pak i mëshirshëm as kur ka vrarë në pije e sipër një nga shokët më të ngushtë, sepse pas një fitoreje të tij, ky (Kliti) filloi të lëvdonte Filipin. Kur u bë esëll, Aleksandri e kuptoi se kishte bërë një nga gabimet më të mëdha të jetës së tij. Fakti se disa nga oficerët ndërtuan dëshmi që Kliti qe tradhtar, mund ta ketë ndihmuar për të dalë nga kjo gjendje. Veçse, pas kësaj, askush nuk guxoi ta korrigjonte më.                   

Një e përbashkët tjetër e Aleksandrëve qe se të dy ishin pushtues: një e përbashkët që ka dallimet e veta, sepse njëri pushtoi nga lindja e tjetri nga perëndimi. Aleksandri i mollosëve mori një ftesë nga tarentinët në Itali, që kërcënoheshin nga federata e fiseve malore të quajtur samnitë, të cilët, sipas dëshmive të kohës, qenë luftëtarë të shkëlqyer.

E përbashkëta është se kjo ndodhi në vitin 334, i njëjti vit në të cilin Aleksandri i maqedonëve përshkoi Helespontin (Dardanelet e sotme) dhe nisi luftën kundër persëve, me një ushtri prej 35.000 maqedonësh e grekësh; oficerët kryesorë qenë të gjithë maqedonas. Pranë qytetit të lashtë të Trojës, ai sulmoi një ushtri prej 40.000 persësh dhe grekësh mercenarë. Pas kësaj beteje, iu nënshtruan të gjithë shtetet e Azisë së Vogël.

Ndoshta nuk ishte vetëm ftesa që e çoi në Itali Aleksandrin e mollosëve, pasi lufta kundër piratëve mund të ketë qenë një motiv shtesë. Burimi më i rëndësishëm historik për këtë fushatë është Tit Livi, që e përshkroi në librin e tetë te Historia e Romës që nga themeluesit e saj, kreu 24. Mirëpo, sipas këtij historiani, motivi më i rëndësishëm qe se orakulli i kishte thënë që do të vritej pranë Akeronit, lumit në perëndim të gadishullit. Kështu, siç është e kuptueshme, vendosi të ikte sa më larg të ishte e mundur prej fatit që e priste: pra, matanë detit.

Edhe ai doli fitimtar: i mundi luftëtarët e shkëlqyer samnitë dhe hyri në negociata me fuqinë udhëheqëse në Italinë Qendrore, Romën, e cila, gjithashtu, i frikësohej luftës me federatën samnite. Dihet mënyra e vdekjes së tij: u vra nga një aleat, ndërsa kapërcente një lumë, së bashku me ushtrinë e vet. Data e saktë nuk dihet, ose ngatërrohet, ngaqë kishin mbërritur në Romë lajmet e vdekjes së Aleksandrit tjetër, pushtuesit të Persisë. Ai mbështeti ftuesit e vet, ndaj samnitëve, pa e llogaritur që kjo do t’u sillte ndeshjen e pashmangshme me romakët. As nipi i tij, Pirroja i famshëm, nuk do t’i ndihmonte dot, megjithëse do të korrte disa fitore mbi romakët: tarentinët do të përfundojnë në një marrëveshje paqeje me Romën. Bota mesdhetare qe gati për t’u bërë një, por në vitin 331 nuk ishte e qartë se do të bëhej Roma fuqia udhëheqëse. 

Pikërisht në pranverën e atij viti Aleksandri i maqedonëve bëri një pelegrinazh te tempulli dhe orakulli i madh Amon-Ra, zoti egjiptian i diellit, të cilin grekët e identifikonin me Zeusin. Faraonët e hershëm egjyptianë besonin se qenë bij të Amon-Ra; edhe Aleksandri, sunduesi i ri i Egjyptit, donte që zoti ta njihte për birin e vet. Pelegrinazhi, me sa duket, ka qenë i suksesshëm, duket se e ka bindur Aleksandrin në natyrën hyjnore. Pas kësaj, ai kaloi lumenjtë Tiger e Eufrat dhe u ndesh përsëri me Darin (sipas llogarive, të pabesueshme sot, ky i fundit me një milion ushtarë), duke e mundur në betejën e Gaugamelas, më 1 tetor 331. Brenda një kohe të shkurtër Aleksandri realizoi shkatërrimin e perandorisë persiane dhe përfundoi në Indi, pikë që i rebeloi maqedonasit e tij, sepse nuk donin të shkonin më tej. U kthye në Babiloni në pranverë të vitit 323, ku në qershor e pushtuan ethet dhe vdiq. Ia la perandorinë “më të fortit”, testament ambicioz që rezultoi në një konflikt të tmerrshëm, i cili zgjati një gjysmë shekulli.

Ngaqë në kokën e Aleksandrit të maqedonëve kishte vend për të gjithë hapësirën e botës së atëhershme (sipas shënimeve të Borges-it te tregimi Aleph, në lindje ia vishnin Aleksandrit qenien e një pasqyre ku pasqyrohej gjithë universi), edhe orakullin e vet e gjeti tepër larg vendlindjes. Amon qe emri grek i një zoti orakull egjiptian, faltorja kryesore e të cilit ishte në oazin Siva në shkretëtirën e Libisë, 500 km në perëndim të Memfisit, kryeqyteti i Egjyptit të lashtë. Siva qe vendi ku fiset e shkretëtirës libiane adhuronin një zot që kishte trajtën e një dashi. Nuk dihet që Aleksandri ta ketë adhuruar zotin-dash përpara se të vizitonte Sivan, megjithëse e ka parë trajtën e tij edhe më parë, të paktën në dy raste. Sidoqoftë, ai përshëndetej si djali i Amonit dhe filloi të besonte edhe vetë se qe gjysmëperëndi. Sipas një burimi armiqësor ndaj tij (Efipi i Olintit), Aleksandri i mbante brirët e babait të vet hyjnor në raste publike. Në fakt, menjëherë pas vdekjes, Aleksandri është paraqitur kështu nëpër vepra të ndryshme arti, të cilat njihen edhe sot, sepse i gjen në muze të ndryshme të botës.

Në dallim prej tij, ngjan krejt e besueshme që orakulli nga varej Aleksandri i mollosëve, te ketë qenë Dodona, aty në Epir. Si përgjigje nga Zeusi, priftërinjtë e tempullit interpretonin fëshfëritjen e gjetheve të një lisi të madh, veprimet e pëllumbave, tingëllimën e vazove të tunxhta, varur nëpër degë, si dhe murmurimën e një burimi. Edhe Homeri, edhe Hesiodi e përmendin Dodonën, pasi orakulli i Dodonës qe njeri prej më të respektuarve në kohët e lashta, të cilit i qenë kërkuar këshilla si nga banorët përreth, ashtu edhe nga të huaj të largët e të famshëm.

Mos vallë Aleksandri i Maqedonisë qe i mëshirshëm me shtëpinë e Pindarit në Tebë, vetëm e vetëm se kishte marrë mësime letërsie nga Aristoteli? Edhe mundet, kur ke një mësues të tillë, veçse nuk duhet harruar se, sipas fakteve, Pindari qe greku i parë që i kushtoi një ode Amonit, duke i ngritur një statujë të vërtetë këtij orakulli. Lidhja e Alesandrit me këtë orakull del edhe pas vdekjes, megjithëse, siç kuptohet, nuk është ai që vendos për këtë. Në këtë kohë Kleopatra, gruaja e Aleksandrit të mollosëve, njëkohësisht vajza e Filipit II dhe Olimpisë, qe kthyer në shtëpinë atërore dhe u martua me Perdikasin, regjentin e familjes, të cilit i qe dhënë unaza, kur qe thënë testamenti se “perandoria i mbetej më të fortit (kratistoi)”.

Kratistoi do të thotë edhe te Krateri, i cili ishte gjenerali më i rëndësishëm, sa qe gjallë Aleksandri. Krateri qe njëri nga gjeneralët që u revoltua ndaj Perdikas, mirëpo i pari veproi Ptolemeu, sunduesi i Egjyptit. Perdikasi kishte urdhëruar kthimin e eshtrave të Aleksandrit në atdhe, por kur dërgata me trupin mbërriti në Damask, Ptolemeu e bindi udhëheqësin e saj se Aleksandri kishte dashur të varrosej në tempullin e babait qiellor, Amonit, kështu që trupi u çua në Aleksandri. Secili nga Diadokët (pasuesit), me sa duket, kërkon të bindë të tjerët se është më i forti, pasi luftrat nuk reshtin në perandorinë e Aleksandrit të maqedonëve.

Ndërkohë, shumë shpejt, shfuqizohet dhe humbet vlerën urdhri që Aleksandri kishte dhënë përpara se të vdiste: qytetarët e tij ta adhuronin si zot. E pra, asgjë nuk arriti ta fshijë nga historia se qe i biri i Filipit II, mbretit të Maqedonisë. Siç qe Aleksandri tjetër i biri i Neoptolemit, mbretit të mollosëve, njërit prej fiseve më të mëdha të Epirit. Ky fis jetonte në rrethinat e Janinës së sotme. Gjatë mbretërimit të Neoptolemit kishin filluar urbanizimi dhe zyra të tjera administrative, duke i bërë mollosët pjesa më e rëndësishme e Epirit. Kur vdiq Neoptolemi, u bë mbret vëllai i tij Arybass, i cili i forcoi pozitat nga një marrëveshje me mbretin e ri të Maqedonisë, Filipin II. Aleanca u çimentua prej një martese diplomatike: Olimpia, vajza e Neoptolemit, u bë mbretëresha e Maqedonisë. Vëllai më i vogël i saj, Aleksandri, gjithashtu u dërgua në Maqedoni për të marrë një edukim grek. Më 350, Filipi i pushtoi mollosët dhe e shpalli Aleksandrin mbret, por nuk dihet ndonjë gjë e veçantë për të, gjatë këtyre viteve të mbretërimit, përveç që i nënshtroi fiset e tjera epirote dhe se i ofroi azil të motrës, Olimpias, kur ajo pat nevojë, pas një martese tjetër të Filipit II.

Sidoqoftë, (gjithmonë sipas historisë) edhe pse mbret, Aleksandri i mollosëve nuk qe aq i fortë përballë Filipit: u detyrua të martohej me vajzën e të motrës, çka e izoloi edhe më shumë këtë të fundit, deri në vdekjen e të shoqit. Rasti i martesave të Aleksandrit tjetër, është ndryshe: ai jo vetëm që i shtynte oficerët e vet të martoheshin me gra të huaja, por edhe e bëri vetë një gjë të tillë. Dy martesat e tij figurojnë me gra nga lindja; njëra është Roksana, bija e sundimtarit të Sogdisë, ndërsa tjetra është Barsine (ose Stateira), vajza e madhe e Darit. Kur Aleksandri vdiq, Roksana ishte shtatzënë. Për një vajzë të lindur në Sogdia, që kishte parë Indinë e që kishte jetuar në pallatet e Persisë e Babilonisë, duhet të ketë qenë e çuditshme jeta në një qytet privincial të quajtur Amfipolis në Evropën barbare, megjithatë ajo erdhi me djalin e vogël dhe u bë pjesë e lojës politike që zhvillohej këtu. Ka pasur mbështetjen e Kleopatrës, kunatës, ish-gruas së Aleksandrit tjetër, e cila po luante një rol të rëndësishëm në një botë ku intrigat e grave kishin peshë, por punët i bitisnin burrat, prandaj nuk e patën të gjatë: i vranë, si për të thënë se dy Aleksandrët (me gjithë progresionin e ndryshëm aritmetik të madhështisë së tyre) i ndiqte e përbashkëta edhe pas vdekjes.

Ndërkohë, aty afër po rritej Roma; Aleksandri i mollosëve ia kishte shtruar rrugën për t’u bërë fuqi udhëheqëse, ndërsa Aleksandri i maqedonëve për t’u bërë perandoria e botës. Perandoria e re i njihte orakujt, por nuk i bëri për vete. Ato po rrënoheshin, veçse jo nga kujtesa: ata që kanë dëgjuar për Aleksandrin e mollosëve, e dinë se lumi ku u vra, pa dalë mirë trupi i tij nga uji, u quajt Akeron.

 

qershor 2006

 

 

            VETËVRASJE

 

            Kjo histori është rrëfyer nga dy njerëz të ndryshëm të cilët i bashkonte të qenit nga e njëjta krahinë e thellë malore, ku ka ndodhur ngjarja, dhe i ndante përvoja jetësore: njëri qe tridhjetëvjeçar, kurse tjetri gjashtëdhjetë. Së pari historia u tregua nga tridhjetëvjeçari, pastaj (megjithëse unë nuk kisha ndonjë dyshim në fjalët e tij), si të doja të sigurohesha deri në fund për vërtetësinë e ngjarjes, i dhashë liri kureshtjes, prandaj ajo u rrëfye së dyti nga gjashtëdhjetëvjeçari. Më vonë u binda se kisha vepruar me mend, sepse dy rrëfimet jo vetëm që vërtetuan njëra-tjetrën, por pasuruan vetë historinë: kjo erdhi nga fakti i sipërpërmendur se dy rrëfyesit qenë njerëz me përvoja të ndryshme jetësore. (S'di sa ka vlerë të theksoj se më i vjetri e ka kapur qytetin diçka më herët, kurse më i riu u takon ardhjeve të rrëmujshme gjatë lëvizjes së lirë të popullsisë, të cilat, përgjithësisht, janë shoqëruar edhe me mendime jo të mira për to, megjithatë fati e ka sjellë që të dy të përfundojnë si miq të mi.) Tridhjetëvjeçari e përmendi këtë histori shkarazi (tashti nuk më kujtohet se si erdhi fjala aty, sepse kemi shkëmbyer me njëri-tjetrin histori nga më të ndryshmet, sidomos për njerëzit e ngujuar maleve, ku unë, i prekur prej damari poetik me sa duket, kërkoja shqiptarin e paprekur nga qytetërimi), prandaj nuk tha emra, kurse gjashtëdhjetëvjeçari u kujtua për to: historia, tha, i ka ndodhur Bal Tonës, një trimi që përmendet te Lahuta e Malcis e Gjergj Fishtës. Sipas tij, thuhej se ky burrë në jetën e tij kishte vrarë nëntë vetë. I intriguar prej vetë historisë, nuk e pyeta se kë e si, pasi ai detaj ishte i mjaftueshëm për të kuptuar se kishim të bënim me një trim të çartur, që nuk i dilet lehtë përpara, për asnjë arsye. Në shtëpinë e këtij burri (për arsyen e sipërpërmendur nuk mund të mos e përfytyroj atë një tip të sertë) fillon historia: dikush bujti një natë atje. Sipas zakonit, kur ka një bujtës, i zoti i shtëpisë e sakrifikon fjetjen me gruan e vet: një gjë e tillë na tregon se Bal Tona qe një burrë zakoni, sepse atë natë e zbatoi këtë rregull pikë për pikë. I doli gjumi natën dhe për një çast deshi të dijë nëse po flinte mirë miku, por pa se atje përtej vatrës mungonte bujtësi i asaj nate. Meqë koha po kalonte e miku s'po dukej, Bal Tona u ngrit ndenjur, ndezi një duhan (këtë e tha tridhjetëvjeçari) dhe priti, por pa asnjë hije dyshimi (këtë e tha gjashtëdhjetëvjeçari): njerëzit kanë edhe nevoja vetjake. Dikur, me merak për mikun, është ngritur nga vendi (këtë e thanë të dy).

            Asnjëri nga rrëfyesit nuk dha ndonjë shpjegim pse e tradhtuan Bal Tonën e shoqja dhe bujtësi i asaj nate: më duket se ata i dhanë kësaj ngjarjeje gjykimin e një tradhtie të rëndomtë. Bal Tona nuk e nisi gruan tradhtare, megjithëse (këtë e tha gjashtëdhjetëvjeçari), për një burrë të asaj kohe, ndarja për çështje nderi ishte një nga të drejtat e vetme, çka do të thotë, po sipas gjashtëdhjetëvjeçarit, se divorcet e pakta nuk vinin vetëm nga kisha, por edhe nga disa zakone më të lashta e të ngulitura thellë tek njerëzit e ngujuar të maleve. Tek të dy rrëfyesit ka diçka që përkon pikë për pikë: bujtësit besëprerës Bal Tona i tha se, nëse nuk do ta vriste veten, as ai nuk do ta vriste. Unë besoj se kjo duhet marrë si diçka më tepër se sa mosvrasja e dikujt që të ka shkelur në shtëpi (ndoshta këtë mendim ma kanë nxitur më tepër fjalët e gjashtëdhjetëvjeçarit, i cili gjithmonë përpiqej t'i lidhte faktet me zakonet, por nuk e kujtoj dot se si ka ardhur kjo, sepse mjaft gjëra të kësaj historie i bluaj edhe sot e kësaj dite, duke menduar se ndoshta dikur mund ta rishkruaj atë): për këtë më siguron ajo që ndodhi më pas, pra, besëprerësin nuk do ta cenonte njeri as për shtatë vjetët që pasuan.

            Shtatëvjetëshin e përmendi gjashtëdhjetëvjeçari. Gjithë këto vite Bal Tona jetoi me të njëjtën grua, çka tregon se ruajtja prej tij e të fshehtës së asaj nate nuk ka të bëjë aspak me burracakërinë, por me diçka tepër të thellë, dramës së rëndë të së cilës i ka dalë për zot me vetëdije të plotë, edhe pse, siç u tha më sipër, karta e nderit atë si burrë e nxirrte të palagur. Duhej të kalonin këto shtatë vjet që bujtësi i dikurshëm ta shijonte për herë të parë para të tjerëve ndjenjën e vjetër të triumfit. Po punonte në fushë (në fushën e pakët me misër) me disa burra të tjerë, kur disa të rinj (siç ndodh shpesh në një shoqëri meshkujsh) filluan të ngacmohen me histori femrash. Pas shumë e shumë historish të tilla, bujtësi i dikurshëm nuk i ka qëndruar tundimit të fortë: dhe me të vërtetë i ka ngrirë të tjerët kur ka treguar historinë me gruan e Bal Tonës. Për ta bërë historinë sa më të besueshme, para habisë të bashkëbiseduesve ka përsëritur me naivitet edhe fjalët që i pat thënë burri besëprerë: se nëse nuk do ta vriste veten, as ai nuk do ta vriste.

            Edhe nëse nuk e ka ditur më parë kuptimin e këtyre fjalëve, mëngjesi i nesërm ia ka bërë të qartë gjithçka: atë çast kur arma e Bal Tonës po ia mbushte gjoksin me plumba.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            ALFABETI I FSHEHTË         

 

 

            Tregoi (sigurisht, siç i kishte hije rastit, me tonin e një shpalljeje) se ishte ai vetë shpikësi i alfabetit të fshehtë, për të cilin qe folur te bar "Snack" midis meje dhe një të njohurit tonë të përbashkët. Nuk zgjati shumë dhe u kujtova se pata folur dikur për ato që më thoshte: nuk pata dyshim se kisha thënë gjëra të tilla, të cilat ndjehej menjëherë se i kishte të kthjellëta në kujtesë, ashtu siç ndodh me disa gjëra që janë shumë të rëndësishme për ne. Ndërkohë, fillova të ndërtoja ngjarjen: nuk ishte shfaqur vetë atëherë, i njohuri ynë i përbashkët më pat folur për shpikësin e një alfabeti, duke më treguar një vizatim të bërë me laps. E pata parë me vëmendje vizatimin, duke thënë fjalë të mira për të, por nuk kisha menduar mirë diçka: për autorin kishte pak rëndësi vizatimi, sa kishte alfabeti, i cili lexohej vetëm prej tij. Atëherë, siç ma kujtoi ai vetë gjatë bisedës tonë, kam pyetur nëse ky person jetonte në shoqërinë e njerëzve, duke shtuar, sa me humor, sa me seriozitet, vërejtje të tjera të këtij lloji, sepse mendova se bëhej fjalë për ndonjë të sëmurë, një njeri jashtë normales, pa e çuar dot ndërmend se ky mund të ishte (siç po rrinte para meje) një djalë shumë i ri, serioz dhe i pashëm, i sulmuar tash e parë nga femrat, megjithëse vetë tregohej indiferent ndaj tyre.

            Këtë herë që po rrinim bashkë, i kishte sjellë me vete të gjitha vizatimet, të cilat bëheshin si nja pesëmbëdhjetë copë. Ç'është e vërteta, i shikoja ato fletë (siç i kisha parë edhe herën e parë) si ca vizatime interesante e kaq, por pata një farë tronditjeje kur, duke treguar me gisht në një cep, tha se qe fjala për ca vargje lirike. Megjithëse e ndjeva se qe e kotë, kërkova të m'i lexonte, por pashë se si u tkurr: përveç tij, për ato vargje nuk dinte asnjë njeri tjetër i kësaj bote. Vetëm atëherë u ndërgjegjësova për mendimin që kishte për alfabetin e vet. Edhe me të kishte ndodhur si me sumerët (e popuj të tjerë që kanë shpikur alfabete): një send i njohur duhej të paraqiste një shkronjë (që me gjuhën shkencore quhet ideogramë). Dallimet ishin të parëndësishme: te sumerët shohim më shumë femrën, zogun, kurse tek ai, derisa ta kuptonte se gjërat mund të jepeshin më thjeshtë, me një vijë a pikë, qe bazuar te tavolina, karrigia. Çfarë kishin bërë sumerët, i thashë unë, sepse nuk dinte asgjë për mënyrat e tyre: gjithçka i kishte ardhur vetvetiu (megjithëse në dy tre raste kishte ngjashmëri të madhe mes tij e sumerëve). I tregova (e kam parë në një libër metodik) se si e përdorin penelin kaligrafët kinezë, me synim që ta ndërgjegjësoja më tepër për anën artistike të kaligrafisë, por e priti ftohtë: për të mbi gjithçka ishte alfabeti.    

            Ngela një çast, por në fund të fundit, s’është për t’u habitur, sepse historikisht çështja e alfabetit ka qenë një shqetësim i veçantë për shqiptarët: njihen gjithë ato raste të alfabetit për të gjithë shqiptarët, gjithë ato raste të alfabetit vetëm për familjarët dhe miqtë. Mandej, historia flet për ekzaltimin e të njohurit von Hahn, i cili mendonte se pat gjetur ndër shqiptarë alfabetin pellazg, megjithëse koha e sqaroi ngatërresën e tij, kur u mësua se ky qe alfabeti i shpikur nga Dhaskal Todhri. Veçse me rastin e një alfabeti vetëm për veten po përballesha për herë të parë, sepse, megjithëse nuk e pyesja më drejtpërdrejt, tek ai ndihej shumë qartë kjo bindje e patundur: pra, që kishte bërë një alfabet. Kur i premtova se do ta ndihmoja për hapjen e një ekspozite (gjëja e parë që më erdhi në mend atë çast), nuk qe kundra, veçse shfaqi dyshimin se mos ia kopjonin dhe m'u desh ta qetësoja: sipas meje, kjo nuk do të ndodhte, sepse kushdo që donte të merrej me këtë punë, duhej të kalonte më parë te burimi.

            Ia vlejti qetësimi, sepse e mbajti për një kohë jo të shkurtër atë gjendje të ndezur, të cilën mund ta ketë pasur vetëm Lajbnici (dijetari i parë që e lidhi ilirishten me shqipen), kur ka thënë: më jepni një alfabet, t’ju jap një gjuhë të mirë, më jepni një gjuhë të mirë, t’ju jap një qytetërim shumë të mirë. Jo më kot, në kohët e lashta shkrimi u atribuohej perëndive, siç ndodh, bie fjala, me Thot-in e egjyptianëve. Sipas studiuesve të besueshëm, atëherë është menduar se ai që kupton fshehtësinë e shkrimit, mban çelësin e krijimit dhe se zbërthimi simbolik i shkronjave ka përfunduar në alfabet. Sipas traditës hebraike, shkronjat e alfabetit zotërojnë fuqinë krijuese që njeriu nuk e njeh: “askush nuk e di burimin e tyre, sepse fragmentet e Torës nuk janë radhitur sipas renditjes së vërtetë, kështu që nëse dikush mund t’i lexojë ato, do të mund të krijonte botën, të ngjallte të vdekurit dhe të bënte mrekullira, prandaj renditja e Torës është fshehtësi që e di vetëm Zoti”. Se çfarë fshihet në këto germat latine, që përdorim sot, zhytet në errësirën etruske, ashtu siç nuk kanë ditur as grekët se prapa germave me prejardhje fenikase alfa, beta, gama, delta... në hebraisht - më saktë në kanaanisht, që është gjuhë semite si fenikishtja – këto shkronja quhen aleph, beth, ghimel, delesh, me domethënie të qartë dem, shtëpi, gamile, deve, por rrinë pa kuptim në gjuhën greke.

Të paktën sipas Çabejt, gramema greke (vizë, germë) te ne është germë (gërmë), e lidhur me fjalën gërmoj, me kuptimin “gdhend”, çka tregon natyrën e parë të alfabetit e shkrimit. Fjala shkruaj, që lidhet me fjalën scribo të latinëve, apo schreiben të gjermanëve, me kuptimin e parë grith, kruaj, vizatoj, dhe që i përgjigjet fjalës greke graphein (grith diçka) ka më tepër kuptim teknik se fjala legein (greq.), lego (lat.), të cilat në kuptimin e tyre të parë do të thonë mbledh (shkronjë për shkronjë), përkatësisht mendoj diçka. Shumë studiues atë fjalë e vënë në lidhje me fjalën logos (siç e ka përdorur Herakliti) me më tepër se dhjetë kuptime (1. çfarëdo që është thënë; 2. vlerë; 3. meditim; 4. arsye, argument; 5. masë; 6. marrëdhënie; 7; parim i përgjithshëm, 8. aftësi intelektuale; 9. definicion ose formulë; 10. parafrazim idiomatik i fjalës).           

Në kohën që flisnim bashkë, djaloshi i ndjente këto gjëra (besoj, si një zgjim platonian kujtese), por nuk dinte t’i artikulonte: të paktën, kështu më tha.

            Duke njohur natyrën e tij, nuk u habita shumë që nuk u duk për një vit rresht. Sepse ato punime më riranë në dorë vetëm pas një viti: dhe jo nga dora e tij, por e një vajze që m'u paraqit si shoqja e tij e ngushtë. Sipas kallëzimit të saj, ai ishte ndarë nga jeta para një muaji, me një vdekje që askush nuk diti ta emërtojë: ishte shkrirë si qiriri. Nuk mund të mos e besoja se qe shoqja e tij e ngushtë, përderisa zotëronte punimet që ai i ruante me xhelozinë më të madhe, por kërkesa e mbajtjes së premtimit për hapjen e ekspozitës më zuri ngushtë: kur dhashë premtimin kisha parasysh gjërat e reja që do të bënte. Megjithatë i mbajta punimet: ajo kishte një argument ta fortë për të këmbëngulur, sepse, siç tregoi, edhe pse ajo u fejua, ai vazhdoi ta trajtonte si njeriun e vetëm që duhej t'ia shihte vizatimet, derisa, pak para vdekjes, ia fali asaj të gjitha.

            I mora adresën dhe i premtova se do ta informoja për çdo gjë. Një muaj rresht nuk bëra asgjë për ekspozitën, por bëra diçka që e çmova më shumë se sa disa ekspozita së bashku: ia dola deshifrimit të alfabetit. Këto fjalë i them me një farë triumfi, megjithëse edhe mua më ndihmoi fati si atë francezin e famshëm të hieroglifeve egjyptiane në qytetin e Rosetës: jo se kishte përkthim në gjuhë tjetër si në rastin e tij, por ngula këmbë në deshifrimin e një fjale që përsëritej më shumë se të tjerat. Kjo fjalë, e cila rrinte shumë shpesh në krye të teksteve të para, më shtyu të kërkoja emrin e vajzës që zotëronte vizatimet dhe nuk u zhgënjeva: emri i saj u bë çelësi i zbulimit tim, ashtu siç qe bërë për francezin emri i Kleopatrës së famshme. Ndërsa provoja kënaqësinë e veçantë të shpërblimit të përkushtimit një mujor, asaj nuk i thashë asgjë, arsyeja kuptohet, besoj, gjatë leximit të teksteve. Mandej, përderisa ai nuk ia kishte thënë vetë, nga ta merrja unë këtë të drejtë?

            Tashti ajo ka ikur në Amerikë, pas të fejuarit, prandaj marr guximin të radhis më poshtë një pjesë të vogël të atij kaligrafimi të fshehtë. 

 

            "Nëse dyert e qiellit janë mbyllur përgjithmonë e shkretëtira e pasosur është thirrje e vdekjes: për beduinin varfanjak, që i kanë mbaruar rezervat e ujit, ky është fundi. Varr i bëhet shkretëtira e heshtur.

            Pasi kjo nuk ndodh, ai gati sa nuk çmendet nga gëzimi (një dalldi e paprovuar ndonjëherë): mendon se hasi në një pagure me ujë. Torba pa zot, pas një dune rëre, ka tjetër gjë: është plot me xhevahire.

            Duket, bujaria e qiellit mbetet të jetë më e madhe se e shkretëtirës, sepse shfaqet një re e pason një tjetër. Pasi ia ka hapur gojën shiut, beduini mendon oazin më të afërt: atje ka një qytetth të vogël me një bujtinë të famshme, ku gatuhen gjellëra të mrekullueshme. Pasi të ngopet, do të ëndërrojë si do të çojë në Kinë squfurin e Persisë, si do të marrë farfuri kineze e do t'i çojë në Bizant, si do të marrë mëndafshe bizanti e do t'i çojë në Indi, si do të çojë çelikun e Indisë në Alep, qelqin e Alepit në Jemen dhe pëlhurën e Jemenit në Persi.

            Bujaria e qiellit vazhdon me një rrufe të shpejtë. Ajo nuk gabon shenjë: beduini shkon pa e marrë vesh se nuk ka gjetur një torbë me xhevahire, por një pagurë me ujë.

            Megjithëse i përkas një race kureshtare, nuk kam qenë kurrë në shkretëtirë: nuk e di nëse ka kuptim apo jo kjo parabolë, veçse dua të them se së pari desha të shpëtoja nga skllavëria e dashurisë, pastaj nga barra e lirisë, tashti rri e mendoj për një femër që nuk munda ta kem timen."  

 

            "Unë nuk mund t'i them asaj, se ne jemi luanë, por jo luanë të vërtetë. Jemi luanë të qëndisur në flamur dhe valojnë me fryrjen e erës: luanët duken, kurse era ajo. Dhashtë Zoti që ai i padukshmi të mos mungojë: me këtë dashuri u krijua gjithësia."

 

            "Ai që njeh veten, njeh edhe Zotin. Nuk e di në po digjem për veten, apo për Zotin"

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

GËTE, SHILER E TË TJERË

           

            Atë natë dukej i përtërirë në mënyrë të çuditshme, gati të frikshme: me zërin e pastruar papritur prej sëmundjes pesëvjeçare, ishte i gatshëm për të folur gjatë për varrimin e kolegut të vet, që kishte ndodhur vetëm dy-tri orë më parë, megjithëse kërkoja të ndërroja temë herë pas here. Gjatë gjithë kohës nuk m’u hoq nga mendja ajo që tregon Ekermani për Gëten, i cili, kur nusja e djalit i tha se leximi i Shilerit të vë në gjumë, u zemërua dhe u shkreh: të gjithë ju jeni tepër tokësorë para tij.

Edhe në këtë rast, këtu në Vajmarin e vogël, të panjohur prej botës, ai që vdiq, qe temperamenti shilerian. Piktori me temperament getean, që duhej ta përballonte këtë vdekje, nuk qe aq plak sa Gete, megjithatë mund të quhet edhe më i pamundur: nuk ngrihej nga shtrati që prej pesë vjetësh. Shto edhe dy-tre vite ku kishte humbur të shoqen, i bëheshin shumë vjet pa pikturuar, prandaj e priste me emocion të veçantë reabilitimin: e kujtonte shpesh foton e Renuarit që pikturonte me penelin e lidhur në dorën e paralizuar.

            Një muaj më vonë, kur u dha lajmi i vdekjes së tij, mua m’u fanit pikërisht pamja e kësaj nate: ajo përtëritja e tij paskësh qenë ndryshe nga ç’i dhashë kuptim unë, sepse ajo përtëritje e çuditshme kishte më shumë lidhje me mendimin për vdekjen se sa për jetën. Çfarë ka menduar, e ka marrë me vete përgjithmonë, por mund të kujtojmë se ikja e papritur e kolegut, e cila ia bëri vdekjen më fizike se sa mund ta kishte menduar plot pesë vjet me radhë sëmundjeje të rëndë, i erdhi kur, megjithëse kishte mendje të kthjellët, qe shtatëdhjetë vjeç dhe nuk e dinte se edhe sa kohë do t’i zgjaste reabilitimi. Më duhet të shtoj se ai e dinte me detaje që atë natë historinë e kësaj vdekjeje të papritur, kurse unë e mësova më vonë. Tashti, që të bëhem i besueshëm në hipotezën time, duhet ta rrëfej atë pa humbur kohë.  

            Në qytetin e vogël provincial nuk mbahej mend ndonjë lajm më i pabesueshëm vdekjeje: habia rritej më tepër kur thuhej se nuk ishte fjala për ndonjë aksident por për vdekje natyrale, sepse këtë piktor e njihnin për shëndetplotë dhe bir të dy prindërve që kishin jetuar mbi nëntëdhjetë vjet. Vitet e fundit e kishte shitur studion për të përmbushur disa nevoja dhe pikturonte në shtëpinë e rrethuar me pak kopsht, midis kafazesh me kanarina e gardalina, prandaj nuk shihej edhe aq shpesh nëpër rrugët e qytetit, mirëpo një ditë para se të vdiste mori pjesë në një veprimtari përkujtimore dhe aty qe takuar e pat biseduar me shumë miq e të njohur: ishte i pastër, i veshur me shije si gjithmonë, një figurë ku vdekja nuk hidhte asnjë hije. Më fort se kujtdo ky lajm iu duk i pabesueshëm të bijës, sepse ai pat biseduar me të në telefon një apo dy minuta para se të vdiste: kishte vdekur nga zemra një njeri që s’qe ankuar kurrë prej saj. E bija, që jetonte prej kohësh larg tij, në kryeqytet, më vonë, kur realiteti i vdekjes nuk mund të kundërshtohej më, do të kujtohej për dy bisedat e mëparshme, të bëra po brenda asaj dite. Në bisedën e parë ajo qe përpjekur t’ia hiqte mendjen nga vendimi kokëkrisur për ta vjelë shegën vetëm, por kur pa se më kot këmbëngulte (të gjitha frutat e kanë një ditë të tyren, tha ai), e la në të tijën, duke shpresuar se ai do të hiqte dorë sapo të shkonte pranë pemës së madhe por të brishtë, e cila atë vit kishte mbajtur mjaft: ajo shpresoi se ai do të vilte aq kokrra sa do t’i duheshin për një nga ato natyrat e qeta që i punonte gjithmonë me dashuri. Në bisedën e dytë (tashti ai e kishte vjelë gjithë shegën), pat pasuar një tjetër kundërshtim: megjithëse e dinte që shtysa e tij për të fituar lidhej vetëm me sigurimin e parave të dasmës së saj, s’e bindi të hiqte dorë nga kopjimi i një pune të porositur nga një grua që edhe ajo e njihte. Për t’ia arritur qëllimit, ajo e mori përsipër të gënjejë: tha se kishte ndërmend të merrej vesh me të fejuarin për ta shtyrë datën e dasmës. Kështu që ai t’i linte kopjimet e porositura dhe të mendonte vetëm për ëndrrën e vjetër të një ekspozite të madhe retrospektive, ku lypeshin punët më të zgjedhura nëpër vite. Ai doli në mënyrë të prerë kundra mendimit të shtyrjes së dasmës: tha se ajo ende nuk e dinte ç’baba me duar të arta kishte. Toni i tij plot sinqeritet fëminor e la vajzën të hutuar, kështu që ai gjeti rast të thoshte se kjo qe dita në të cilën priste galeristin e vet nga kryeqyteti dhe gjërat do të shkonin për së mbari. Ajo ishte bindur se, i detyruar nga nevojat e ditës dhe nga nevoja që ajo kurrë të mos e ndiente ngushticën ekonomike, ai e shiste veten lirë, por edhe e bindur se s’merrte erë nga tregtimi i pikturave, nuk mund të shkonte më tej se sa t’ia përsëriste tasheparë që s’duhej të shiste, pasi do të vinte edhe dita e tij. Njerëz të besueshëm i kishin thënë se i ati po jetonte njëfarë rilindjeje si artist, ndryshe nga kolegët e brezit të vet, nuk po nxirrte asnjë skarcitet, prandaj, megjithëse i dukeshin të çuditshme, nuk mund të mos ia besonte fjalët e asaj dite, kështu që pranoi të mbyllej biseda, ndonëse dilte pak e turbullt prej saj. Mirëpo i ati s’i ndahej: fliste plot pasion për të kuqen e qiellit e kafen e thellë të tokës, për të blertën e pjekur të pemëve e të zezën e trungjeve, shkurt, po nxirrte nga dora një kryevepër. Ajo e dëgjonte pa folur, sepse e dinte që peizazhi i kopjuar prej tij ishte tjetër gjë: atje ishte një vjeshtë me të verdha të ngrohta e të kaltrën e qiellit të qetë. Më vonë, kur i pa bashkë, origjinalin dhe kopjimin, u tmerrua: tek e dyta kishte ushtruar pushtet një vizion i rrallë, me siguri i ardhur nga tejjeta, diçka që të sillte ndërmend punën e fundit të Van Gogut, atë grunoren me korbat e zinj, por prapë më mistike se aq. Kurrë nuk arriti ta shpjegojë se si i qe përgjigjur ai porosisë së një gruaje me atë lloj pikture: siç nuk arriti ta shpjegojë faktin nëse vdekja është më fizike se sa mund ta mendojmë.

            Galeristi kryeqytetas, që erdhi së bashku me një biznesmen, e pa punën dhe e pëlqeu menjëherë, por s’deshi ta besojë se kishte vetëm një orë punë në të, pasi artisti vazhdimisht ngulmonte gjatë në telajo. Kundërshtimi këmbëngulës por edhe shpjegimi i artistit krijuan një atmosferë të veçantë: Kjo është arsyeja pse galeristi dhe biznesmeni kanë folur më vonë për një situatë humori të krijuar që nga fillimi i vizitës. Artisti, i njohur për natyrën e përmbajtur, e ka shfrytëzuar këtë situatë humori për ta pyetur galeristin se pse e kish rritur trefish çmimin e njërës prej pikturave të tij. Kjo situatë sa ç’e ndihmoi, aq edhe e dëmtoi, sepse pyetja, me sa duket e menduar gjatë prej tij, pat një përgjigje të shpëlarë, por dinake, prej tregtari: hajt, hajt se ashtu është puna. Pas kësaj, si zakonisht, artisti e ka shfrytëzuar sensin e humorit vetëm për të përballuar nënshtrimin ndaj çmimeve të ulëta, duke llogaritur me vëmendje çka ishte fitimi i tij tek kjo humbje e re, sa pa ardhur koha për të shfryrë si gjithmonë kundër shitjeve që qe i detyruar të bënte, një histori e përsëritur pamëshirshëm prej shumë vitesh, të cilës ia dorëzon vazhdimisht energjitë dhe talentin, një gjendje që ka filluar ta quajë një farë mjerimi. Mirëpo këtë herë skema e njohur është thyer: qenia zot i situatës prej galeristi ka zgjuar një farë zilie të biznesmenit, thuajse një farë ndjenje poshtërimi, që e ka pështjelluar, duke i dhënë të kuptojë se duhej të dëgjohej, më së fundi, zëri i tij prej njeriu të suksesshëm. Dy shifrat e përmendura prej biznesmenit qenë minimale për kolegët kryeqytetas, por artistit i mjaftonin për të mbuluar me to dasmën e së bijës, kështu që as e çoi ndërmend (siç thuhet me gjuhën e rastit) të bënte pazar me të: duke u munduar të fshihte ngazëllimin që  provonte, iku në dhomën tjetër dhe i telefonoi shpejt e shpejt njeriut që donte ta lumturonte.

            Kur ai kthehet në dhomën që shërben si studio, ne mund të përfytyrojmë një treshe burrash të lumtur: sigurisht, imagjinata na vjen në ndihmë edhe në rastin kur artisti kërkon ta festojë pjesën e tij të lumturisë, pasi ai merr gotën e uiskit dhe e vë në buzë, veprim ky i natyrshëm në një mjedis ku punët po shkojnë siç duhet për secilin. Veçse për sytë e galeristit dhe biznesmenit është e panatyrshme ajo që vjen pas: gota bie në qilim e derdhet, artisti humb drejtpeshimin dhe menjëherë nxihet në fytyrën që është gjithmonë e kuqe. Ata hidhen përpjetë dhe arrijnë t’ia rregullojnë gjuhën, por nuk mund t’ia kthejnë dot të folurit, i japin shtypje në gjoks, por shohin se si i fiket zemra, se si i plas shkuma në cepat e buzëve, se si përpjekjet për ta mbajtur në jetë vinë e firojnë një nga një, para syve të tyre që s’dinë ta shprehin tronditjen, kaq të çuditur janë.

            I çliruar prej pushtetit poshtërues të materies, mishërim i idealit burrëror dhe ideal i mishëruar i burrërisë, i guximshëm, i vrullshëm, i butë, me vështrimin e shpëtimtarit, me fytyrë mbretërore të drejtuar nga yjet, i tillë u shfaq ai, në çastin e shfaqjes në arkivol… shkruan një shkrimtar për Shilerin e vdekur, diçka që, për çudi, rri fare natyrshëm në rrëfimin tonë, gati pas dy shekujsh. Nëse do të zëvendësojmë fjalën poezi me fjalën pikturë, do të kemi edhe vazhdimin, Ajo që Shileri quan poezi, nuk është fare poezi për Geten. Shkrimtari në fjalë na vjen përsëri në ndihmë, edhe pas kësaj deklarate në dukje të llahtarshme, kur thotë (kujtoni fjalët e Getes me të renë), Por Shileri, pas vdekjes, u bë për Geten ai që Getja nuk qe kurrë për Shilerin; një si shenjt.

            Për hir të së vërtetës, më duhet të pohoj që (me kaq kapërcime) ende nuk e di se kujt i takon ky rrëfim; nuk e di (me kaq citime) as se kush mund të quhet autori i tij.

            Madje, rri me frikë se ky rrëfim ekziston vetëm e vetëm që të nxitë një të dytë.   

 

 

            Passhkrim. Pas vdekjes së piktorit shilerian, jeta e së bijës ka marrë një kthesë të plotë: jo vetëm që nuk u martua (ata që e njohin, ngulin këmbë se është e virgjër sot e kësaj dite), por në mënyrën më të papritur, në një vend nordik siç është Suedia, ajo ka vendosur që të bëhet piktore. Nuk e di nëse këtë ide ia kanë rekomanduar psikologët si terapi (kjo më kujton poeten amerikane Anne Sexton), apo thjesht është vendim i saj (rast i pazakonshëm, pasi bëhet fjalë për të vazhduar veprimtarinë e një artisti të dorës së parë, e jo të diçkaje të rëndomtë), por marr përsipër të them se kemi të bëjmë me një piktore të vërtetë, pasi i kam parë punët e saj në internet: është fjala për një dorë të sigurtë prej profesionisteje, çka të shtyn të mendosh se nuk e ka kaluar kohën kot në studion e të atit. S’është vetëm dora që ka përparuar, por edhe shija e kultura profesionale (shkruan: kur e pashë në origjinal, ai Shagalli që kam dashur aq shumë, më zhgënjeu). Fillimisht, ndjehej ndikimi i fortë i punëve të të atit (e njëjta ndjeshmëri ndaj të kaltrave të forta, thuajse jeta e tij vazhdonte në jetën e saj), por unë i shkrova se nëse e bënte këtë me vetëdije të qartë, të vazhdonte ashtu, pasi kushedi ku do të dilte, siç bëjnë artistët postmodernë, të cilët nuk i fshehin gjërat që u shërbejnë si pikënisje, sigurisht në bazë të disa kërkesave të veçanta. Është pikërisht përgjigja e kësaj letre që e mbylli letërkëmbimin tonë: hë për hë nuk di asgjë për të (megjithëse unë besoj se libidoja e saj vazhdon të shkarkohet në një vepër arti që nuk pranon të ndërpritet – providencë e pacenueshme), prandaj, për të hedhur ndopak dritë në jetën e saj të re, le të mjaftohemi me disa copëza të letrave të dikurshme të renditura këtu më poshtë.

 

 

Në këtë moment që po të shkruaj, shikoj dëborën që bie pa pushim. Është aq e bukur ta shikosh nga brenda: pemët janë rënduar shumë, ka shumë zogj e ketra që të vijnë fare afër në kërkim të ushqimit. Është vërtet bukur, si në mes të një ëndrre. Gjithnjë ky peizazh më kujton tregimet, përshkrimet e shkrimtarëve rusë, me udhëtimet me trojka, ndoshta ngaqë dëgjoj muzikë të ciganëve rusë, të cilët të çojnë në një tjetër atmosferë, dhe pi me kënaqësi pak verë të kuqe. Mungon vetëm zjarri në oxhak.

Këto ditë kam parë një ekspozitë të Modilianit: është me të vërtetë piktor i madh. Mjaft i ngrohtë. Ky dhe Sezani më kanë lënë vërtet mbresa: vërtet më japin një dëshirë për të pikturuar, megjithëse këto kohë jam duke u marrë më tepër me vizatime e grafika. Kjo dëborë duhet pa tjetër të hidhet në telajo: të them të drejtën më frikëson pak, pasi asnjëherë nuk jam shquar për peizazhe, aq më tepër të pikturoj dëborën, por them që do ta provoj. Tashti këtu është koha më e bukur e vitit, pasi christmas dhe viti i ri janë në derë. Është sezoni më i bukur për mua, kudo ndihet atmosfera e festës: gjëja që më pëlqen më shumë janë muzikantët endacakë, që i shikon kudo, duke krijuar me këngët e tyre një atmosferë vërtet magjike.

 

 

 

Për sa i përket pikturave të mia, ku jam e lidhur shumë me subjektet e babait (nuk e di çfarë ke parë), janë vetëm disa vizatime që i jam rikthyer motiveve të tij, thjesht nga mungesa e madhe që ka lënë tek unë. Është ndoshta (as unë nuk arrij ta kuptoj tërësisht) një bisedë e heshtur e imja me të, një nevojë për të mos pranuar ikjen e tij, ashtu siç nuk do ta pranoj kurrë, një nevojë e domosdoshme për ta ndier sa më pranë. Është thjesht një rikthim herë pas here, por them që krijimtaria ime lundron në të tjera ujëra: nuk më lidh asgjë me subjektet e tij, pasi është diçka që nuk e kam jetuar e kështu që nuk mund ta ndjej. Kjo është dhe arsyeja që këto vizatime nuk mbajnë as firmën time: është diçka që, megjithëse e punuar nga unë, nuk mund ta quaj timen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

KTHJELLTËSIA E PAPËRBALLUESHME E ZHGJËNDRËS

 

 

E di mirë se thellimi në problemin e ngacmuesve fizikë dhe ëndrrës është si thellimi në problemet e pafundme të Krijimit, çka nuk përbën synimin tim në këtë rrëfim, veçse do të më pëlqente me nxjerrë në dritë disa detaje të prekshme përmes pyetjes (të ngresh një pyetje të saktë a s’është një nga gjërat më të rralla të kohës sonë?): pra, sa jemi të ndërgjegjshëm për sinjalet që merr trupi ynë, herë pas here, por ne nuk i kapim ato? Mua kjo pyetje më kujton një periudhë dimri të kaluar në një zonë alpine ku, megjithëse i kisha të humbura lidhjet me jashtë, provoja ndjesinë se po binte borë, çka aprovohej sapo dilja në dritare: atëherë nuk arrita ta bind veten se kjo qe e vërtetë, duke arsyetuar se, meqë në atë vend binte shumë borë, kishim të bënim me një koinçidencë. Kjo zgjati deri atëherë kur rasti e solli të dëgjoja një njeri që vinte nga ato zona, të thoshte (në një ditë pothuajse të larë në diell) se atje (në zonën e tij) do të binte borë (do të binte borë shumë shpejt). Kur pa kërshërinë time, shtoi: ma ndjen trupi. Kishte gabuar fare pak: në mënyrën më të paparashikueshme, bora ra edhe në qytet.

Mundet që ta harroja këtë histori, nëse nuk do të ndodhnin gjëra të cilat do të ma nxirrnin nga kujtesa. Këto gjëra qenë dy ëndrra, ëndrra mëngjesi, kur njeriu që fle është më pranë ndërgjegjes, prandaj ka një përcaktim më të qartë të forcave që veprojnë. Janë nga ëndrrat psikologjike, jo nga ato profetike, megjithatë kjo nuk ka ndikuar që ato të harrohen lehtë, sa që më shtyn të mendoj se po t’ua kuptosh gjuhën e fshehtë, mund t’ua kapësh edhe profecinë (pasi, siç thonë specialistët, nuk janë gjithmonë të ndara). E para ëndërr lidhet me kohën kur bëhej fjalë për rehabilitimin shëndetësor të një profesorit tim të vjetër (një njeri që mund të ndikonte mbi arsimin kombëtar në përgjithësi): shoqja ime e ngushtë, që do të kalonte pushimet në të njëjtin vend me të, mori përsipër të më tregonte për ecurinë e këtij procesi. Shkuan disa ditë pa asnjë lajm, derisa një mëngjes pashë në ëndërr gruan që i shërbente të sëmurit, ose më saktë dëgjova zërin e saj që ankohej se ai nuk i bindej sa duhej. Ma nxori gjumin zilja e celularit: shoqja ime më informonte se profesori nuk i kishte bërë pushimet në vendin e përfolur. Largësia fizike midis zërit në ëndërr e zërit në zhgjëndërr është një kohë që nuk mund të matet saktësisht, por unë, jo për herë të parë, shikoja lidhje midis lëvizjes valore dhe trurit tim, i cili qe ngacmuar prej saj. Më ka ndodhur në një numër të madh rastesh që ta çoj ndërmend njeriun telefonues, pa më ardhur ende thirrja e tij: shuma e madhe e rasteve i ka shërbyer kësaj bindjeje.

Në ëndrrën tjetër, e cila ndodhi shumë më vonë se e para, pashë Martin Camajn, i cili ndryshe nga fotot që qarkullojnë për të, qe plak i dobët nga shëndeti dhe mbante veshur një pallto të trashë. Figura e tij nuk përcaktohej qartë, megjithatë ndjesia se qe pikërisht ai, më rrinte në kokë e ndezur si një llambë, prandaj kur më kërkoi ta drejtoja nëpër bibliotekën time, u tregova i gatshëm dhe i lumtur që më jepej një rast i tillë. Befas dhomën e përshkoi errësira dhe nuk i lexoja dot titujt, por as për t’u tërhequr nuk tërhiqesha, sepse ai përsëriste:

- E kam të domosdoshme ta gjej atë libër.

Dridhej nga të ftohtit: sigurisht, jashtë vullnetit të tij, sepse dukej që i vinte turp nga kjo. Kur u bë më i vendosur, unë qeshë nën peshën e rëndë të librave dhe nuk e ktheja dot kokën as majtas, as djathtas: në çastin që ktheva kokën, njeriu i cili qe dukur si Martin Camaj, qe zhdukur e unë kisha nevojë të ngopesha me frymë, sepse duhma e librave më rëndonte gjoksin, por qeshë pré e ankthit – është ai çasti kur vrapi yt të duket shumë herë më i vogël se i atij që po të ndjek, sikur toka po të ngjitet ndër këmbë e ti je brenda tunelit të errët. Kur u gjenda te dritarja, i gjithë trupi im mori frymë thellë: nuk pashë asgjë përveç një bardhësie të plotë, megjithatë provova një ndjenjë të papërcaktuar gëzimi.

Se si ndodhi ajo që erdhi më pas, nuk e përshkruaj dot, pasi kalimi nga ëndrra në zhgjëndërr qe i pakapshëm: te kuadrati i dritares (tashti në zhgjëndërr) shikohej vallëzimi vërshues i borës, duke më ushqyer mendimin se me të njëjtën lehtësi që kisha dalë nga ëndrra në zhgjëndërr, do të bëja të kundërtën, pra, do të kthehesha në ëndërr, pasi nuk ekzistonin kufij midis tyre, sa që edhe kur realiteti i borës u shtri mbi gjithçka, unë thashë: vetëm se qe afruar te dritarja më kishte zbuluar aq shumë gjëra, po nëse do të shkoja të zhytesha në zemrën e saj!

Qe një ndjesi shumë e fortë ajo që më mbajti aty, prandaj zgjati derisa preka një libër mbi sipërfaqen e komodinës së abazhurit: ai libër qe vënë aty një natë më parë prej meje, sepse duhej të më kujtonte 80-vjetorin e papërkujtuar të lindjes së shkrimtarit të parë në ëndërr, për çka më shkruante një i huaj, nxënës, përkthyes dhe mik i tij, i cili nënshkruante “gjermani i çmendun”. Gjermani (i çmendun), që është partizan(!) i hartimit të pyetjeve të sakta në modernitetin shqiptar me bazën në periudhën totalitare të socializmit, bëhet një arsye më tepër për t’u kthyer në botën e ëndrrave, të cilat s’di pse i injorojmë kur pranojmë (Voltaire) se kanë zgjidhur problema matematikanësh, kanë trajtuar çështje avokatësh, kanë shkruar vargje poetësh, kur pranojmë (Emerson) se na japin një lehtësi dhe pasuri mendimi, që do të thotë se na pajisin me një liri të tmerrshme. Jashtë, bora (realiteti i shtrirë kudo) e mbulonte botën si te novela “Rrungaja në mars”, por është kthjelltësia e papërballueshme e zhgjëndrrës ajo që e mposht një njeri si unë, që e mposht dhe e bën të mendojë gjëra si këto, që shumëkush i ka menduar para meje:

... zemra rreh më fort prej vetëdijes që kam për të...

… ja ku jam duke marrë në pyetje jetën…

... në pamundësi me ditë, shkruaj…

E di se të zihesh ngushtë në modernitet, është një ndjesi e pakëndshme, është shenjë inferioriteti intelektual – po ku është ai burrë që për një çast e mohon modernitetin, duke ia vënë në dyshim përgjigjet e sakta, duke e quajtur hartimin e pyetjeve të sakta një gjë jo pa rëndësi. Të gjithë do ta pranonim se bora mund të na jetë dukur gri, madje edhe e zezë, por bëjmë çmos për të fshehur gjithçka si në përrallën e mbretit lakuriq, prandaj e pyes veten se ku shkojnë kaq energji, kaq ëndrra dhe përpjekje, për çfarë vlejnë të gjitha ato.

Sidoqoftë, ndoshta duhet ta quaj veten me fat – në shpërthimin e ndonjë pyetjeje, ndonjëherë, e kam parë Veten nën një dritë që djeg gjithçka, megjithëse nuk e dita se çfarë qeshë, sepse vështirësia e hartimit të pyetjes së saktë ishte si vetë vështirësia e ndërrimit të realiteteve, si vetë kthjelltësia e papërballueshme e zhgjëndrës – e cila mbante pezull frymën time, ku po kërkoja një ngushëllim të vetëm, ku, i lehtësuar dhe i poshtëruar, e ndjeja se dikush tjetër po më shikonte mua në ëndërr.

 

mars 2005

 

 

 

 

            BJESHKËT E NEMUNA

 

            1.

            Fshati i thellë malor, ku do të veroja për disa ditë, fundosej në një gropë të madhe plot livadhe, përrallore për syrin tim prej qytetasi, dhe rrethohej nga disa maja malesh të veshura dendësisht me pyje, veçse nga lindja, përmbi to, të thata, të frikshme, tragjike, si një dekor gjigant, ku dukej se gjithmonë do të shfaqej diçka e papritur, pothuajse gjithmonë me re, lartoheshin Bjeshkët e Nemuna. Njeriu që m'i tregoi, e pikasi mahnitjen time dhe shtoi për to fjalën labirint, ndërkohë që mua po më sillej në kokë fjala mur i pakalueshëm. I kam soditur në dritë agu, ku nganjëherë qielli gdhinte krejt i kaltër, i kam soditur në orë të tjera të ditës, ku thuajse gjithmonë sulmoheshin nga retë, i kam soditur ndër pasdite, ku rrezet depërtuese mes reve tregonin plastikën e një skulpture madhështore, dhe u binda se fjala labirint qe më e sakta për to. Ndoshta, arsyeja që i sodita kaq gjatë, qe se isha plot kureshtje ta dija kush mund të ngjitej atje (përveç, sigurisht, shqiponjave, arinjve e kaprojve), sepse emri Bjeshkë të Nemuna ma ndizte vrudhshëm fantazinë. (Me nemë dikë do të thotë se e ke mallkuar, çka sipas besimit parakupton ndëshkimin, kurse se sa e vjetër është si fjalë, e tregon perëndesha antike Neme(sis), perëndesha e drejtësisë, pra e ndëshkimit.)

Jam i bindur se në krahinat rrotull duhet të qarkullojnë shumë kallëzime për mënyrën se si u ka mbetur epiteti i kobshëm atyre bjeshkëve, megjithëse unë dëgjova vetëm njërin: një zanë i bëri tre vëllezër të vriten me njëri-tjetrin, mirëpo atij të vetmit që mbeti gjallë, i tha se nuk qe zanë, por vetë qoftëlargu, kështu që edhe ai ia hoqi vetes. Edhe pas kaq kohësh që i shikoj fotot e tyre me diell, me mjegull, me pak re, me shumë re, nuk mund të zbuloj ndonjë gjë të madhe në to, veçse më fanitet gjithmonë fytyra plot shprehje e vajzës me emrin Norë: një njeriu që nuk i ke marrë pjesë në varrim, është e vështirë t'ia pranosh vdekjen. Apo ndoshta është e vështirë të pranosh vdekjen e një vajze si ajo: i kam parasysh, si t'i kisha parë dje, sytë e saj të mëdhenj, të zez, flokët e pashtruar dhe gojën sensuale, ashtu siç m'u shfaq atë natë befas në dritare. Atë çast nuk ia shihja mirë trupin, por e dija se bëhej fjalë për një trup të lidhur fort, thuajse dërdëng (nëse mund të thuhet kjo për një pesëmbëdhjetëvjeçare), ku shpërthente femëria e pashembullt e një moshe në lulëzim, sepse e kisha parë tek hidhte vështrimin kureshtar te dritarja ime, kurse një ditë më pas tek fluturonte, po te ai vend, mbi një kalë të bardhë. Kur e pashë mbi kalë, e qetësova veten për përdorimin e atij epiteti mashkullor, sepse vetëm atëherë u binda që nuk kisha gabuar: ndjehej menjëherë se brenda saj kishte një forcë që kërkonte t’i kapërcente kufijtë e femrës. Për më tepër, atë çast, nuk pata dyshim që ajo kishte qenë në dritaren time përnatë, megjithatë nuk ia thashë, veçse sa e pyeta se përse po shikonte aty. Kishte të njëjtën masë trimërie dhe druajtjeje në zërin e saj, kur tha se do të donte të dinte pse shikoja unë aq gjatë nga Bjeshkët e Nemuna. U tremba pak, kur e mendova një nga ato femrat fatale, përballë të cilave nuk mund ta mendosh çfarë vjen më pas, prandaj u përpoqa me të gjithë fuqinë që të përmbaja emocionin.

            - Më duken si një metaforë, - ia ktheva, pa e vrarë mendjen nëse duhej të flisja para saj me këtë gjuhë. Pas pak, meqë u krijua pak heshtje disi shpërfillëse për mua, shtova: - A e di se kujt i thonë metaforë?

            Tha se e kishte dëgjuar në shkollë, por nuk i kujtohej mirë: shkolla nuk i interesonte më, nuk kishte shkuar asnjë ditë në të mesmen.

            - Shkolla i squll njerëzit, - shpjegoi, me një gjuhë që nuk pranonte kundërshtime.

Kujtova se mbaroi me kaq, mirëpo fjalët e tjera i tha nga shpina e kalit, më tepër duke parë nga Bjeshkët e Nemuna se nga unë.

- Edhe ti, që rri këtu brenda e vetëm lexon libra, i tillë je, megjithëse më duhet të them se mua se si më shikon. Nëse do të rrish gjatë këtu, do të bëhesh si vendasit: e kam parë se si të hapet goja herë pas here. Ndryshe është puna me Bjeshkët e Nemuna: ato të forcojnë. Njerëzit që rrinë në krahinat matanë tyre, janë të tillë njerëz të fortë. Këndej nga ne thonë se janë të egër, por unë e di: ata janë të fortë. E di, sepse kam qenë atje, pasi nëna ime është gjak i tyre.

            Më pas, shpjegoi se për të dalë matanë Bjeshkëve të Nemuna, njerëzit ndiqnin rrugë anash tyre, por ato qenë tepër të gjata, zgjatnin me ditë e ditë, kështu që asaj s'i pëlqenin, sepse dinte një rrugë që i çante përmes: një rrugë këmbësore, ku ajo (e theksoj, ajo) mund të kalonte edhe me kalë.

            Siç qe shfaqur, ashtu edhe iku: me lirinë e erës e të zogut. Veçse sa tha: ika tashti. I bindur se të nesërmen mbrëma, në mos në orët e vona të asaj nate, do ta kisha brenda në shtëpi dhe unë kurrsesi s'do të mund t'i shpëtoja tundimit, e përfytyrova veten në një kryq të madh (apo s'kishte lëndë druri ai vend), duke larë mëkatet e të gjithëve, përmes shikimesh mëshiruese, që pastroheshin nga përvuajtja. Këtë ndjesi më provokonte natyra e saj e pakapshme, sa tunduese aq edhe e tërhequr në botën e vet të fshehtë.

Pas pak, kur u kujtova se për njerëzit e maleve është kanuni që ndërhyn e vë rregull mbi instinktet e lira, në një raft të thjeshtë librash tërhoqa disa revista periodike, sepse një natë më parë atje pata shfletuar disa komente mbi të. Aty flitej se kush duhet të ngjyejë kafshatën e parë dhe të fundit në sofrën me miqtë, flitej si duhet organizuar prona dhe kufijtë, ekzogamia e rreptë dhe varrezat e veçanta, shpagimi i gjakut dhe marrëdhënia zotni-rrogëtar, por për rastin tim nuk gjendej asnjë fjalë. Kisha dëgjuar për rastin e asaj nuses që erdhi shtatzënë tek burri e u kthye fëmija dhe u mbajt nusja, mirëpo as kjo s'i përqasej rastit tim, kështu që vazhdonte të mbetej në fuqi ajo ideja e kryqit. Dalëngadalë, ideja se do të ndëshkohesha nën hijen e Bjeshkëve të Nemuna, filloi të më joshte si diçka profetike, gjë që ma shtyu së tepërmi gjumin, tek rropatesha të ngrohesha me jorgan e batanije në të ftohtin e natës së maleve: ishte aq ftohtë sa nuk mund t’i mbaja duart jashtë mbulesave as për të lexuar një libër.

Në mëngjes u zgjova me ndjesinë se pata Norën ndër krahë, prandaj hapjen e syve e përjetova në mënyrë zhgënjyese: nuk kishte ndodhur asgjë e tillë gjatë asaj nate. Nuk kishte ndodhur ajo që mendoja unë, por pas pak do ta merrja vesh se kishte ndodhur më fatalja (pra, nuk kisha gabuar kur e quajta femër fatale): Nora qe zhdukur, pa lënë adresë, me gjithë kalin e saj të bardhë dhe u kthye vetëm në të pestën ditë të ikjes. Rrija mbi një gur dhe shikoja si zakonisht nga Bjeshkët e Nemuna, kur m’u shfaq para syve kali i bardhë, derisa e shqova edhe atë vetë: dukej e hequr në fytyrë, por rrinte pip drejt mbi kalin e dërmuar që mezi i hidhte këmbët. U avita i emocionuar dhe plot dashamirësi, por më shkoi kot përpjekja për t’ia nxjerrë një fjalë nga goja: u ndje e justifikuar te një përshëndetje me kokë.

Fjalia e vetme që tha, edhe para njerëzve të familjes së vet, kur shkeli në prag, qe kjo:

            - Më bëni gati rrobat e vdekjes!

            Qe e pamundur që të mos bëhej e saja: doli se kjo qe e vetmja mënyrë për t’ia dëgjuar zërin. Duke mos qenë i pranishëm atje, e kam humbur atmosferën që ka krijuar ai rrëfim, prandaj jam i detyruar të jap vetëm ato pak të dhëna që më ranë në vesh asokohe. Madje, ato që di, i kam mësuar copa-copa, më fort nga imagjinata ime se nga kallëzimet e të tjerëve.

Në vija të trasha e gjitha kjo është kështu: e mahnitur prej bukurisë së një hëne të plotë, Nora nuk pa se ku po shkelte këmba e kalit të saj, kështu që e kuptoi shumë vonë se është çarë mali dhe e ka gëlltitur në barkun e madh, duke e përballur në mënyrë të papritur me ca burra të fuqishëm që pinin duhan me llulla gjigante. Shumë shpejt e kuptoi se s’ishin gjë tjetër veçse Muji e Halili me trimat. Ata e kanë pëlqyer menjëherë dhe i janë lutur gjatë (ajo nuk e maste dot kohën e kaluar aty) që të rrijë me ta, por dikur, pas shumë lutjesh, ia pranuan kërkesën për të ikur, duke kërkuar prej saj premtimin se s’do të flasë për çka parë, pasi kjo ka çmimin e vdekjes vetë.

Dhe ajo e bëri këtë premtim, ngaqë nuk mund ta dinte se çfarë mbante brenda vetes, ngaqë nuk mund ta dinte se Neme(sis) kishte pushtet edhe pas kaq mijëra vjetësh, ngaqë nuk mund ta dinte se mjafton ta dijë edhe i fundit njeri në botë që metafora të mbijetojë.

 

 

 

 

2.

U ktheva në ato vende vetëm pas tre vjetësh. Mikpritësi im, po ai i radhës së parë, kësaj here më vendosi në një bujtinë ngritur sipër kodrës, pasi shtëpia e vjetër ato ditë kishte brenda disa nga njerëzit e saj emigrantë prej disa vitesh në Amerikë.

Kur i tregova rrëfimin e mësipërm, mikpritësi im, për të mos përdorur fjalët mashtrues e gënjeshtar, më quajti fantazist, ndërsa për ta zbutur edhe pak, më tha se kisha parë ndonjë ëndërr. Ndërkohë, unë lëshova argumentin e fundit: duhej të më çonte për të parë nga varret e fshatit. Mirëpo fitoi ai, sepse, vërtet, atje ndodhej varri i adoleshentes Norë, por datonte i njëqind vjetëve përpara: me gjithë këmbënguljen time të jashtëzakonshme, nuk u gjet ndonjë varr më i afërt në kohë, që t’i takonte asaj adoleshentes së njohur prej meje. Më së fundi, i mundur, m’u desh të dëgjoj historinë e varrit të vjetër, diçka që në atë fshat e dinin pothuajse të gjithë, pasi ishte një vend që izolohej për muaj të tërë nga bora dhe kalohej koha me gjëra si këto. Pak a shumë, me sa mund ta riprodhoj, historia është kjo: Nora e këtij varri i përkiste shtëpisë ku pata veruar, veçse kishte jetuar në një kohë tjetër, që numëronte të paktën njëqind vjet më parë. Saktësisht familja e saj qe shuar, kështu që shtëpia banohej nga disa njerëz të farefisit.

Ja si kishte ndodhur:

Në ato kohëra, një malazias, me gjithë mosbesimin e shokëve të vet, u qe mburrur atyre se do t’u sillte një kokë shqiptari. (Në fotot e asaj kohe shqiptarët paraqiten me kokë të rruar, por më një krifë të gjatë sipër saj, e cila shërbente për mbajtje kur ajo të pritej, sepse malazezët e kishin këtë zakon: pra, prerjen e kokave të kundërshtarëve të vet). Edhe pse u qe mburrur shokëve, rrugës malaziasin e lëshoi pak zemra: megjithëse i kishte më afër, ai iu shmang atyre zonave ku shqiptarët qenë më të ashpër dhe u drejtua në ato zona ku këta mendoheshin më të butë. Sidoqoftë u sorollat shumë ditë e netë përpara se t’i dilte në pritë shqiptari i parë, pasi, siç kuptohet, ai fshihej, sepse duhet të mbetej i gjallë vetë për të përmbushur premtimin. Ia arriti qëllimit pikërisht atëherë kur gati e kishte humbur durimin: bëri atë që i kishte vënë qëllim vetes dhe u fsheh në mjegullën e dendur, nga ku dëgjoi ca krisma armësh, prandaj filloi të lëvizte me frikë, ngaqë nuk e gjente rrugën. Kështu e zuri nata, ku mjegulla ia la vendin territ. Kur i zuri syri një dritë, iu ngroh zemra dhe ia mbushi mendjes vetes se ndodhej jashtë çdo rreziku. Nuk zgjati shumë kjo parandjenjë, sepse nuk mund të sigurohej se ajo shtëpi nuk qe e shqiptarëve: nuk qe as ai që largohej, as ai që hynte brenda. Sidoqoftë duhej ta kishin parë, prandaj zgjodhi të dytën: iu drejtua shtëpisë.

Njeriu që hapi derën, qe shqiptar, kështu malazezi, i cili e dinte shumë mirë shqipen, u paraqit si një rrugëhumbur: do të bujte atë natë ndër ta, derisa të zbardhte. Ndonëse me një pamje të zymtë (aspak normale për mikpritjen e vendasve), njeriu i shtëpisë e ftoi brenda. Vetëm kur dëgjoi piskama në njërën nga dhomat, malaziasi e kuptoi pse kishte pamje të zymtë njeriu që e ftoi brenda: po hynte në një shtëpi me mort. E vuri pas derës thesin me kokën e prerë dhe hyri te dhoma e burrave që ruanin kufomën, të cilët i ngushëlloi me një të folur nëpër dhëmbë. Nuk kishte kthim prapa, prandaj zuri vend sipas zakonit, me përpjekjen e sforcuar për të mbajtur qetësinë.

Nora, fëmija i vetëm i viktimës, tha e para: Po del gjak prej këtij thesi. Meqë ishte heshtje e thellë, zëri saj u dëgjua mirë edhe në dhomën e burrave. Malaziasi, i cili i njihte mirë zakonet e shqiptarëve, u ngrit në këmbë e tha: Besë, burra.

Siç e thoshte zakoni, askush s’e preku me dorë atë natë, megjithëse kishte nga ata të rinj që donin ta hanin të gjallë. Përkundrazi, ai u lejua ta merrte me vete kokën e prerë, për t’ua treguar të vetëve, si çmim i trimërisë, veçse do t’ua kthente menjëherë trimave që do ta shoqëronin. Pas këtij çasti nuk do të kishte më besë për të: asgjë nuk e siguronte më nga hakmarrja.

Megjithëse ky qe rast i rrallë, askush nuk mundi ta pengojë Norën për t’u bashkuar me burrat që e ruanin malaziasin për ta vrarë. Ngaqë i ati nuk kishte pasur djem, e kishte trajtuar atë vetë si të tillë, prandaj ajo përfitonte prej kësaj.

Disa duan të thonë se plumbi i saj e mori hakun, disa të tjerë thonë jo (ka kaluar shumë kohë dhe disa gjëra edhe mund të ngatërrohen), veçse për një nuk ka dyshime: ajo u vra gjatë tërheqjes për në shtëpi.

Edhe pse e ka marrë hakun e të atit, nëpër breza është thënë se ka vdekur e paqetë, çka nënkuptonte se hija e saj do ta vizitonte këtë botë herë pas here, në këtë anë e atë anë të Bjeshkëve të Nemuna.

 

 

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            ROBINSONADA

 

 

Këtë histori ma kanë treguar në tren (trenat tanë të ngadalshëm, pa drita e xhama, janë të përshtatshëm për histori nga më të ndryshmet). Kallëzuesi, një burrë i veshur pastër dhe i rruar taze, e tregoi atë dy herë, sepse këtë ia kërkoi njëri nga bashkudhëtarët kur në kompartimentin tonë ia behu një mik i tij. Ndoshta vetëm unë e di që kjo histori u ritregua në mënyrën më të përpiktë, diçka që unë s'do ta arrij, megjithatë marr guximin t'i dal për zot. Ai tha:

 

            Nuk e di se si ka përfunduar kjo histori (nuk e di as nëse ka përfunduar), sepse nuk kam dëgjuar më për të dhe nuk më bie më rruga nëpër atë qytet: meqë kishte personazh kryesor regjisorin e varietesë, qysh në atë kohë shumëkush e mori për lojë, si një shpikje të regjisorit të mbetur pa punë, si një përpjekje të tij për t'u tallur me ata që kishin sjellë vdekjen e varietesë. Por unë e mbaj mend më së miri fillimin e kësaj historie, megjithëse në ato kohë kam qenë shpesh nën efektin e alkoolit: regjisori kishte kohë që kthehej thumb çdo mbrëmje, por atë ditë, kur vuri re se shtëpia e tij e rehatshme e hutoi mikun e panjohur, i cili e pat sjellë përkrahu që nga pijetorja, ai u kthjellua pak nga pak dhe, pasi u përpoq të mbushej me frymë e të siguronte drejtpeshimin prej të dehuri, me një qesëndi të lehtë në buzë i briti gruas që nga salloni, se kë do të zgjidhte ajo midis kësaj shtëpie dhe një ishulli si të Robinsonit. Në zërin indiferent të gruas, e cila s'u duk fare para tyre, kishte një si gatishmëri për t'u nisur në çast në ishull. Që nga dhomat e tyre, me një zë të bezdisur nga thirrja, edhe fëmijët, djalë e vajzë, dhanë të njëjtën përgjigje: pëlqenin ishullin e Robinsonit. Meqë çoroditja e mysafirit e argëtoi, ai shpejtoi t'i thoshte se para se të pinin kafetë, do të bënte ca telefonata të shpejta me miqtë dhe do t†u linte të gjithëve të njëjtën orë takimi, të cilët do t'i priste pasi ta kishte fshehur atë vetë pas perdes.

            Miqtë ia mbërritën me shpejtësi rrufeje, sepse, siç thanë, kishin kujtuar se po ndodhnin grindje në familje dhe ishin gati, si gjithmonë, për çdo ndërmjetësim pajtimi, por,  kur u bëri pyetjen, ai, përmes një të qeshure, që u bë ngjitëse si një ekstazë, mblodhi të njëjtën përgjigje: miqtë pëlqenin ishullin e Robinsonit. E qeshura e ndërkryer i ngriu në buzë (dhe i doli pija në vend), kur shtyu perden, ku mbante të fshehur mikun e panjohur: miku, tashmë, për çudinë e tij, me pamjen e një njeriu të egër, shikonte qetë-qetë, por në mënyrë të frikshme, zhbiruese.

            I acaruar nga britmat e thekshme të grave (dihet se si klithin gratë në këto raste) dhe nën efektin e zgjatur të avujve të alkoolit, ai i bërtiti të egrit, duke kërkuar prej tij që të zhdukej një çast e më parë në punën e vet, pasi bëri, ndërkohë, një leksion të tërë për dallimet midis qytetërimeve, deri sa u mor vesh se i egri s'pyeste as për fjalët, as edhe për armët e zjarrit, as edhe për gjëra të tjera të këtij lloji, me të cilat u kujtua të kërcënonte dikush mes tyre, sepse shikimi i tij prej inkuizitori nuk u zbut asnjëherë. Prej debateve të pafundme, në të cilat i zuri nata, i zoti i shtëpisë, njeriu të cilit ia kishin parë sherrin të gjithë të tjerët, u detyrua të nxirrte një përfundim si ky:

            - Duam, s'duam ne, jemi përfshirë të gjithë njëherësh në të njëjtën ëndërr. Mbetet të zgjohet të paktën njëri prej nesh e të na e thotë se si është kjo punë. Në të kundërt, na mbetet vetëm një rrugë: të pajtohemi me të, ose të përpiqemi të tregohemi indiferentë, derisa të mërzitet e të ikë.

            Këto fjalë mbetën gjëja më e zgjuar që mund të thuhej prej të gjithë të pranishmëve.

            Por ka disa dëshmi që nuk i hedh dot poshtë askush: fantazma bredh shtëpi më shtëpi e, si fantazmë që është, nuk konsumon ushqim si ata, por kjo nuk e lehtëson punën, sepse ajo në vend që të mërzitet, sikur ushqehet me mërinë e tyre. Duket se e njeh mirë imunitetin e vet dhe nuk e prish terezinë, sepse nuk njeh as frikë, as nuk është agresive: rri gjithë ditë në dhomë, por asnjëherë s'ka përfituar nga rasti ta cenojë heshtjen. Duan të thonë se, nganjëherë, por kjo është e vështirë të konfirmohet prej të gjithëve, ndokush shikon se si rrjedhin lotë në sytë e saj: mundet që edhe një fantazmë të ketë dëshira njerëzore. Me kalimin e ditëve u kuptua se as po ndodhte zgjimi nga ëndrra, as po bënte puna indiferenca, siç u pat profetizuar, madje ndodhi ajo që s'pritej: ashtu siç ndodh shumëfishimi i virusit në një kompjuter, me atë shpejtësi u shumëfishua rrethi i njerëzve në të cilin bënte vizita i egri, çka do të thotë se njeriut që e solli i pari, iu shtuan presionet për të gjetur zgjidhjen e daljes nga telashi. Ky, dashje pa dashje, filloi të ndjehej filozof: shfletoi aq shumë libra, sa ç'nuk kishte shfletuar më parë gjatë gjithë jetës së tij, me një besim të tepruar se ajo do të gjente dikur përgjigjen, që të shpëtonte, më së fundi, veten dhe të tjerët. Rilexoi faqe për faqe Daniel Defoen, duke pritur të kapte në çdo rresht nyjën e sekretit, rilexoi, apo e thelloi leximin e Platonit, thelloi Frojdin, Kabbalën dhe çdo gjë tjetër nga e cila priste të përfitonte diçka. Ajo çka deklamoi përpara auditorit të ethshëm, mund të përmblidhet pak a shumë në këto fjalë:

            - Gjuha e ëndrrës është një gjuhë e huaj të cilën duhet ta mësojë secili nga ne, sepse me të do të mund të viheshim në kontakt me një nga burimet më të rëndësishme të mençurisë, me një nga nënshtresat më të thella të personalitetit tonë. Ajo na ndihmon për të kapur një pikë të tillë përvoje e cila, për nga përmbajtja e forma, është e njëjtë për të gjithë njerëzimin: me një fjalë, pas kësaj, askush, kushdo qoftë, s'mund të na thotë se i përkitka një qytetërimi më të lartë se i yni. Më e rëndësishmja gjë që mund t'ju them është kjo: ëndrra është një shprehje, e pajisur me kuptim e domethënie, prandaj, për më hollë, vriteni vetë mendjen. Pas një jave, secili do të sjellë mendimin e tij. Dakord?

            Aty për aty, nuk kundërshtoi njeri, por pas një jave nuk pat asgjë të re: të gjithë e prisnin shpëtimin prej tij.

            Atëherë ai tha një shprehje (me këtë rast mezi u përmbajt pa e quajtur, fare pa modesti, lapidare):

            - Vetëm Zoti (shijet estetike të të cilit kurrë nuk do të mund t'i njohim) ka të drejtën të konkretizojë përfundimin: historia që del nga hija, kthehet në hije.

            S'u gjet dikush që do të mund t'i rrëzonte këto fjalë me argumente, kështu që ato e shtrinë hijen e tyre pothuajse në të gjithë qytetin, duke arritur, ndonjëherë, të ngushëllojnë ndonjë fatkeq.

            Ata njerëz që e pranonin Robinsonin pa ditur për ishullin e oqeanit, nuk janë më të pakuptimtë se unë që e pranoj Robinsonin vetëm nëpërmjet veprimeve të tyre te një rrëfim që është simbol i njeriut që jam unë: për ta rrëfyer, më është dashur të jem ky njeri dhe, për të qenë ky njeri, më është dashur ta rrëfej. E kështu ky njeri, meqë ky udhëtim nuk premton për t'u shkuar gjërave deri në zanafillë, duhet të vërë pikë këtu. Por s’do të harroj t’ju them se ndoshta e gjitha kjo është çështje ndjeshmërie. 

 

 

 

           

           

 

            THIKA

 

            Ndoshta s’është e vërtetë aspak, por mua më është mbushur mendja se ai djalë quhej Ernesto: mbase më pëlqen mua të jetë kështu, sepse më kujtohet Ernest Koliqi, i cili ka shkuar me qëllimin e caktuar për t’i njohur ato zona aq larg e aq pranë qytetërimit të quajtur perëndimor, për t’i njohur dhe për të shkruar për to në studimet dhe prozën e tij. Është e nevojshme të sqarohet që në fillim se Ernesto (le ta quajmë kështu personazhin tonë) i dinte vetëm emrin shkrimtarit të ndaluar zyrtarisht për disa breza lexuesish. Ernesto ishte krejt apatik dhe pa ndonjë qëllim të përcaktuar: ato dy javë verimi priste të fitonte ndonjë mendim të ri për veten, duke besuar më tepër te fati se sa te ndonjë vramendje. Gjatë gjithë kësaj kohe, i vetmi ngushëllim i mbeti lidhja me natyrën, më saktë shkrirja me të, e cila i dukej si rruga e vetme për tek Krijuesi. Ndërkohë, mundohej të përfytyronte Atë dhe krijimin e tij në atë dallgëzim malesh të rrepta, që duhej ta bënin jetën të ashpër në dimër, në gërryerjen mijëvjeçare të kanionit të lumit, në rënien e mbrëmjes dhe agun, në kalimin madhështor të reve kontinentale dhe ajrin e kulluar, në mbetjet e borës dhe ulërimën e largët të një ujku. Kishte parandjenjën se nuk duhej të hynte asgjë mes tij e natyrës dhe i ndejti besnik asaj, kështu që njeriu i vetëm me të cilin shkëmbeu ndonjë fjalë ato dy javë (edhe këto qenë më tepër formula përshëndetjeje) ishte i zoti i kullës, pra i ati i mikut që ia krijoi atë mundësi verimi pa pagesë vendbanimi. E quajti fat që i vetmi send me të cilin u dashurua në atë shtëpi qe një thikë, e cila s'kishte asgjë të veçantë në vetvete, edhe tehu edhe doreza qenë punuar në mënyrë arkaike, për më tepër, e hedhur në një qoshe, s'përdorej prej askujt, por atij i hyri në zemër, sepse me të qëronte fruta, bisqe të ndryshme pemësh, duke u ndjerë herë pas here në një kohë tjetër, më të vjetër, prej njeriu të parë, thuajse zanafillë. Kur e pashë atë thikë, pata të njëjtat ndjesi: ta marr në dorë e të bëj të njëjtat gjëra që bënte atëherë Ernesto me të. Ai ma mori me butësi thikën nga dora dhe pas pak u sqaruam se m’i kishte lexuar mendimet pikë për pikë, megjithëse nuk arrinte ta shpjegonte nga i vinte kjo aftësi e veçantë.

- Ndoshta unë shoh një ëndërr që ti s’mund ta shohësh, - më tha.

Unë buzëqesha me mënyrën e të folurit të tij, por ai shtoi me të njëjtin ton serioz:

- Megjithëse nganjëherë më duket se jam unë ëndrra e dikujt tjetër.

Këtu mori shkas njohja ime me këtë histori. Siç më tha, në ato  mbrëmje verimi ishte i qetë, nuk vuante edhe aq shumë për të fjetur, prandaj nuk dyshonte se po ia kalonte mirë, e bindte veten se nuk kishte pritur më shumë se kaq: thënë shkurt, i pëlqente kjo jetë pa ngjarje. Ditën që do të ndodhte ngjarja, e mundoi një parandjenjë e fshehtë, por nuk arriti ta deshifrojë, prandaj shkoi drejt ashtu si i verbëri: me besimin se gjithçka është e paracaktuar dhe nuk i shmangesh dot. Nuk kishte marrë asnjë libër me vete (për ta vënë veten në provë se sa do të mund të bënte pa to), aq më pak mund të gjente ndonjë libër në atë kullë ku po banonte (përveç disa gazetave të vjetruara nga koha, që i thurnin lavde ekipit brazilian të futbollit), prandaj, ditën e fundit të qëndrimit, kur i zoti i kullës i tha se do të shkonin në një dasmë aty pranë, Ernesto u gjet aq bosh sa nuk u mendua fare kur pohoi: filloi të arsyetojë më vonë dhe nuk gjeti ndonjë arsye për të mos shkuar.

            Nuk gjeti arsye as për të mos u ulur në atë vendin bosh te dhoma e burrave në dasmë, prandaj u habit kur u kthye e pa se shoqëruesi i tij kishte zënë vend diku afër derës dhe s'i jepte ndonjë shenjë pse kishte vepruar ashtu. Thuajse i fyer që e lanë vetëm ashtu dhe ngaqë e kuptoi se çfarë donte të thoshte të mos ishe njohës i zakoneve të vendit, Ernesto nuk hapi bisedë me njeri dhe as të tjerët nuk hapën me të, por nuk i takoi ta mundonte shumë veten, sepse një burrë i gjatë që ia behu në dhomë erdhi e u ul pranë tij. Ky burrë qëlloi edhe më i ftohtë se sa të tjerët, madje Ernesto besoi se kapi tek ai nuanca armiqësore dhe e vuri mendjen në punë: mendoi se kështu po ia shpërblenin mospërfilljen dyjavore. Mezi ç'priste t'ua bënte të ditur atyre njerëzve se nuk kishte asgjë me ta, se thjesht kishte vetëm problemet e veta, dhe ky rast iu paraqit më shpejt se ç'e mendoi: kur burri i gjatë pranë tij filloi të rrotullojë në dorë një kokërr mollë, Ernesto me shpejtësinë e erës nxori nga xhepi i brendshëm thikën që e mbante gjithmonë me vete dhe ia zgjati gjithë njerëzi. Burri i gjatë nuk e mori thikën, veçse, pasi e pa mirë e mirë, tha:

            - Shumë vjet më parë, baba e ka humbë këtë thikë bashkë me njëqind napolona. Tash që gjeta thikën, miku më ka borxh edhe njëqind napolonat.

            Ernesto e pa një grimë herë burrin e gjatë që nuk i luante as qerpiku, pa babën e mikut të vet, që prapë nuk i jepte asnjë shenjë, megjithëse ia kishte ngulur sytë me tmerr thikës, dhe u ndje i kthjellët, si në një rol të shkruar teatri, kur ia ktheu:

            - Më në fund e njoha të zotin e thikës që para shumë vjetësh e kam gjetur të ngulur në gjoksin e babës.

            Më vonë, kur e mori vesh se dilte i palagur nga ajo ngatërresë, Ernesto, i pazoti për të fituar kthjelltësinë e gjykimit, kërkoi t'ia shpjegonin atë histori ku nuk e kishte kuptuar asnjëherë rolin e vet, dhe i zoti i shtëpisë, me një buzëqeshje lehtësuese në buzë, i tha:

- Kanë kaluar shumë vjet, por e kam kaq të qartë gjithçka: u ula, pa ma afruar njeri, në vendin që priste bajraktarin. Mandej këtij njeriu i zgjata thikën (tregoi me sy thikën) për të qëruar mollën, pa ma kërkuar këtë shërbim. Ai më tha pikë për pikë ato fjalë që të tha ty i biri sot. Ia ktheva pikë për pikë me ato fjalë që the ti. Çështja u pleqnua pikë për pikë si sot: njëqind napolonat dhe thika e humbur e babës së bajraktarit mbeten një për një me babën e vdekur të mikut.

 

             

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            CAFFE VOLTAIRE

 

            …Ka dëborë e llohë

…Nëse gjen kohë

…Mos i humba lidhjet me këtë qytet

…Zemër, era të pret

…Kush flet

…Pa gjumë tash dy net

…Të thashë, s’po e lexoj dot Emersonin

…Merci. Shkoni kur të doni

…Tone, Tone mëthja, dil te dera,/ thuaji burrit buona sera

…Ha peshk, sallamin e ke në frigorifer

…Përralla me mbret

…I ka marrë koka erë

…Kur të vijë vera

…Vihen re ndryshime

…Si mund t’ia bësh pa dashurinë

…Mesazh i nisur gabim: takohemi kur të gjesh kohë

…Çfarë rimon në fatkeqësinë tonë

…Dy me një, atëherë

…Ajo shkon me atë

…Këtë qytet do ta lë, njëherë e mirë

…Lamtumirë, ëndrra rebele

…Ndoshta punon edhe në këtë orë

…Gruaja ime

…Eja, eja luleborë,/ se me ty do thur kurorë

…Mashtrime

…Urime, duhet të jeni njeriu më i lumtur i botës

…Të prita gjithë ditën

…Nuk mungojnë dëshmitë

…Budallë, mos rri përballë

…Vjen koka vërdallë

…Pikojnë çatitë

…A je gjallë

…Prapë do bie në peshë

…Mandala

…Ka-ba-la

…Vesha, kopilesha

…Këtu psh banonte kundërshtari

…Një engjëll qëndron në kopsht dhe qan

…Quot capita

…Pyetja shtrohet se kush i lan çorapet

…Deo gratias

…Sëmundje e njohur nëpër biblioteka me fonde të vjetra

…Qui non est mecum, contra me est

…Keni humbur zërin, s’keni humbur nderin

…Ai që tundi letrën, të cilin e njihnin për shkrimtar, ia nisi: - Kishte mundësi të më takonte sa herë të donte (m'i dinte lëvizjet: në qytetin tonë jo edhe aq të madh, më zinte pritë kur ia donte qejfi) dhe, për më tepër, kisha treguar durim gjithmonë me të, prandaj provova pak çudi kur më erdhi në dorë prej tij një letër, kështu që, së pari, pata frikë se mund të ishte lënduar ndokund prej fjalëve të mia, mirëpo edhe pasi i thirra kujtesës e nuk më rezultonte se kisha bërë ndonjëherë diçka përtej të zakonshmes, nuk pata qetësi: për dreq, s'di pse m'u kujtua ajo poezia e Kavafis, ku thotë se (duke aluduar për Çezarin, që e la për më vonë letrën ku i flisnin për komplotin) duhet lexuar sa më parë letra që të vjen në dorë. Sigurisht, unë nuk kam ndonjë gjë prej Çezari dhe s'di pse m'u kujtua kjo, megjithatë iu binda këshillës së Kavafis, edhe pse kisha punë të tjera për të bërë, u ula në lokalin më të afërt dhe, pasi porosita një kafe, ia ngula sytë zarfit. Them ia ngula sytë zarfit sepse përgjithësisht më vjen keq të prish pamjen e saktë të një zarfi, më duhet pak kohë deri sa të vendos për të grisur njërën prej anëve të tij, me gjithë tundimin që të hap në këto raste, ku shpesh më duket se atje mund të jenë ato fjalët e Perëndisë e cila, duke parashikuar mjerime e rrënime për qenien e ngutshme njerëzore, në ditët e krijimit ka pasur parasysh (më saktë, ka hartuar) një frazë magjike kundra të gjithë të këqijave. Kur u kujtova se mund të ishte ndonjë nga ato krijimet për të cilat aspironte me gjithë shpirt, i lëshova një të sharë të shpejtë, sepse për gjëra të tilla ka kohë gjithmonë e nuk ke pse sakrifikon diçka më të rëndësishme se ato.

…A e di ti pse bota tjetër nuk mbushet kurrë

…Si je me frëngjishten

…Agjenci funeralesh “Ringjallja”

…Jo tashti, ju lutem, as këtë herë jo

…Bota s’ka parë nga kjo mynxyrë

…Ulu të rrimë, bashkojmë vetminë

…Më jepni pak pakon

…Thuamë, a mund ta fotografosh këtë dimër

…Ndoshta na kujton perëndia

…Të lutem, mos shiko aparatin

…Ndoshta mesazhet

…Amori finiti nel cuore dell’inverno

…Kaloni, ju lutem

…Nga e merr vesh që edhe ajo të do

…Dikur kishte burra

…Skulptori, që kishte nevojë ta kalonte ditën vetëm, i tha të shoqes se mund ta ftonte miken e vet për drekë dhe ta gostiste me të gjithë të mirat. Kur mbërriti në shtëpi, pa se ç’mund ta zemëronte burrin më të qetë në botë: qe hapur shishja më e çmuar e koleksionit të tij të verërave, një dhuratë France. Më vonë, piu pjesën e mbetur, e cila e shijoi sa më s’bëhet.

…Të gjithë e mori vesh se vajza e pastrueses mëson frëngjisht. Dikush e pyeti në atë gjuhë se si quhej dhe ajo u përgjigj menjëherë. Iu përgjigj edhe pyetjes se ku banon, mirëpo pas kësaj nuk pasuan pyetje të tjera, kështu që ajo ka mundësi ta sodisë peizazhin e ftohtë pas xhamave.  

…Pastaj erdhi antikuaristi dhe tregoi edhe ai historinë e tij: - Nuk kam marrë guximin ta rrëfej më përpara këtë histori (e cila ka përcaktuar jetën time prej antikuaristi), sepse mendoja se ndoshta e zonja ma kishte besuar atë vetëm mua dhe s'mund të ndërmerrja ndonjë hap për sa kohë qe gjallë, meqë, ndër të tjera, na njihnin të njëjtët njerëz, apo mbase se në atë kohë, si shumë të tjerë, nuk isha zhveshur ende nga disa paragjykime njerëzore. Mund të qëndrojë sa njëra, sa tjetra arsye, madje e dyta edhe më shumë: a s'ka edhe kësaj dite nga ta shkrimtarë që megjithëse mëtojnë se s'bëjnë gjë tjetër, përveçse traskriptojnë kujtime të vërteta, kanë shumë frikë se kjo botë është e mbushur aq shumë me romane e tregime, saqë është e vështirë që të merret për e vërtetë historia e një personi të veçantë, që i mban të fshehur emrat dhe rrethanat e tjera! Nuk do të tregoj në vetën e parë, pasi në kokë më kanë mbetur më fort imazhet e kallëzimit se sa fjalët e saj. Do të përpiqem ta tregoj me saktësinë më të madhe, edhe pse parashikoj, gjithsesi, se nuk do t' shpëtoj dot tundimit letrar për të theksuar apo shtuar ndonjë hollësi. Historia fillon aty kur ajo u kujtua se nuk e kishte çuar ndërmend se mund të rrëqethej ashtu duke u parë në pasqyrën e lënë kujtim prej të dashurit përpara se ky të vdiste: dukej menjëherë se diçka kishte ndryshuar, qenë thelluar sytë dhe mungonte freskia e zakonshme. Gjatë gjithë asaj kohe, në shenjë zie e, duke mos u kujdesur fort për veten, pat përdorur një pasqyrë të vockël dhe jo aq të mirë, prandaj këto vëzhgime të reja e tronditën gjatë, sa vetëm dobësia ndaj kujtimit të të dashurit e mbajti që të mos e përplaste përtokë pasqyrën qesëndisëse, kështu që vetëm sa e ktheu atë nga muri dhe mori të ikte, por i tërhoqi vëmendjen diçka e shkruar në të: shkrimi i thoshte se e kishte fatin në Pyllin e Zi. Ajo e njihte mirë shkrimin e të dashurit, por s'arrinte t'i merrte seriozisht ato fjalë profecie, i dukeshin si lajthitje të një njeriu që po i fikej jeta, i cili mbetet i pafuqishëm për të bërë diçka për njeriun e dashur që po e lë njëherë e përgjithmonë. Qe ditë karnavalesh dhe ajo po bënte gati një maskë të madhe me buzë të shpërvjelura që tregonte një njeri të kënaqur nga jeta, çka do ta lejonte t'ia hidhte për atë ditë, sepse po për herë të parë po ndërgjegjësohej për pamjen e vet të jashtme, kur, befas, u kujtua të pyeste veten se pse ato fjalë qenë shkruar pas pasqyrës, e jo diku tjetër, dhe u përpoq të gjente se mos kishte kjo një kuptim të veçantë. Nuk e gjeti përgjigjen, veçse arriti të bënte dallimin midis ditëve të shkuara të dashurisë dhe ditëve në shoqërinë e re: ditët e dashurisë nuk ishin përsëritur më dhe, me sa shihte, as mund të përsëriteshin. Në shoqërinë e re flisnin për gjëra që s'kishin të bënin me dashurinë, sepse në bisedat e tyre flitej për lule, yje, vargje - burime naive të një pasioni të venitur pa lulëzuar, që më kot përpiqej të ndizej me mjete të jashtme. Shpresonte se në një nga takimet e ardhshme do të gjente një lumturi, pastaj në vetvete e kuptonte menjëherë se nuk ndjente asgjë të jashtëzakonshme. Ky zhgënjim davaritej nga një shpresë e re, por sillej përsëri, sepse në qenien e saj kishte diçka të pamasë, të papërcaktuar dhe të zymtë, që, duke rrëshqitur pa u ndjerë, ia thëthinte çdo ditë e më shumë personalitetin. Atë që gati e bëri më parë me pasqyrën (thotë historia), e bëri më pas me maskën e karnavaleve: e përplasi pas murit, sepse kur vendosi të gjente atë që i mungonte, edhe vetë ideja i ngjante me një lloj lumturie. Pyllin e Zi nuk para e kapnin hartat, kështu që me zor i ra në të, por, megjithëse donte të nisej sa më parë, udhëtimi u shty shumë: ai vend ishte shumë larg dhe varej në një shpat të pjerrët mali. Për më tepër u desh të freskohej koha, se vapa e madhe e asaj vere zgjati deri në shtator. Pas vapës së madhe, nisën shirat e vjeshtës, të cilat ia lanë vendin dëborës, kurse prilli i marsi patën përrenjtë e rrezikshëm të pranverës: ajo mundi të nisej vetëm në maj. U var me shumë mundime në shpatin e pjerrët të malit, ku dhelprat, ujqit dhe egërsira të tjera i gjeje pa vështirësi, por ajo, sigurisht, vendosi të mos kishte punë me to, sepse nuk mund ta mendonte që duhej të ishte kjo arsyeja e ardhjes në atë vend. Pylli ishte shumë i frikshëm, megjithatë ajo vazhdonte t'i bindej më këmbëngulje një thirrjeje të brendshme që s'e linte rehat me shtysën për t'iu përgjigjur fjalëve të profecisë. U kthye në shtëpi (vazhdon historia) vetëm kur i shteruan forcat dhe, meqë s'pa rrugë tjetër, vendosi t'i dorëzohej jetës së amullt. Por nuk kishte llogaritur diçka: nuk ishte e zonja t'i rezistonte qesëndisë së pafundme të pasqyrës, kështu që majin e ardhshëm nisi gjithçka nga fillimi. Këtë radhë hyri më në thellësi të pyllit dhe ndeshi për herë të parë në kaprojtë, që, tmerrësisht të shkathët e të shpejtë, me t'u afruar ajo, zhdukeshin si erë. Dikur pa se sa më shumë largoheshin ata prej saj, aq më shumë ndjehej ajo e tërhequr prej tyre, prandaj filloi të përdorë prita e rrengje, duke shpresuar se këto marifete ia ushqenin disi besimin e lëkundur. Njërit prej tyre mund t'i avitej deri-diku, por ky qe një çalaman dhe besëtytnia e shtynte t'i shmangej, me frikën se mos i ndillte ters. Majin e ardhshëm u përsërit gjithçka, deri te dështimi. Ndërsa përsëriteshin shumë maje e dështime, pasqyra vjetrohej e leskërohej. Por erdhi dhe një kohë që asaj nuk i hynte më në punë: u plak dhe nuk donte të shihej më në të. Vetëm atëherë kur gjykoi se nuk kishte çfarë të humbiste më, mori vendimin e guximshëm: i doli para kaprollit çalaman, i cili, për çudinë e saj, dukej sikur këtë çast kishte pritur, sepse nuk u tregua i egër si shokët e vet, por, përkundrazi, pranoi që ajo t'ia përkëdhelte kokën si një të dashuri. Ndërsa po e merrte veten nga emocionet, ajo pa se si u rrokullis një lot nëpër faqen e kaprollit dhe, gjithë dhembshuri, shtriu dorën t'ia fshinte, por pa se si mpiksej atje një monedhë e mrekullueshme, të cilën e njohu menjëherë, sepse ishte monedha e lumturisë, që po i kujtonte se sa shumë qe plakur, që po i kujtonte se sa vonë qe për të: kishte gabuar.

…Ai që e njihnin për shkrimtar, mori frymë thellë për disa çaste, pastaj hapi letrën dhe lexoi: - I nderuari koleg! Mbase, për një çast, aty-këtu, fjalët e mia do t'ju vinë ndopak të paqarta, çka është e natyrshme pas tronditjes që pësova, dhe për këtë ju kërkoj ndjesë. E dashura (ti e di për kë është fjala) më la. Mbase nuk është kjo veta e saktë e foljes, sepse duke pasur parasysh se çfarë donte të thoshte për mua ajo dhomë (kjo dhomë me pamje nga rruga do të ishte një librari ideale për librat që presin të shkruhen prej nesh), mund të thosha se e lashë  unë. Ajo që duhet thënë, është kjo: dje paradite pashë se po i ecte biseda me një tjetër. Atë çast s'e kuptova mirë se çfarë donte të thoshte kjo: e kuptova vetëm pasdite kur më thanë se më kërkonte një grua (ti prapë e di se për kë është fjala). Dua të them se kujtimi i së parës m'u shenjtërua në mënyrë të çuditshme, kështu që vendosa se, nëse unë nuk i përgjigjem dot një vajze si ajo, asaj tjetrës që tashti ka burrë e fëmijë, pra një familje, nuk do t'i dal përpara. Sigurisht ti i beson karakterit tim në kësi rastesh, prandaj nuk shoh arsye të zgjatem më tepër. Që të mos më gjente kjo e dyta, gjer në mbrëmje ika larg dhomës sime, duke e parë me çudi, siç isha i zhytur në një vetmi të thellë,  kujtimin që më qe shenjtëruar aq pa menduar. Sigurisht, unë nuk mund ta di si u kthye pika ime e thjeshtë e shikimit në pikën Aleph të Borges (ti e di, ai i pa të gjitha pikat e universit në të njëjtin çast), mbase nuk qe e njëjta gjë, por dua të them se pashë disa sëpata, që sot i quajmë të neolitit, se si ecën në kohë dhe ranë në dorën e një bujku të shekullit XX, pashë kodrën e kështjellës sonë në pamjen e parë natyrale, pra pa asnjë shenjë të legjendës së famshme, mandej të gjithë ndërtimet e saj dhe të gjithë që e kënduan baladën, të cilat s'mu dukën asgjë kur pashë krijimin ashtu siç i këndohet në vargjet e Pjetër Bogdanit. Pashë një botë që nuk ekziston, të ëndërruar nga dikush, i cili as vetë nuk ekziston, pashë një botë që lëviz prej ideve, duke ëndërruar për Platonin, derisa erdhi boshësia dhe më çliroi nga e mira, e keqja, dashuria, duke më bërë të pavdekshëm. Unë besoj se jam kthyer prej atje (padyshim, e di se nuk jam i pari, por, për modesti, nuk dua ta vë veten me ata - profetët) vetëm për t'u kthyer mbrapsht (për sa kohë që nuk e fshin harresa këtë mendim). Sepse harresa vepron pa pushim, pasi unë e kam gjithnjë e më të vështirë ta kujtoj se sa e bardhë qe boshësia. Mbase do të kisha harruar gjithçka që në mëngjesin e nesërm, nëse nuk do të kisha në shtratin tim trupin prej mishi e gjaku të një femre (jo një pasqyrim prej drite, siç do të doja). Sidoqoftë, ajo që mund ta kujtoj më lehtë është mbërritja në realitet (a quhet realiteti ky): në këtë që po e quaj realitet, më duheshin edhe pak metra për të mbërritur në shtëpi, kur vura re dy hije që dolën nga porta ime, duke zbritur shkallët e duke dalë në rrugë. Desha t'i mbërrij, por ata shpejtuan hapin në një kohë me mua dhe u futën në rrugët e pandriçuara që të çojnë në park, pikërisht aty ku unë qeshë ngulur kohë më parë (më saktë, te pika ku filluan të mblidheshin pikat e universit). Qenë ulur në të njëjtin stol dhe ngurrova t'u avitem, por, kur mbi to ra një dritë makine, vura re se më ngjitnin tmerrësisht dhe fillova t'i shikoj gjatë. Në fillim u skuqën disi të hutuar, por më pas e morën veten dhe filluan të hiqen indiferentë, duke më zgjuar shtysën e avitjes. Të gjitha këto skena të një nate më parë po i kujtoja duke parë se femra e shtrirë pranë meje nuk qe aspak indiferente: ajo e ndjeu zgjimin tim dhe filloi të më përkëdhelë, si femrat që duan të të zgjojnë afshin. Por zgjoi vetëm kthjelltësinë time, duke më zgjuar të mbrëmshmen, dhe vura re se nuk ia thosha më ato fjalët e ëmbla që ia mbushnin sytë me lotë, nuk ia bëja më ato ledhatimet që ia merrnin mendtë fare: poshtërimi, ngaqë ndjehesha i zhgënjyer, se ajo ishte një keqkuptim në shtratin tim, më kthehej në pezm e m'i zbuste epshet. Nuk e kujtoj dot se në cilin realitet i paskam parë ata dy, që ende nuk e di se kush janë (veçse e kam të qartë se njëri qe shumë i ndjeshëm, kurse tjetri shumë i verbër), por jam i sigurt se prej tyre e kam këtë femër në shtrat, nga ata dy tipa që dukej sikur m'i lexonin edhe mendimet. Ai më i ndjeshmi qe avitur pranë meje me atë vajzë përdore, por nuk mund ta di se sa është fajtor, sepse ajo femër që s'më kishte bërë ndonjëherë përshtypje (megjithëse e dija mirë se kush qe), atë mbrëmje m'u duk aq e ëmbël sa, me t'u ulur në stol, e përqafova. Nuk mund të bëja ndryshe, sepse, gjatë gjithë kohës, yjet na shihnin ndërmjet gjetheve, fresku i natës na bënte të shtrëngoheshim te njëri-tjetri e ofshamat e lehta, që na dilnin nga buzët, na dukeshin edhe më të fuqishme. Sytë e njëri-tjetrit, që mezi i shquanim nëpër terr, na dukeshin më të mëdhenj dhe, në atë qetësi të plotë, fjalët na binin në shpirt me një kumbim të kristaltë, duke e bërë natën gjithnjë e më përrallore, pasi nga trupi i saj sikur dilte njëfarë ëmbëlsie: ndjeja zemrën që rrihte dhe gjakun që më rridhte si një lumë qumështi. Rri e pres se, ndoshta, do të më sqarojnë diçka ata dy tipat, të cilët nuk m'i ka zënë syri më, mirëpo, edhe pa to, hapësira (dhoma, dua, të them) është ngushtuar shumë, prandaj në çdo çast më duhet të mendoj në do ta fitoj më lirinë e dikurshme, vlerën e vetme të jetës sime. i juaji

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ËNDRRA

 

            Ajo duhej t’i thoshte trupit gjykues se zjarri që shkaktoi djegien e shtëpisë, qe pasojë e vendosjes së gabuar të sistemit elektrik, duke ngarkuar me faj firmën përkatëse, por për habinë e madhe të të gjithëve, në mënyrë të veçantë të të shoqit, ajo tha diçka krejt tjetër: tha se kishin marrë flakë perdet ngaqë ajo kishte harruar një furnelë ndezur. Kështu ma dha Zoti, i tha më pas të shoqit. Të shoqit ia mbylli gojën jo kjo “Kështu ma dha Zoti”, por përmendja e një ëndrre të parë prej saj: pak para se të artikulonte dëshminë, ajo u kujtua se i ishte shfaqur në ëndërr dhe i kishte thënë ca fjalë njeriu prej të cilit erdhën paratë për t’u ngritur ajo shtëpi që u gëzua vetëm shtatë ditë. Këtë njeri, gjyshi i të shoqit, e kishte parë fare pak, sepse ai pat jetuar dhe vdekur në fshat, por në ëndërr e njohu menjëherë dhe ia dëgjoi fjalët shumë qartë. E kishte parë pak atë plak, por figura e tij i ngulitej gjithnjë e më thellë në mendje, qysh se varri i qe bërë një vend pelegrinazhi, ku njerëzit linin shuma të mëdha parash, megjithëse ai burrë nuk kishte grumbulluar kurrë para sa qe gjallë. Nipi i tij, pra i shoqi i saj, nuk i shpëtoi dot tundimit: ia rrethoi gjyshit varrin me hekura, duke lënë një derë, çelësin e së cilës e mbante vetëm ai, e me këto para ia doli të ndërtojë shtëpinë që ëndërronte. Pikërisht më këtë derë lidheshin fjalët e ëndrrës: i vdekuri kishte thënë që të mos ia mbyllnin derën rrethimit.

            Arsyen pse i shoqi nuk ia vinte në diskutim ëndrrën, unë jam nga të paktët që mendoj se e di: burimin e kësaj njohjeje do të përpiqem ta rrëfej më poshtë. Së pari, është çasti për të thënë që para se të shkonin në shtëpinë e re, banonim në të njëjtin pallat. Ngaqë ishim komshinj vetëm disaditësh në pallatin e ri, s’na kishte qëlluar as të përshëndeteshim me njëri-tjetrin, prandaj nuk mund të mos ma tërhiqte vëmendjen ndalesa e saj e gjatë përpara njërës prej pikturave që po fotografoja nën sheshpushimin midis kateve, kështu që, duke mos i qëndruar kureshtjes dhe kënaqësisë për t’u njohur (gjë që, duhet pranuar, s’më ndodh me të gjithë), e pyeta se mos edhe ajo ishte piktore, sepse s’mund ta gjykoja ndryshe gjithë atë interesim të papritur. Një mashkull ndjehet i shpërblyer kur sheh që një grua e re dhe e hijshme është e çlirët në bisedë, në atë çast e ndjeva se duhet respektuar kjo dhuratë e Krijimit: kështu dëgjova se si rrëfeu që një njollë e kuqe në pikturë papritur i kishte kujtuar ëndrrën e parë një natë më parë. Buzëqeshja ime për këtë mënyrë njohjeje kishte të njëjtën pafajni çiltërie, por nuk mbeti e tillë për shumë kohë, zgjati sa pa m’u treguar ëndrra: në këtë ëndërr unë isha përkulur (në mënyrë të shëmtuar, tha) mbi trupin lakuriq nga mesi e lart të të shoqit e, duke ia bërë atij me penelin tim buzët e zeza me të kuqe, pamjes së saj habitore i përgjigjesha se a s’e shihte që ai kishte vdekur. Nuk bëhej fjalë për të mos e besuar, kaq e qartë qe në rrëfimin e saj, por, megjithëse për një çast u habita se si kisha dalë në ëndrrën e një gruaje të panjohur, ia mora me të qeshur shqetësimin, duke i thënë se, me sa kujtoja, Freud-i nuk  kishte folur për cilësi paralajmëruese të ëndrrave, por kishte folur për cilësinë që shpreh shqetësimin tonë të pavullnetshëm mbi diçka a dikë, prandaj është normale që ne të shqetësohemi për jetën e një njeriu të afërt, të cilin (me fjalët e fundit desha të krijoj një gjendje hokatare) e duam shumë. Por nuk mund t’ia përcillja as tonin hokatar as ndërgjegjen e qetë: me saktësinë e historisë së përjetuar thellë, më rrëfeu fije e për pe se si para një viti e ca, i shoqi e kishte kaluar një vdekje klinike. E quajta fat kur pashë se, edhe pas këtij kallëzimi, nuk më la në baltë aftësia për ta parë gjithçka të zhveshur nga dramatikja: me të njëjtën ndërgjegje të qetë, i premtova se në darkë do të rishfletoja psikanalistët e mëdhenj, që t’i tregoja të nesërmen se si i interpretojnë rastet si ëndrra e saj.

            Do ta kuptoja vetëm një ditë më vonë se ia kisha mbushur mendjen vetes sime por jo asaj. Kam qenë mëse një herë i pranishëm aty ku ka rrëfyer vazhdimin e historisë, prandaj, në njëfarë mënyre, arrij ta ndërtoj atë në mendjen time: kur u nda prej meje, nuk e kishte fituar qetësinë siç pata menduar, kështu që ia rrëfeu ëndrrën disa të afërmve derisa dikush, që asaj iu duk me ton orakulli i tha se ajo që do të ndodhë, do të ndodhë shpejt. Pat prej atyre që qeshën me këta fjalë, por një gjë e tillë nuk ndodhi me të, madje iu duk sikur sapo kishin lexuar mendimet e saj: gjëja e parë dhe e fundit që provoi, qe alarmi, i cili zmadhohej vetvetiu, derisa mori një masë të pangritshme e të pazbritshme më, duke u bërë pjesë e plotë e shpirtit të saj të paqetë. Dikur, gjëja më me mend iu duk vendimi i prerë: të gjente të shoqin.

            I shoqi, arkitekt, i cili po mendonte se po bënte punën e vet më të mirë në një nga ato lokalet e quajtura pub, kur mbërriti ajo, sapo kishte dalë dhe qe larguar pa lënë adresë, kështu që alarmi i saj u përtëri dhe arriti kulmin, gati duke i mbajtur frymën, derisa këmbët e çuan në bibliotekën publike, ku ai po shfletonte një botim të fundit për dekorimet e dizajnin modern. Ai ishte shëndosh e mirë dhe i gatshëm për të lëshuar ca të shara prej të cilave ajo u tkurr, duke menduar se me të vërtetë mund ta kishte shkelur, por, sidoqoftë, nuk tha asnjë fjalë për ëndrrën, megjithëse e ndjeu se e tërboi të shoqin me pamjen e saj të vendosur për të mos e lënë vetëm. Në atë çast nuk më punonte mendja në mënyrë normale, do të thoshte më vonë, por tashti e kuptoj pse nuk i fola për ëndrrën: te ai mund të vepronte autosugjestioni. Gjithçka e bëri me këtë ngarkesë të tepruar në mendje: nuk u lirua as kur i shoqi filloi t’i tregojë se paratë e marra nga ky projekt do të thoshin ëndrra e një vile në periferi, buzë liqenit, një projekt që e kishte gati dhe e komentonte me pasion poetik, duke dashur ta ndërgjegjësojë të shoqen se, për t’ia arritur qëllimit, duhej të punonte me orë të zgjatura, duhej të sakrifikonin shëtitje e vizita te miqtë, e kushedi sa gjëra të tjera.

            Rreth orës katër të pasdrekes dëgjova se si ai po i thoshte dikujt (për gruan dhe djalin) që i kishte vënë në gjumë. Kur u zgjua, ajo pa se kishte fjetur tri orë dhe e shau veten, megjithatë vetëm atëherë e kuptoi që gjatë gjithë ditës i kishte pasur nervat copë, kurse tashti mund të kthehej në një nga ato mbrëmjet rutinë, të herëpashershme për to, ku nuk po gjente asgjë, që të mund t’ia kujtonte se kishte parë ndonjë ëndërr, për ta studiuar e për të nxjerrë prej saj diçka me vlerë. Unë e pashë kur po zbriste që të blinte ushqime te marketi poshtë pallatit dhe i qesha me një përpjekje për të fshirë çdo shenjë që mund të më tradhëtonte, pasi nuk isha kujtuar për të shfletuar psikanalistët e mëdhenj, siç pata premtuar, por pamja e saj e hutuar, ishte shpërfillëse para këtij shqetësimi: nuk përmenda as harresën, as premtimin. Edhe ajo bëri të njëjtën gjë: buzëqeshi dhe s’tha asnjë fjalë. Un e di, nëse do të fliste atë çast, apo do të thoshte këto fjalë, që do t’i nxirrte vetëm ditë më vonë: ta mendosh që zgjohesh e prek pranë teje një trup të ftohtë.

            Në pesë të mëngjesit e zgjoi një zhurmë e çuditshme dhe te ajo pak dritë që hynte nga rruga pa siluetën e të shoqit që hapte e mbyllte syzat e dollapit. Megjithëse përgjumësh, e kapi menjëherë se qenë veprime të pakontrolluara dhe kjo i kujtoi fjalët e mjekut se truri e pësonte i pari, ndërsa zemra gjallonte edhe ca, prandaj u hodh nga shtrati dhe sa ndezi dritën pa të shoqin të hiqte këmishën, kanotierën, derisa mori pamjen e treguar në ëndrrën e saj të një nate më parë dhe u shtang, duke mos e kuptuar për disa çaste dallimin midis ëndrrës e zhgjëndrrës: klithi fort që ta kuptonte se nuk qe në gjumë.

            Mjeku dezhurn, që qëlloi kardiolog, i tha: nuk do t’ia falja kurrë vetes nëse s’do ta risillja në jetë këtë djalosh. Ajo nuk harron asnjëherë ta theksojë këtë, por gjithsesi ndjehet menjëherë se personazhi kryesor i historisë mbetet ëndrra,

 

 

 

 

HISTORI E VJETËR

 

            Kjo histori na kthen prapa në kohë, njeriu që e ka treguar, qe në moshë të thyer dhe tashti nuk rron më, por as atë s’e kemi të pranishëm në ngjarje: rrëfeu çfarë kishte dëgjuar prej të atit. Po të llogarisim se vetë i ati, dëshmitar i ngjarjes, e ka treguar atë shumë kohë pasi ajo ka ndodhur, mund të krijojmë një përshtypje të përafërt për kohën e saj. Mandej, koha e saktë s’ka shumë rëndësi, ideja është se kemi të bëjmë me një kohë kur shteti ligjor s’ndërhyn dot në jetën e njerëzve, të paktën në çastin e duhur. Nga rrëfimi mësojmë se dëshmitari, një tregtar shkodran lëkurësh, pat shkuar në bajrakun e largët malor thjesht për biznes dhe mentaliteti e zakonet e vendasve i interesonin aq sa të mos i prishnin punë atij vetë, prandaj kur agjenti tregtar i përmendi leverdinë e lidhjes me Soko Tonën, u pushtua si zakonisht nga padurimi i fitimit dhe nuk po e kuptonte pse hezitonin për t’ia thirrur këtë njeri, edhe pse i shpjeguan se qe fjala për një mikprerë.

Për të kuptuar sot se ç’është një mikprerë, më mirë se çfarëdo tjetër na vijnë në ndihmë disa komente të Shtjefën Gjeçovit, mbledhësit të shquar të kanunit. Buka të nderon por edhe të nxjerr punë, thuhet në këtë kanun, shkruan Gjeçovi, çka do të thotë se malësori e jep jetën për mikun, se është gati të shuhet “me caran e me votër” për atë që i hangri bukën, madje veç gacën me ia lypë kush, sa me ndezë çibukun në oborr, i mbetet mik i prerë për njëqind e një vjet. Ndera e marrë shlyhet o me falje bujare, o me pushkë, ndryshe s’ka pse del ndër burra, pasi, përveçse gjithçka ia japin me dorën e majtë (gotën e rakisë ia japin nën gju ose mbi krah), e therin idhët me fjalë. Ky njeri përbuzej prej të gjithëve, quhej më i lanuni e ma i poshtri i shoqërisë, Bajrakut e mbarë Shqipërisë. Është nga ato rastet e veçanta të gjakmarrjes që nuk mund të zgjidhen kurrë me anën e pareve. Prej kësaj kanë mbetur shprehjet “Mos na kërkoftë kush bukën!”, “Pasha miqësinë që kemi bashkë! Pasha bukën e kripën që kemi hangër bashkë!”

            Kur i folën për këto gjëra, tregtari pati bindjen se qenë tallur me të, kështu që nguli këmbë për të takuar vetë Soko Tonën. Ende nuk ishte afruar mirë Soko Tona, kur u ndjenë krisma pushke brenda kullës së tij: pas një çasti u panë të dilnin dy njerëz që iknin me vrap, duke qëlluar me gëzim në ajër, shenjë se qe kryer një shpagim. Nuk u desh shumë kohë për ta marrë vesh se si qenë punët: djemtë e bajraktarit kishin vrarë për mikprerë djalin dymbëdhjetëvjeçar të Kol Sokolit, sepse dy ditë më parë, në festën e një bajraku të largët, djemtë e rritur të Soko Tonës kishin vrarë gjakësin, veçse në ndore të djemve të bajraktarit. Të dy palët, si djemtë e Kol Sokolit, si djemtë e bajraktarit, qenë ngutur të kapnin të parët katundin, por ia kishin dalë të dytët: dhe historia u mbyll me vrasjen e dymbëdhjetëvjeçarit.

            Tregtari, që disa minuta më vonë u gjend në dhomën ku shtrihej trupi ende i nxehtë i dymbëdhjetëvjeçarit, të cilit i ati po ia vishte një palë çakçirë prej burri, mjaft të mëdha për trupin e njomë, e çoi nëpër mend se, meqë fëmijën po e bënin burrë në këtë mënyrë, pritej vetë hataja: ajo që kishte përjetuar Soko Tona në mikprerje, para asaj që pritej, duhej t’i ngjante një flluske sapuni, sepse vetëm tashti e kuptoi se çfarë i kishin thënë. Kur u kthjellua pak dhe e kuptoi se ku ndodhej, u pendua për hapin e hedhur, s’e deshi veten, por nuk e pat të lehtë të dalë prej atij rrethi burrash që pinin duhan të fortë dhe herë-herë, komentonin mbi ngjarjen: ai u tmerrua më tepër kur pa se me të vërtetë kishte një gjë që nuk mund të zgjidhej me pare.

            Është për t’u besuar se ka një çast heroik në jetën e çdo njeriu: 

vdekja që vjen në mënyrë të rrufeshme nuk është edhe aq e frikshme, ka thënë më vonë tregtari, megjithatë pothuajse i mbylli sytë kur bajraktari iu avit Soko Tonës, pasi iu duk se s’kishte guxim për të parë rrugën e plumbit, dhe në këtë rast, siç mund të merret me mend, mora fuqi shqisa e dëgjimit.

            Që të shkojë edhe vrasësi vetë për kryeshëndosh kjo është një çudi tjetër e rregullatorit të lashtë të maleve, por kjo do të përbënte materialin e një tregimi tjetër, veçse është vendi për të treguar se bajraktari u printe dy djemve të vet, pikërisht atyre që kishin qëlluar mbi dymbëdhjetëvjeçarin e shtrirë pa jetë në mes të dhomës. Këta dy s’ia ndanin sytë çakçirëve që donin ta bënin burrë me zor atë fëmijë të brishtë, duke gjetur pikërisht aty arsyen për t’u ndjerë edhe vetë burra: kishin qitur pushkë si duhet. Mirëpo tregtari këtë gjë do ta vinte re më vonë, hë për hë jemi te shqisa e tij e dëgjimit: u theksua se ajo mori fuqi, kështu që ne nuk mund të kemi asnjë dyshim se bajraktari paska thënë:

            - I paç baftin Soko Tona!

            Meqë nuk pasoi asnjë krismë, tregtari hapi sytë dhe pa se si Soko Tona i shtrëngonte dorën atij bijtë e të cilit i kishin vrarë djalin, duke u përgjigjur:

            - Baft e nafakë paç, Bajraktar, se pasha Zotin, pesëqind grosh po më dukesh më i mirë sot se sa dje; se për nji djalë s’e kisha lënë Bajraktarin mikprerë e të koritur.

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MJEGULLA

 

Nuk di ta them, sot e kësaj dite, arsyen e vërtetë pse e pata lënë jashtë vëmendjes mënyrën se si e njoha vendin e quajtur Analtë (sigurisht, nëse kam arritur ta njoh). Është një femër në këtë mes, por nuk ka qenë kjo që më pengoi atëherë: besoj, këtë e di mirë, sepse nuk kam ndjerë ndonjë nevojë që ta fsheh, përderisa nuk e kam as tashti, por se si i ndodhin njeriut ca gjëra nganjëherë, i cili për të njëjtën gjë ka interpretime të skajshme në kohë të ndryshme. Sidoqoftë, më në fund, do të flas për këtë femër, edhe pse nuk besoj që kjo do të hedhë dritë të plotë mbi dyshimet e mia të vazhdueshme, për të cilat ende nuk e di se mund të kenë vallë ndonjë kuptim. Më ngushëllon fakti që gjërat duhet të jenë më të thjeshta se kaq: nuk ndiej dëshirë të hedh ndonjë dritë mbi diçka, por thjesht të tregoj një histori që më përket, një histori së cilës i ka ardhur ora të rrëfehet.

Fillimisht, duhet të them se ishim të dy njëzetvjeçarë, por më dukej se kishte një dallim të jashtëzakonshëm mes nesh, kaq i pazoti ndihesha para vetësigurisë së saj: vetëm më vonë e kam kuptuar që ai turbullim i marrë më vinte prej dëshirimit. I besoj kësaj që them: ditën që më kërkoi ta shoqëroja për në Analtë, e kujtoj si ditë kur një mashkull i ri prek në majat e lumturimit njerëzor. Të paktën mund të them se brenda meje bëri vend diçka e këndshme dhe e mirë, të cilën me zor e zotëroja, kaq e madhe ishte për mua.  

Analta ngrihet vetëm rreth 500 metër mbi fushë, prandaj duhet të kemi qenë më pak se në gjysmën e rrugës, kur më tha me ton urdhërues që duhej t’i rrija larg, ndërsa vetë u ul mbi një gur, duke i dhënë kokës prapa: po i shkonte gjak nga hundët. E mbaj mend, si ta kem para syve atë ditë të largët, se hemorragjinë e hundëve e pat nga dielli i fortë, kurse vetëm njëqind metër më lart mjegulla u bë aq e dendur, saqë nuk arrija të kuptoja pse ngulmonte për të vazhduar rrugën, sepse atëherë nuk e dija që ishte bijë e atij vendi dhe e dinte mirë se çfarë po bënte. Çfarë më ra në sy, kur hymë në fshat, qe se takuam vetëm gra (ndoshta duhet thënë se dëgjuam vetëm zëra grash), prandaj pyeta pa të keq ku qenë burrat, por mora një përgjigje me ton kaq të prerë, sa nuk guxova të pyes më, veçse përsëritja me mend fjalët që kishte renditur: “Qysh se ia behu mjegulla në këto anë, filluam të vëmë rregull”. Për një njeri që e njihte historinë e atij vendi, fraza e mësipërme donte të thoshte: ”Qysh se ia behu mjegulla në këto anë, filluam të ndajmë burrat veç, gratë veç”. Siç mora vesh më vonë, nuk kishte qenë kjo ndarja e parë, sepse gjithçka kishte filluar nga gjëra më të thjeshta: së pari qenë ndarë dhitë nga delet, pulat nga gjelat, kuajt e bardhë nga kuajt e kuq, numrat tek nga numrat çift, zjarret e mëdhenj nga zjarret e vegjël, pemët e fiqve nga ato të kumbullave, pemët e frashrit nga ato të shegëve të egra. Kuptohet, lista e gjërave të ndara mund të zgjatet e zgjatet pa fund, plot subjektivitete e gjëra kokëmëvete, pasi në Analtë kishte më tepër vend për mosmarrëveshje se sa për marrëveshje.

Shkurt, edhe pse më duket se ndenjëm nja dy orë, nuk mora vesh se çfarë ndodhte në atë vend ku nuk kishte shkuar kurrë drita elektrike, megjithëse ngrihej vetëm 500 metër mbi fushën ku kalonte rruga kombëtare.

Nuk më hodhën më andej puna e jeta, kështu që me atë femër u takuam vetëm pas rreth njëzet vjetësh, në një vend të huaj, ku unë kalova pak kohë, kurse ajo vazhdon të jetojë sot e kësaj dite, duke marrë përsipër tre fëmijët e një martese të dështuar. Edhe shumë kohë më pas e kam gjykuar të pashmangshme, diçka jashtë forcave të mia, çfarë ndodhi atë çast takimi.

- Kurrë më nuk do të jesh për mua djali i atyre viteve, - më tha kur më pa rroba në trup.

S’ishte nevoja të fliste, sepse gjithçka e kuptoja nga vështrimi i saj. Veçse harronte veten: vitet kishin kaluar edhe për të e dëshirimi i vjetër nuk më ekzaltoi siç e prisja. Nuk mund të them se nuk doja të rrija pranë saj, se nuk doja ta përkëdhelja herë pas here, i tërhequr nuk e di prej çfarë force, sepse nuk i emërtoja dot ndjenjat e mia, por ndjehesha si mbi gjemba, prandaj u ngrita dhe u vesha, si i shtytur prej një force të verbër, të cilën ajo, sigurisht, e nuhati. Vetë ajo shpiku diçka të kotë si arsye për largimin tim, diçka ku ndjehej menjëherë frika se mund të kuptohej e vërteta. E aprovova atë arsyen e kotë, për forcë zakoni, dhe, kur m’u var në qafë pranë derës së apartamentit, u ndjeva krejt i kthjellët (nuk kam provuar më parandjenjë aq të kthjellët), duke lexuar qartas në trurin tim: kisha gabuar kur shkela aty dhe duhej të zhdukesha menjëherë.

E gjithë kjo që tregova, merr vlerë nga çfarë pasoi më tej: kur dola jashtë, më hante gjithë trupi, në një mënyrë që s’më kishte ndodhur tjetër herë, një si thirrje për t’u kthyer po atë natë pranë asaj femre, për t’u shtrirë pranë saj si pak çaste më parë, megjithatë u jepja këmbëve shpejt, sikur më ndiqte pas diçka kërcënuese. Me të mbërritur në banesën time, puna e parë që bëra, qe banja: atëherë e kuptova se më hante një aromë e çuditshme si prej lënde gome, e cila, ngaqë nuk hiqej nga asnjë fërkim, më shtyu që të dorëzohesha para saj, por megjithatë kjo nuk më ndihmoi për gjetjen e qetësisë. Bëra gjithçka që mund të bëja në atë çast, ndeza televizorin, dëgjova kompaktdiskun e pëlqyer, dola në ballkon, shfletova shpejt e shpejt dy revista, e, meqë për asnjë çast nuk shpëtova nga sikleti i trupit tim, dola e brodha i vetëm në rrugët e shkreta të mesnatës, pothuajse deri në orët e mëngjesit.

Në mëngjes bëra një tjetër banjë, duke u munduar ta bind veten që tashmë ajo vuajtje do të merrte fund, sepse, sipas programit, e kisha ditën plot lëvizje e punë. Gjatë kësaj lëvizjeje, do ta kisha harruar të keqen që më kishte zënë, nëse nuk do të afrohej, duke më marrë erë, qeni i një plake (nga ato që ne shqiptarët i kemi quajtur qenë kufiri), i cili nuk më kishte trazuar kurrë më parë, prandaj e zonja u zemërua shumë nga ky veprim i tij i papritur dhe e qortoi rreptë. Unë e kapa menjëherë arsyen pse më nuhati qeni dhe nuk arrita të shqitem më prej idesë se e mbartja pa pushim aromën time të çuditshme. Më e vështira ishte kur futesha në vende të mbyllura: bie fjala, nuk arrita të shijoj fare një muze arti, për të cilin kisha ëndërruar gjithë jetën.

Në mbrëmje u ndjeva më mirë, sepse e kalova duke shëtitur në park dhe ajri i freskët sikur m’i hapi pak mushkëritë. Me këtë gjendje të mirë shpirtërore, bëra banjë disa minuta të mira, duke u shkumuar fort dhe duke u fërkuar deri në dhembje. E kisha marrë lehtë, ia kisha bërë kot qejfin vetes, sepse pashë që ajo aromë jo vetëm nuk hiqej, por bëhej aq e fortë, sa më largonte gjumin, prandaj, duke u rrotulluar nëpër rroba, bëra një zbulim të frikshëm: ajo lënda si prej gome qe lënda e dikurshme e mjegullës, me të njëjtin neps që i mbështillte dikur trupat dhe mendjet e analtasve. Sigurisht, nuk ishte i lehtë pajtimi me këtë mendim, pasi m’u desh të bindesha që ajo aromë nuk vinte nga sapuni, nga peshqiri, nga rrobat e brendshme dhe ato të jashtme, nga çdo gjë e mbajtur në xhepa, nga uji apo mjedisi, por nga vetë ai vendi me emrin Analtë.

Për disa ditë me radhë, çdo gjë që preka, apo pashë, më kujtoi udhëtimin e parë dhe të fundit në Analtë. Kur fillova të mësohem pak nga pak me aromën, m’u shpif frika tjetër: pas saj, a mos e kishte radhën mjegulla vetë dhe, pas mjegullës, a mos e kishte radhën ajo sëmundja e rregullit!

Që nga ai çast, interesimi im nuk qe më për atë femër, por për atë vend.

Mbërrita në atdhe pas dy javësh dhe vazhdoja të mbaja erë.

Shumë kohë më vonë, pasi u njoha me Analtën (nëse e kam njohur vërtet), ajo erë iku vetë, pakuptueshëm, siç ikën një sëmundje.

Prej kaq kohësh e pyes veten: a do të shkruaj për atë vend?

Dhe them me vete: ku ta dish, jemi lodra të verbra të fatit!