LETËRSIA SHQIPE DHE SHKRIMTARI SHQIPTAR

 

1.

 

Ç’bëhet me shkrimtarin shqiptar (që do të thotë, ndërkohë, se ç’bëhet me letërsinë shqipe)?

Si atëherë kur Paul Valery thotë se një vepër nuk mbaron kurrë, veçse ta merr botuesi nga duart, si atëherë kur W.B.Yeats thotë se ka një “klik” që lajmëron mbarimin e veprës, kemi të bëjmë me të njëjtën gjë, pra me mbylljen e një etape në krijimtarinë e artistit dhe hapjen e një tjetre, sepse te ky çast i rëndësishëm për të, ku e ka shtëpinë mbijetesa e tij, shfaqet problemi i ndërlikuar i tregut, i treti në radhën e katër kushteve themelore që përcaktojnë epokat më të mëdha artistike, ku thuhet se bëjnë pjesë frymëzimi, përvetësimi i teknikës, tregu dhe vlerësimi. Megjithëse artistë të kalibrit Van Gogh kanë bërë art të madh edhe pa dy kushtet e fundit, rregulli vazhdon ta ruajë natyrën e tij tipike, sepse arti përpiqet ta thotë fjalën e tij edhe përtej këtyre përjashtimeve, pasi siç thuhet në deklaratën e Droits de l’Homme: liria është e drejta për të bërë gjithçka që nuk i dëmton të tjerët. Mandej, ky rregull e ruan natyrën e tij për shkrimtarin e varfër shqiptar, i cili e bazon mbijetesën te një gjuhë e vogël demografikisht, që për më tepër numrin e lexuesve e ka fare të vogël.  

Mund të mendohet se në letërsinë shqipe nuk mund të diskutohet me tone kaq të ngritura. Dhe duket e drejtë: kaosi dhe rrëmuja që e karakterizojnë pamjen e saj hierarkike i japin pak mundësi këtij diskutimi, pasi statusi i tekstit letrar vazhdon të mos e ketë fituar qytetarinë. Ende nuk kemi hartuar një antologji që do të paraqiste historinë e zbulimeve e risive dhe shprehjeve të tyre në kuadrin e fjalës artistike shqipe, gjendur vetëm te një varg a dy, apo me cilësi të veçanta të kadencës a sonoritetit, të cilën pasuesit e shumtë e përsërisin, e zbusin ose e modifikojnë. Zgjedhja vetëm në bazë të zbulimeve që shtrihen në dimensionin e thellësisë, jo vetëm të ndonjë risie në sipërfaqe, do të hidhte dritë më të qartë se sa paraqitja kuturu dhe en block. Kjo metodë që nuk ka asgjë të përbashkët me metodat ose përpjekjet e atyre që i ndajnë elementet e letërsisë sipas disa kategorive joletrare, do të ndihmonte që të dallojmë shpikësit, mjeshtrit, ata që kanë merita në ngritjen e ndonjë forme në shkallë më të lartë, apo mbllaçitësit që nuk kanë ndonjë efekt mbi rrjedhën kryesore, pasi përndryshe do të jetë tregu dhe mendimi amatoresk ai që do të vazhdojë ta përcaktojë fatin e letërsisë shqipe edhe për shumë kohë.

 

 

2.

Përballja me vitrinat e librarive është vendi ideal për të ngritur pyetjen se çfarë po ndodh sot me letërsinë shqipe, pasi shikon menjëherë se mungon çdo mendim hierarkik i vlerësimit të saj. Kur tregtuesi i librit ngre supet dhe të thotë se cilët libra i shiten, prej rrëmujës së madhe të titujve zgjohet pyetja tjetër: në këtë rrëmujë konsumiste pa krye cili është shkrimtari i sotëm shqiptar? Imazhet e krijuar nga media e përditshme, e cila gjithmonë noton nëpër faktorë jashtëletrarë, jo vetëm që nuk e sqaron këtë problem, por e turbullon atë edhe më keq: një vend i vogël si i yni nuk mund të ketë me qindra shkrimtarë të mëdhenj, siç duket se del prej saj. Mendimi i paspecializuar i bën jehonë një prodhimi mesatar dhe nënmesatar, diçkaje që është artikuluar për arsye të ndryshme dhe diçkaje të pranuar përgjithësisht me sy mbyllur: prekja e këtyre tabuve bie reagime të ashpra, veçse pa asnjë argument të mirëfilltë artistik, duke mbjellur tash e parë vetëm pamje kaotike, qoftë në rastin e thjeshtë të lexuesit fanatik, qoftë në rastin e estetit të socrealizmit. Rasti i këtij të fundit na tregon edhe një herë se thembra e Akilit nuk është krijimi por gjykimi: prodhimi vulgar i socrealizmit do të kishte vdekur me kohë pa këtë të fundit (ç’dinë brezat e sotëm për komisarin, sekretarin e partisë, lejfenizmin?). Si një herë e një kohë, paaftësia e plotë për të folur për letërsinë si letërsi, paaftësia e plotë për të zotëruar kodet elementarë, pjell lista qesharake emrash që nuk maten as me nivelin mediokër të letërsisë shqipe, sipas parimit lista pjell listën dhe kështu diçka do të mbetet, pasi koha e kaluar e ka aprovuar këtë, përderisa predikuesve të mendimit të ri u mungon pushteti për të qenë të bindshëm për turmën, e cila s’i ka për qejf ndryshimet e shpeshta. Gjithçka që u tha më sipër tregon se, si çdo fushë tjetër e jetës shqiptare, edhe letërsia paguan çmimin e lirisë së fituar në emër të demokracisë, ku parësore janë fitimi i parave dhe thellimi i kësaj të fundit.

 

3.

Sot për sot, ndër shkrimtarët shqiptarë shquajmë së pari ata që vijnë nga periudha e djeshme e komunizmit, dy kampe krejt të ndryshme në pamje të parë, por edhe të përshkuar nga një tipar i përbashkët: ata përcaktohen nga marrdhënja me politikën dhe jo nga cilësia e veprës. Në rastin e parë kemi shkrimtarin me etiketën e intelektualit të shtetit, i cili lindi në një shoqëri strukturat e së cilës u bënë qartazi artificiale, pasi klasa sunduese e humbi funksionin e saj, por arrinte të mbahej në pushtet me forcë dhe mashtrim, duke premtuar më tepër një kohë skizofrenie se sa një kohë besimi, një kohë që nuk lejonte rregjistrimin besnik të fakteve dhe sinqeritetin emocional të krijimit: nga pikëshikimi i shoqërisë totalitariste historia është diçka që duhet krijuar e jo diçka që duhet mësuar, kështuqë lejohet vetëm një opinion, i cili sjell për pasojë një falsifikim të plotë. Kasta sunduese e shtetit totalitar duhet të ruajë sundimin e saj, prandaj duhet të konsiderohet si e pagabueshme, mirëpo meqë në praktikë askush nuk është i pagabueshëm, është e nevojshme që ngjarjet e kaluara të përshtaten në  mënyrë që triumfet e imagjinuara të duket se kanë ndodhur vërtet. Ky kamp i identifikuar lehtë si oportunist ishte dhe vazhdon të mbetet më i madhi, ngaqë në gjirin e tij krijohej mundësia e një mënyre mirëkuptimi me kastën drejtuese të shtetit, çka nënkupton vazhdimësinë e të shkruarit dhe të botuarit, sigurisht kundrejt çmimit të vetëcensurimit apo gjuhës së Ezopit, duke çuar nëpër disa simbolika dhe metafora të stërholluara. Si të gjithë vendet e Evropës lindore, edhe Shqipëria ka njohur ekzistencën e shkrimtarit disident, çka përbën modelin e dytë të sipërpërmendur, por efekti i përftuar prej tij, për arsyet e njohura të një diktature të shkallës më të lartë, ka patur një minimizim të skajshëm në krahasim me vendet e tjera, kështuqë edhe sot e kësaj dite vlerësimi për këtë shkrimtar vazhdon të luhatet përmes uljengritjesh të mëdha, shembujt ilustrues janë të qartë për të gjithë dhe nuk ka nevojë për përmendje emrash.

Këto dy prerje të mëdha nuk mbyllin gjithçka, sepse ka edhe përjashtime të rralla për letërsinë shqipe në përgjithësi, por shërbejnë për të krijuar një ide për pamjet e saj më tipike. Në pamje të parë, grupi i parë vazhdon të jetë më i fituari: vula zyrtare e vënë një herë e një kohë për ta (sigurisht, një verdikt politik) shtrëngohet me forcë, duke gëzuar edhe përkrahje mendjesh të mpira individësh të caktuar, organesh shtypi, përgatitësish tekstesh shkollore, apo fantazmash të ndonjë institucioni kohësh të kaluara. Nga këto koka, me media apo mjete të tjera nën zotërim, mund të dëgjosh se ndër hierarki duhet të hyjë dikush me emër, duke harruar se gjykimi nuk është për emrat por për vlerat. Gjykime të tilla vijnë nga një kohë kur shkrimtarët merreshin seriozisht si nga shteti ashtu dhe nga publiku, nga një kohë ku dihej se ç’duhej shkruar, ç’duhej thënë ose menduar: nga një kohë kur shkrimtarët vlerësoheshin më shumë se sa shkrimtarë, duke u marrë si ideologë, si ndërgjegje morale, si mbartës të disa vlerave apo të drejtash të njeriut.

Tashti që nuk ka më ideologji sunduese, vetë politika nuk ka më interes për asnjërin model dhe çmimin e lirisë së tyre shkrimtarët e paguajnë tek tregu: tashti shtrohet problemi se mund të shkruash çfarë të duash, po kush do të të lexojë. Tashti shtrohet problemi: cilët shkrimtarë janë përgatitur të shkruajnë pa marrë parasysh se kush do t’i lexojë, a do të kemi pas kësaj shkrimtarë me vlerat e tyre të vërteta? Këto pyetje ngrihen vetëm në sferën më të ndjeshme të letërsisë dhe studimit të saj, sepse çfarë mbisundon pamjen e përgjithshme mbetet konsumizmi, ngritja e supeve të librarëve që thonë “këto më shiten”, duke i bërë jehonë herë pas here kësaj dukurie edhe një instrument ndikues te mendimi i përgjithshëm si media. Ende nuk kam hequr dorë nga përgjigjia që i kam dhënë dikur një lexuesi, i cili besonte se mund ta ngrinte hierarkinë e letërsisë shqipe me

anë të leximeve të veta: i thashë se mund t’ia rekomandoja vetëm pas tridhjetë vjetësh autorët që duhej të lexonte. Sepse shkrimtarët nuk kanë më funksion të veçantë në shoqëri, funksion ideologjik apo moral, atyre u mbetet veçse të prodhojnë letërsi, mirëpo mënyra e vlerësimit si e tillë do të vonojë, kërkohen vite për ta ndërtuar hierarkinë sipas saj, pasi logjika e tregut favorizon një letërsi bulevardesh (qoftë nga ajo periferike, qoftë nga ajo që përkthehet e botohet jashtë vendit), e cila ngrihet deri te imazhet mediatikë dhe mekanizmi i çmimeve kombëtarë. Dikush mund të thotë se tipari konsumist është fenomen tipik edhe në shoqëritë më të zhvilluara perëndimore, por s’duhet harruar se atje ai përballet me mendimin e specializuar, të konsoliduar, i cili sqaron se kur diskutohet në mënyrë serioze për letërsinë, W.S.Maughm dhe Archibald Cronin, bie fjala, janë shkrimtarë që shërbejnë për të rritur numrin e lexuesve.

 

 

 

 

 

 

A ka vdekur socrealizmi?

 

 

Dikur mjeshtër të një shkolle, tashti nxënës të dobët që duhet të nisin gjithçka nga fillimi, dikur prodhonin vepra që quheshin të rëndësishme, tashti del se s’dinë të shkruajnë më: kjo është pamja e sotme e autorëve të socrealizmit shqiptar, megjithatë pyetja nëse ky fenomen është gjallë apo ka vdekur, ngrihet herë pas here, duke e futur arsyetimin në disa labirinte social-kulturore, ku paqartësia e koncepteve për letërsinë e artit dhe letërsinë si fenomene shoqërore apo si të tillë, vazhdimisht pjellin mjegull. Ky pikëvështrim ngre idenë se “mëkati” nuk u mbetet autorëve, nëse ata bëjnë sa munden, e keqja mbetet tek gjykimi që u është adresuar dhe u adresohet. Fatkeqësisht, konfuzioni shtohet se vazhdon të gjykohet më tepër nga njerëz që vijnë prej të njëjtit formim, të cilëve mediokriteti i mjerë u rreh shpatullat dhe u siguron një gjendje komode mbijetese, për të zgjatur edhe pak atë që i ka ikur koha, duke krijuar aq shpesh situata të vërteta gazmore, sikur letërsia shqiptare fillon e mbyllet me ta. Paranojat idiote të kësaj fryme, bie fjala, do t’i gjesh në disa antologji të kohëve të fundit, të cilat janë të shkëputura krejtësisht, pra nuk mund të gjesh asnjë sistem krahasimi me atë që ka ndodhur në traditën e vërtetë të fjalës artistike shqipe. Sigurisht, jo gjithçka është për të qeshur, sidomos kur kemi parasysh atë që ndodh në sferën e superstrukturës, sepse atje nisin pasojat e pandreqshme lehtë. Në një studim të famshëm të tij, poeti dhe teoricieni francez Paul Valery tregon për një histori që piktori i madh impresionist Edgar Degas ia përsëriste shpesh. Sipas kësaj historie, E.Degas, i cili shkruante poezi herë pas here, duke i filluar ato mjaft mirë, një ditë ankohet te S. Mallarme se poezia është një zanat ferri, se si është plot ide, por ai nuk arrin të thotë atë çfarë don. Mallarme i përgjigjet: i dashur Degas, poezia nuk bëhet me ide, por me fjalë. Kur Degas flet për ide, thotë Paul Valery, ai, para së gjithash, po mendonte për ligjërimin e brendshëm apo imazhet, të cilat mund të ishin shprehur me fjalë. Por këto fjalë, fraza sekrete, që ai i quan ide, të gjitha këto qëllime dhe perceptime të mendjes nuk bëjnë vargje. Ka diçka tjetër, një modifikim apo transformim, i papritur apo jo, spontan apo i përpunuar gjatë, të cilat zakonisht ndërhyjnë te mendimi që prodhon ide - kjo veprimtari dhe shumëzim i çështjeve, zgjidhjeve të brendshme, dhe, në anën tjetër, ky fjalmim i përftuar, kaq i ndryshëm nga ligjërimi i zakonshëm (i cili është poezi), kaq kuriozisht i rregulluar, i cili nuk flet tjetër përveçse për mungesë gjërash, ose gjëra të ndjera thellë dhe fshehtësisht: fjalmimi i çuditshëm, si mendim i bërë më shumë nga tjetërkush se sa nga folësi dhe adresuar te tjetërkush më shumë se sa te dëgjuesi. Shkurt, është gjuhë brenda gjuhës.

Pra, poezia është art i gjuhës. Më tej, në studimin e tij, duke dashur të bëjë krahasimin mes poezisë e prozës, P. Valery kujton raportin vallëzimi - të ecurit, çka e ka thënë disa shekuj para tij poeti dhe teoricieni tjetër francez Mahlerbe. Mungon plotësisht mundësia për ta parë poezinë shqipe nëpërmjet këtij pikëshikimi: ekzistojnë antologji të ndryshme (mund të justifikohen ato të hartuara në kushtet e diktatit politik e ideologjik, nuk mund të justifikohen kurrë ato të hartuara pa rënjes së kësaj diktature), por në peizazhin e sotëm kulturor shqiptar nuk e gjen një antologji që kërkon të japë momentet e zhvillimit të poetikave të shqipes. Kjo pamje të shtyn të kujtosh se realizmi socialist ngatërroi në dy krahë: manipuloi dhe ia nënshtroi traditën qëllimeve të veta dhe shpiku brenda kallëpeve propagandistikë idhujt e rinj, duke sakatuar rrjedhat normale historike të fjalës artistike shqipe, me pasoja të hidhura sot e kësaj dite atje ku përvijohen qëndrime zyrtare: në tekstet shkollore dhe qëndrimet amatore mediatike. Përmbi të gjitha këto, i pafalshëm është roli i atyre prej të cilëve pritet ndikimi në opinion: koha tregon se ato s’dalin nga natyra, ose s’duan, ose e kanë të pamundur (herë-herë, të dyja bashkë). Mirëpo, dihet se prej të quajturve të mëdhenj, vjen dëmi më i madh. Bie fjala, për ilustrim, si pasojë e keqkuptimeve jashtartistike dy poetë të rëndësishëm  shqiptarë, L. Poradeci dhe Migjeni, ende s’e kanë gjetur emrin e vërtetë në letrat tona: ato i janë përcjellë lexuesit me uljengritje të pakapshme. Kemi rastin e një shkrimtari si I. Kadare, i cili abuzon në sajë të autoritetit të emrit që gëzon (kemi të bëjmë me tendencë të qëllimshme apo çështje formimi kjo mbetet për t’u diskutuar): në parathënjen prej shtatëdhjetë faqesh që shoqëron botimin special (në fund të viteve tetëdhjetë) të veprës së Migjenit, pas gjykimesh sociologjike, krejt jashtëletrare, gjejmë përcaktimet “uragan i ndërprerë” (të cilit mund t’ia marrësh lehtë anën mosvlerësuese) apo “çmitizues” (këtë cilësim e kanë shumë autorë të viteve tridhjetë), duke e lënë autorin në fjalë krejt të zbuluar përballë interpretimeve amatoreske apo keqdashëse. Në rastin e L.Poradecit dëmi rritet, pasi veprimi ndodh në vitet 90-të: asgjë s’e justifikon atë material që përdoret si parathënie për botimin e veprës së plotë të L.Poradecit nga Sh.B.Onufri. Portreti për poetin, që mund të rrijë shumë mirë diku tjetër, nuk e ka vendin aty, pasi ai hedh dritë mbi personalitetin, por nuk luan asnjë rol në zbërthimin e veprës së tij letrare. 

Faktet e mësipërme janë të mjaftueshme për të treguar se realizmi socialist i shtrin shfaqjet e tij deri në ditët tona, edhe në ato sfera ku duhej të kishim ngjarje të vërteta letrare, prandaj gjykimit bashkëkohor i duhet ta mbyllë atë drejtim letrar brenda kohës e hapësirës së caktuar, brenda gjuhës së vet të politizuar e ideologjizuar, sepse vetëm kështu mund të kthehet gjykimi i poezisë, dhe i letrave në përgjithësi, në ditët më të mira të traditës, nivelet e së cilës duhen përshëndetur sot e kësaj dite. Ndërtimi shpirtëror kombëtar dhe pozicioni historiko-gjeografik midis lindjes e perëndimit u ka dhënë letrave shqipe poetika të larmishme, duke u reflektuar mundësitë e shumta që ka fjala artistike, edhe pse kemi të bëjmë me një gjuhë të vogël demografikisht, veçse mbetet të mprehet gjykimi që pjell fryte, gjykimi që rifiton pjekurinë dhe kodet e marrdhënjes me të vërtetën.

 

 

 

          Hyrje

 

          Kur ngacmimi nga leximi i parë i poezisë merr fund, kur bartja dhe dehja e të papriturës shuhet, çka mbetet pas në vargjet e shkruara mirë janë mjetet e kujdesshme të poezisë, që mund të na risjellin kënaqësinë dhe admirimin. Çka do të na bjerë në sy që në fillimet e poezisë është vargu, shtjellimi në vargje, ndryshimi thelbësor nga paragrafët e prozës. Shqyrtimi i vargut do të nxjerrë në pah njësitë më të vogla që e përbëjnë atë: bashkëtingëllorja, zanorja, rrokja, këmba. Ndërsa mbetet e vështirë për ne qenia objektivë në qëndrimin ndaj ideve të poezisë (të njëjtës poezi mund t'i japim shpjegime krejt të ndryshme, në mos edhe kontradiktore), jemi lehtësisht objektivë në qëndrimin ndaj njësive të tingullit dhe lëvizjes. Fakti që poeti zgjedh një fjalë, a një skemë rime, para një tjetre, shton shfaqjet e paqëndrueshme të zgjedhjes njerëzore, që ne, si rezultat, të zbulojmë një zë të qartë, individual, edhe në poezitë më formale. Dikush mund të shqetësohet kur shikon ndarjen në pjesë të poezisë, duke e gjykuar si prishje të misterit dhe spontanitetit, por do të shohë më pas se në madhështinë dhe ekscentrizmin e tyre poetët janë larg të kuptuarit të zakonshëm. Sepse, edhe pasi gjithçka është thënë, misteri mbetet.

          Kur shqyrtohen krahasimi dhe metafora, ritmi dhe metri, figurat e ligjërimit dhe të tjera aparate të poezisë, zbulohet roli që ato luajnë në tërësinë e saj. Shqyrtimi i një poezie ka si shtysë admirimin për të: kur lexojmë një poezi që na pëlqen, njohja e mjeshtërisë së krijimit të saj mund ta bëjë atë  më të gjallë dhe jetëgjatë. Dikush mund të thotë se ai pëlqen te poezia atë që i thotë ajo, ndjenjat që i zgjon, dhe jo puna me metaforat, këmbët dhe metrat. Por, nëse pëlqeni atë që poezia "thotë", kjo mund të shterrohet në një fjali proze. Atje do të jetë ideja, por diçka do t'i mungojë. Ajo që mungon do të jetë poezia. Le të marrim kumtimin "unë jam i dashuruar". Të shohim çfarë ndodh kur N. Frashëri shkruan të njëjtën gjë në poezi:

 

          Do të shtrihem,

          të venitem

          si kandili, kur s'ka vaj,

 

          balt' e pluhur

          do të bëhem

          të më shkelnjë këmb' e saj;

 

          e të prehem

          duke puthur

          atë këmbë pasandaj.

 

          A s'më thua:

          ç'ke me mua?

          Pse të dua, paskam faj?

 

          Shihet menjëherë që diçka ka ndodhur tek ideja: janë shtuar metri dhe loja e këndshme tingullore e rimave, sidomos zanorja "a" e ngulitur në fund të çdo strofimi, ku këngëzimi i fituar shfaq mrekullinë e rrallë të ndjenjës së dashurisë. Pra, kjo tregon se ne mund ta zbërthejmë poezinë, ashtu siç zbërthejmë një orë, e me pjesët e hapura ta ngremë sërish në këmbë, duke rikthyer shërbimin e saj. Veçse për këtë jemi të përcaktuar nga shkalla e njohjes sonë mbi figurat themelore të stilistikës, të tropeve e figurave të fjalorit poetik, të sintaksës e intonacionit, të ligjëratës poetike dhe ritmit, të sistemeve të vargëzimit, me metrikë e prozodi. 

          Kjo përmbledhje antologjike, e përcaktuar prej parashtrimeve të mësipërme, mëton të japë një pamje historike të asaj që ka ndodhur me fjalën artistike shqipe, historinë e zbulimeve e risive, si dhe shprehjen e tyre: ajo që mund të gjendet vetëm te një varg a dy, apo me cilësi të veçanta të kadencës e sonoritetit, të cilën pasuesit e shumtë e përsërisin, e zbusin apo e modifikojnë. Zgjedhja në bazë të zbulimeve e risive që shtrihen në dimensionin e thellësisë, jo vetëm të ndonjë risie në sipërfaqe, hedh dritë më të qartë se sa paraqitja kuturu a në bllok. Kjo metodë nuk ka asgjë të përbashkët me metodat a përpjekjet që i ndajnë elementet e letërsisë sipas disa kategorive joletrare. Vetëm një metodë e tillë na ndihmon që të dallojmë shpikësit, mjeshtrit, ata që kanë merita për ngritjen e ndonjë forme në shkallë më të lartë, mbllaçitësit që nuk kanë ndonjë efekt mbi rrjedhën kryesore. Vetëm një metodë e tillë do t’ia shkurtonte jetën terminologjisë së vjetëruar dhe përshkrimeve sipërfaqësore.

 

 

Tradita dhe bashkëkohësia

 

Qytetërimi njeh kohën e vet të gurit dhe të atomit, por kultura nuk njeh zhvillim të tillë: mund të flitet vetëm për kronologjine e dukurive kulturore, sepse matja e kohës nuk vlen edhe për artin. Në fushën e shkencës, ekonomisë, teknikës, bota e lashtë është aq larg botës së sotme, por në fushën e artit nuk mund të flitet në të njëjtën mënyrë: kush i afrohet sot Homerit dhe autorëve të tjerë antikë? Në asnjë rast nuk ka artist më të favorizuar se një tjetër në arritjen e vlerave artistike, vetëm se paska lindur më pas, kështuqë edhe teorikisht arrijmë në përfundimin se artistët u përkasin të gjitha kohëve dhe se tradita është aktive. Me anën aktive të traditës kemi të bëjmë edhe në rastin e kërkimit për modele të reja: mjeshtrit e të kaluarës, megjithë universialitetin e tyre, janë të kufizuar nga moda (shkolla) për të cilën kanë bërë aq shumë, sepse krijimtaria e tyre shpjegohet vetëm brenda kodeve që i afirmojnë. Në historinë e artit shohim se zgjidhja e një problemi lind probleme të reja, duke u dhënë mundësi të tjerëve të tregojnë se ç’mund të bëjnë: çdo artist varet prej traditës për atë formë nxitëse që u jep drejtim përpjekjeve të tij. E gjithë kjo përcaktohet jo nga përmirësimi i artit, por nga ndryshimi i materialit në zotërim. Është ky kuptim historik që e bën poetin të ndërgjegjshëm për bashkëkohësinë e tij.

 

 

Bashkëkohësia dhe tradita

 

Për gati pesëdhjetë vjet duket sikur ndër poetët shqiptarë është parë si shenjë e bashkëkohësisë vargu i lirë. Po ta shohësh me vëmendje, kupton se kemi të bëjmë me një keqkuptim të madh që lidhet me titullin e librit poetik të Migjenit, i cili, në të vërtetë, nuk ka aluduar për poetikë por për etikë, sepse në vargjet e tij të çlira kemi vetëm ndonjë gjurmë të vogël të atij që duhet ta quanim varg të lirë: në origjinën e tij, që i përket shek. XIX, vargu i lirë nuk ka ardhur si vrasje e vargut të rregullt, por si ndryshim rrënjësor në vetvete prej prozës ritmike. Ky varg, i cili ka lindur pjesërisht si dëshirë me shprehë mendimin e dikujt „pa e shtrembëruar atë“ (Laforgue) dhe pjesërisht nga qëllime muzikale, ka njohur abuzime nëpër kohë. „Poeti që shkruan në varg të lirë, - shkruan  W. H. Auden, - është si Robinson Kruzoe në ishullin e shkretë: i duhet të gatuajë dhe të lajë vetë. Në pak raste të jashtëzakonshme kjo pavarësi trimoshe prodhon diçka origjinale dhe mbresëlënëse, por shpesh rezultati është me çarçafë të pistë mbi shtratin e çrregullt dhe shishe boshe mbi dyshemenë e pafshirë“. Kjo që përmend Auden ka ndodhur në kultura të mëdha e të emancipuara, kurse ajo që ka ndodhur në poezinë e paimunizuar shqipe, është e pashembullt dhe me pasoja të pariparueshme sot e kësaj dite: kritika e qëllimshme apo e pandërgjegjshme i ka çuar ato në skajin e fundit, pasi gjithçka është vetëparë e përjashtuar prej panoramës së plotë të artit shqiptar dhe trashëgimisë botërore. Çdo përpjekje që përdor të njëjtat kritere për të vënë rregull atje, është e destinuar të dështojë, ose do të kemi rënjen në sociologjizëm vulgar: çka e tregojnë hartimi i teksteve shkollore apo i antologjive të pakta e të hallakatura. Çdo përpjekje duhet të fillonte nga dokumentimi më i hershëm i orales apo të shkruarit, çka do të ishte historia e zhvillimit të fjalës artistike shqipe, ku shënimet duhet t’u vihen në shërbim e jo t’i zëvendësojnë, siç ndodh rëndom.

 

 

Ligjërimi klasik

 

Poezia mbetet të jetë një marrveshje ligjërimore. Në artin klasik një mendim i plotë pjell fjalë që e “shprehin e “përkthejnë” atë, kemi takimin e një shenje, që është fjala, dhe synimit: “mendimi” është përgatitur dhe zë vend pak nga pak prej rastësisë së fjalëve. Po të kalojmë apostrofimin e fillimit, mjaft mjeshtëror, të poemës “Bagëti e bujqësia”, do të vëmë re se poeti nuk kërkon fjalë të reja, më të ngarkuara e përshkënditëse, por përkryen simetrinë e saktësinë e një raporti, duke çuar mendimin e vet në cakun e përpiktë të një metri. Kemi një art të shprehjes, jo të shpikjes: fjalët rrotullohen në syprinë, sipas një sqime elegante e zbukuruese. Ato ne i pëlqejmë nga formulimi që i bashkon, jo nga fuqia a vetë hijeshia e tyre, sepse e kanë humbur mundësinë e tyre ngarkesore në dobi të një gjendjeje më solide të ligjërimit. Kemi të bëjmë me një ligjërim të folur, megjithë kodifikimin e rreptë, ku fjalët nuk e kanë kurrë peshën e tmerrshme të sendeve, siç do të ndodhë në artin modern.

 

 

Ligjërimi modern

 

Në poetikën moderne fjalët krijojnë një vazhdimësi formale nga ku buron pak nga pak një denduri intelektuale a ndjesimore: bëhet fjalë që një qëllimtari raportesh për ta kthyer në një shpërthimtari fjalësh. Kemi te “Marshi i Barabbajt” i Fan Nolit:

 

          O i çgryer, i zhyer, i vyer për hu,

          Turp-e-ndot-kundërmonjës të krusen mbi gju

          Dallkaukët, kopukët e turmat pa tru,

          Zemër-krund-e-gërthu: Hosanna, Barabba!

 

Gramatika është zhveshur nga synueshmëria e saj, ajo është shndërruar në prozodi, një përthyerje që zgjat sa për të paraqitur fjalën, si furi e mister. Përthithësi i poezisë përplaset te Fjala, ballas, dhe e merr atë si një sasi absolute, të shoqëruar me të gjithë mundshmërinë e saj. Çdo fjalë poetike është kësisoj objekt i papritur, nga ku brofin të gjitha aftësitë finoshe të ligjërimit.

Ndërsa te “Rendja e gjatë pas ëndrrës” e F. Gungës do të shohim se rrëmbimi për autonomi i ligjërimit shkatërron çdo rëndësi etike. Ai nuk është qëndrim ndërgjegjje, por akt detyrimi, mbruajtja e poezisë jo si një ushqim shpirtëror, por si shkëlqim dhe freski e një ligjërimi të mënjanuar: vetëm efekt strukture – pa përfillur përmbajtjen e ligjërimit – pa u ndalur në përforcimin e një ideologjie.  

 

 

 

 

 

P.S.

- Kjo përmbledhje, e kushtëzuar nga mënyra e gjykimeve të mësipërme, duke iu larguar pikëpamjeve jashtartistike e thjesht muzeale, përpiqet të paraqesë atë pamje të traditës që duhet ta tregojë aktive edhe sot.

- Lirisë së zgjedhjes i nënshtrohet edhe pikëpamja filogjike, pasi synohet të afrohet te gjykimi dhe shijimi i poezisë një rreth sa më i gjerë lexuesish.

- Përmbledhja është një sprovë që kërkon të nxisë diskutime gjithnjë e më konstruktive mbi traditën e fjalës artistike shqipe, duke këmbëngulur se vetëm duke e vlerësuar drejt atë, do të kemi gjykime të drejta mbi prodhimin poetik ende të hapërdarë të shekullit XX, sidomos të periudhës së gjatë socrealiste, e cila më tepër mbetet për t’u parë në një kënd fenomenologjik.

 

 

 

GAZMEND KRASNIQI

 

 

 

NJË FILOZOFI E KOMPOZICIONIT

(Nga tradita te postmodernia)

 

 

 

          1.

          Fjalët e Edgar Alan Poe, kur flet për “Korbin” se “e tërë poema ka vijuar hap pas hapi, gjer në përfundimin e saj, me përpikmërinë dhe rigorozitetin e domosdosshëm matematik”, si dhe fjalët e Stephane Mallarme se “më mirë thjesht një libër i vetëm, i organizuar dhe i punuar fort, se sa një përmbledhje frymëzimesh të rastësishme, qofshin këto edhe të mrekullueshme” – flasin për diçka mbase jombizotëruese gjerësisht në poezi, pasi lexuesi, zakonisht, as që do të dijë për mundin e krijuesit, megjithatë kjo përvojë zbret që nga emrat e përmendur e deri te krijues pa shumë emër. Përkimet e mësipërme nuk janë rastësi, pasi Mallarme është në linjën e dishepujve të Poe: kur analizon poezinë e tij “Erashka”, kritiku Marsel Raymond thotë: “ky është, sigurisht, lloji i poezisë që do ta joshte Poe-n”. Siç thotë vetë, Mallarme ka mësuar anglisht vetëm për të lexuar Poe-n në origjinal. Kur mendon se vetë Baudelaire, njeriu që i dha Poe-s famë evropiane, e ka përkthyer Korbin në prozë, duhet t’i japësh të drejtë Mallarme-së, pasi ai i ka dhënë të drejtë Baudelaire-it, kur e përktheu edhe vetë Korbin në prozë.

          Mallarme e ka pranuar provokimin e Poe-s, kur shprehet se “çdo rastësi duhet të përjashtohet nga vepra moderne dhe nuk mund të jetë e pranishme aty, veçse gjoja”. Për ne ky është rasti më i mirë për të pranuar kalimin e interesimit nga autori te krijimi – fakt i admirueshëm, çka vazhdon të gjejë (si çdo gjë që admirohet fort) kundërshtarë te pasuesit e pozitivizmit dhe socrealizmit. Teoria moderne do të na thoshte se “një vepër letrare lidhet me letërsinë në përgjithësi dhe jo me personalitetin e asaj vepre: autori është një ekspert në punën e tij”. Thënë shkurt, forma sajohet nga “sistemi”, një tërësi që ekziston para poetit. Jo intensiteti i emocionit, por intensiteti i procesit artistik, do të thoshte Eliot-i.

          Po të shohim traditën tonë, do të vërejmë se Poradeci fitoi mjaft ngaqë, qysh në zanafillë, Mitrush Kuteli i mëshoi pikërisht kësaj ane për të cilën po flasim. Në zanafillë, Mjeda, me sa duket, humbi mjaft ngaqë Fishta pat shkruar për poezinë e tij: vjen më tepër prej mendjes se prej zemrës. Për shumë kohë, Poradecit i duhet të ndeshet me kodet psikanalitike të Krist Malokit, ndërsa Mjedës i duhet të ndeshet me kodet e heshtjes. Mjedën nuk e gjen te “panoramat” e Konicës, as te një shkrim i gjerë i Skënder Luarasit në një revistë të Beogradit, por, dikur, simpatizantët e tij provokuan shkrime dhe del në sipërfaqe dallimi midis shkollës letrare jezuite, që përfaqëson Mjeda, dhe shkollës letrare françeskane, që përfaqëson Fishta. 

          Është e qartë se kjo mënyrë e të diskutuarit interesohet për rezultatin: çfarë është poezia, pasi është shkruar?

Kjo është çështja.

Arsyen Nga vjen dhe Pse vjen ajo ia lë psikologëve dhe psikanalistëve.

 

 

2.

Pyetja e mësipërme vjen më e lehtë kur e bëjmë brendapërbrenda traditës, por vështirësohet nëse e bëjmë nga pozita e re e postmodernes, prirja mbizotëruese e kulturës së sotme. Për atë që do të thotë kjo pyetje, duhet t’i kërkojmë ndihmë filozofit të rëndësishëm të kësaj prirjeje, Francois Liotar. Ai shprehet: Artisti apo shkrimtari postmodern është në pozitën e një filozofi, teksti që shkruan apo vepra që krijon nuk udhëhiqet nga rregulla të paravendosura dhe nuk mund të jenë të paragjykuara prej aplikimit të teorive të dhëna te ky tekst apo kjo vepër. Të tilla rregulla dhe kategori janë çfarë teksti apo vepra po hetojnë.

E pra, ç’ndodh në këtë lloj artisti?

Gjithmonë, kjo natyrë pyetjeje më kujton ngjarjen që tregon Octavio Paz, kur i çon Marsel Duchamp-it esenë e shkruar për të. Kartolina që vjen nga Duchamp, shkruan: Faleminderit që më tregove ca gjëra për veten tënde.

Konkluzioni: po të flasësh për përvojën tënde je më i mbrojtur.

 

 

3.

“Mbase amatorët e delirit do të ndihen të zemëruar për shkak të këtyre maksimave cinike; por gjithsekush mund të marrë prej tyre atë që i duhet”. Kështu shkruan Baudelaire-i për esenë e Poe-s. Qysh nga eseja e Poe-s e deri më sot, shumkujt i djeg ideja se ajo që ne quajmë frymëzim, është në të vërtetë një mendim i shpejtë, që nuk pushon së qeni llogari, megjithëse zhvillohet në një kohë të shkurtër (por, herë pas here, kërkon përjetimin dhe korrigjime të pafund).

A është tallur Poe me kritikët e vet? Gjenden argumente për të dyja përgjigjet e kësaj pyetjeje, megjithatë, prapëseprapë, është e rëndësishme që kjo nuk na pengon të flasim për një filozofi të kompozicionit, prandaj marrim në shqyrtim (siç thamë, nga përvoja vetjake) poemën Odë Dodone. Fillimisht ajo qe quajtur Divnesë Dodone, pra qe përdorur fjala e bukur divnesë – profecia që përcjell orakulli. Qe joshës, jo pa muzikë, përftimi Divnesë Dodone, por megjithatë fitoi fjala Odë, sipas argumenteve që do të vijojnë, megjithëse ardhja e një forme kaq serioze poetike si oda në kohën tonë duket një paradoks.

Historikisht oda i këndon me ton serioz dikujt që meriton adhurime dhe lëvdata të larta për vepra të mëdha e fitore të rëndësishme, ndërsa solipsismi e skepticizmi (dy fjalë që barazohen në fjalorët enciklopedikë) përfaqësojnë atë doktrinë ku bota është çfarë perceptojmë vetë. Flasim për atë skepticizëm që rrjedh nga Berceley, i cili konsiston në dyshimin ndaj realitetit të botës së jashtme dhe në të besuarit e realitetit të një bote shpirtërore. Ky solipsisëm është esenca e botës postmoderne.

Si kusht i parë, mbi këtë bazë paradoksi, rrjedhimisht, duhet të ndodhë dekononizimi i standarteve kulturorë, i veprave dhe autoriteteve të mëparshëm. Historikisht, që nga antikiteti njihen disa lloje odësh, si ajo nga doli strofa safike, si dhe odat e quajtura pindarike e horaciane, me forma vargu dhe strofash të përpunuara. Dimë se, më vonë, në letërsitë e vendeve të ndryshme, oda u bë një poezi e gjatë, në të cilën shprehen ndjenja të fuqishme, por gjithnjë duke ruajtur tonin solemn dhe madhështinë e këndimit. Psh, në traditën tonë, poezia e Ndre Mjedës Mustafa Pasha në Babunë përbëhet prej trembëdhjetë strofash safike.

Odë Dodone ringjall njohjen tonë për kuptimin e odës, por e sheh atë vetëm si pikë referimi: kjo sjellje me odën shkon në parodi, cilësi e postmodernes që, sipas Jameson, sfidon dhe shkatërron atë që imiton. Shihet lehtë se nuk ka mbetur asgjë nga forma e hershme, si nga pikëpamja e vargut, ashtu dhe nga pikëpamja e strofës. Nga pikëpamja e vargut kemi, sipas Pound, jo metronom, por frazë muzikore, e cila fillon që në titull: Odë Dodone. Për të evokuar një kohë si koha pellazgjike, kërkohen burime, por këto burime hyjnë në shërbim me ironi dhe pastiche, duke i fragmentuar tekstet dhe duke i kthyer në kolazhe e montazhe.

Që shija e kohës tonë është një shije intertekstuale, kërkon ta thotë edhe poema Palimpsest poeti. Kjo shije kërkon çmistifikimin dhe desakralizimin e aktit poetik, prandaj poema që në fillim do ta lërë të çmeritur lexuesin e poezisë tradicionale. Ndryshe nga toni serioz i poemës së parë, ndërfutja e citimeve dhe gërshetimi i materialit letrar me atë jo letrar, pra qarkullimi i teksteve nga libra të një natyre tjetër, kërkonte natyrën e përmbajtur, ku diçka nuk gjykohet mbi a nën diçka tjetër, kushtëzuar nga kërkimi i mitit poetik.

Ky lloj ndërtimi duhej të sillte një teksti të ri mbi shtresat e teksteve të vjetra, i cili duhet të funksionojë si një realitet i ri artistik, pra si një tekst i ri poetik.

 

 

4.

Sa vlejnë provokimet?

Provokimi mund të ketë reagime të ndryshme. Baudelaire dhe Mallarme e përkthyen Korbin në prozë, por, me përkthimin e tij, portugezi i famshëm Fernando Pessoa kërkoi t’i afrohej origjinalit, ndërsa Noli ynë e dha atë me tetërrokëshin shqiptar.

 

 

POEZIA DHE KOHA

 

          Poezia shfrytëzon mjetet e veta për të kërkuar të vërtetën. Gjithmonë të vërtetën që e tejkalon saktësinë e fotografimit, duke kaluar në transcendencë. Prandaj mbarimi i një poezie është shkuarje drejt dëshpërimit. (Përderisa njeriu nuk përkufizon dot jetën së pari).

          Me Baudelaire (me të cilin poezia franceze bëhet fakt europian) dhe simbolistët e tjerë, nisi ajo poetikë, në të cilën krijuesi e ka qëllimin në prodhimin e një vepre të mbyllur në vetevete, por edhe lejon një rreth kuptimesh të mundshme, sipas shkallës së mprehtësisë, të tejndjeshmërisë dhe predispozitës. Ndjeshmëria bashkëkohore, ku dhe logjika e shkencat i kanë zëvendësuar vlerat unike me ato të shumëvlerëshme, e ka stimuluar këtë fenomen. Simbolizmi modern edhe s’e mbyll veprën, edhe ia lë përcaktimin e “fushës” së tejndjeshmërisë lexuesit. Ca të vërteta në njohura në botë. Porse lexuesi shqiptar njeh vetëm kuptimin tradicional të “veprës artistike”, ndërsa “kritika” shfaqet në nivelin e vulgariteteve e sprovave qesharake.

          Nga kritika diçka ndjehet e nevojshme të sqarohet, sepse në fund të fundit, edhe kritika më profesionale mbetet e pafuqishme. Mjetet racionale që përdor ajo janë të destinuara të dështojnë - me konfirmimin e të qenit të fjalës jo shenjë e mendimit, por që i ndjenjës, jo ide po klithmë, “poezisë së pastër” iu krijua mundësia e ngritjes në teori: kjo poezi karakterin e vet të pastër poetik ia ka borxh pranisë, rrezatimit dhe efektit bashkues të një realiteti misterioz.

          Fatkeqësia e artistit është se kërkon të vërtetën e vet, pa mundur të shpjegojë fillimisht çfarë është jeta vetë, pa mundur të shpjegojë se pse aty ku është më shumë i turbullt, aty është më shumë ai vetë. Fatmirësia e artit është se nuk don të bindë e të indoktrinojë, por është një pjesëmarrje.

          Kur diskutohet për poezinë, më kujtohet kur kam pirë për herë të parë një verë franceze, emrin e të cilës e kisha lexuar dikur te Guy de Maupassant. Në fytyrën time prej njohësi jo të mirë verërash, miku francez pa një hije zhgënjimi, sepse buzëqeshi dhe më porositi që të kisha kujdes prej saj. Poezia është si verërat: duhet aftësia e veçantë për të kapur dallimin që ekziston midis një vere të prodhuar në një fshat të Lezhës a të Myzeqesë, bie fjala dhe asaj të prodhuar nga një fshatar francez i Champagnes. Këto shënime do të donin të shënonin fillimin e një diskutimi mbi poezinë. Në një situatë komerciale, ku vlerat e vërteta  janë të diskriminuara, diskutimi për artin merr vlera, sepse shoqëria e sotme shqiptare është prekur dhe po pushtohet nga stanjacioni shpirtëror. Se e dimë, se aty ku ndjenja zhduket arti është i pafuqishëm. Dikur arti është quajtur “shërbëtori i teologjisë”, kurse nofkën “shërbëtor i tregut” zor se mund ta quash të nderuar.

          Letërsia shqipe, që në shoqërinë totalitare i kërkohej t’u drejtohej e t’u shërbente të gjithëve, sot po polarizohet siç ndodh në shoqërinë perëndimore: letërsi që shkruhet sipas disa recetave për stomakun e lexuesit, dhe letërsi që kërkon ta marrë lexuesin me vete. Vitet ‘90 tek ne kanë stimuluar një problem historik - mbisundon një sistem i ri normash, modelesh e konvencionesh letrare. Ka prurje të reja, por edhe shfaqje të dinamikës në vetvete të hierarkisë së vlerave. Në dallim me letërsinë e dekadave të kaluara, letërsia shqipe fitoi diçka të rëndësishme për artin: çlirohet nga prangat jashtëartistike dhe fiton statusin e brendshëm - statusin e tekstit letrar. Puna e kritikës me një poet fillon me analizën e ligjërimi të tij. Vetëm ligjërimi mund të dëshmojë atë që poetit mund t’i ketë kushtuar tërë jetën. Ta reduktosh një vepër në atë që ajo nuk është dhe as që dëshiron të jetë, do të thotë ta mohosh atë.

          Kjo kërkesë do ia priste rrugën manipulimit ideologjik të shijes, “artit” të vënë plotësisht mbi motive dhe faktorë të jashtëm, kjo do të ndihmonte për ta parë poezinë si religjion të pastër. Kjo etikë, pa forcën në shërbim të ideve a të interesit, por me dinamizmin e brendshëm, të fuqishëm, të përcjellur me vetmohim, do të demostronte forcën e një opozite psikologjike.

          Me lirinë dhe të vërtetën, dy mundësi për të ndryshuar botën, brezi tashmë hedh të dhëna të reja në tryezat e poetikave: fundi i luftës së ftohtë she i shoqërisë totalitare idha fund një kulture dhe, përmes njeriut zgjon një tjetër interpretim të botës. Është më e drejtë të thuhet se një libër e shkruan vetë vetveten: kjo e kapërcen mundësinë e kufizimit në një “formë” të vetme për shprehjen e botës së brendshme. Padyshim, ky kërkim për modele të reja është çelësi kryesor për të shpjeguar atë që mund të quhet “krizë e poezisë së sotme”. Mjeshtrit e të kaluarës, megjithë universialitetin e tyre, janë të kufizuar nga moda (shkolla) për të cilën kanë bërë aq shumë: krijimtaria e tyre shpjegohet vetëm brenda kodeve që i afirmojnë.

          Në historinë e artit shohim se zgjidhja e një problemi lind probleme të reja, duke u dhënë mundësi të tjerëve të tregojnë se çfarë mund të bëjnë. Çdo artis varet prej traditës për atë formë nxitëse që u jep drejtim për pjekjeve të tij. Ajo që mund të përcaktohet sot si kryesore është fakti se, ndryshe nga një botë ku gjërat janë të fabrikuara dhe të standartizuara, ku mjetet shprehëse janë bërë banale e inerte, abuzive e shtampa, artisti kërkon të jetë vetvete.

          Në fund të këtij shekulli estetikat janë shkruar edhe një herë: artistët e kanë kthyer përmbys kodin e estetikës aristoteliane deri në formula antiapoliniane. Pyetja “ç’është arti?” tregon gjithnjë e më shumë se e vërteta është misterioze, e vështirë për t’u kapur, kjo mbetet gjithmonë për t’u fituar në këtë botën tonë ku çdo mur është një portë.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

SHËNIME MBI PËRKTHIMIN

 

Poezia është ajo që humbet gjatë përkthimit, thotë Frost, çka duhet të pështjellojë këdo që merr përsipër përkthimin. Sigurisht, ai ka thënë të vërtetën, një e vërtetë që mban emrin R. Frost: poezitë e tij, që janë nderi i antologjive anglosaksone, nuk e kapërcejnë dot pengesën e gjuhës, duke dhënë mundësinë e shijimit të vërtetë vetëm në gjendjen e tyre origjinale. Mandej, tradita e përkthimit të poezisë anglosaksone tek ne nuk ofron ndihmë të madhe: i pari që të vjen ndërmend është Noli. Është e njohur se përkthimin e poezisë “Korbi” të E.A.Poe na e ka dhënë të përkthyer në tetërrokësh shqiptar, pra, megjithëse kemi një shqipërim të vyer, ndodhin firo të autenticitetit, kështuqë gjetja e rrugëve optimale mbetet një mund i madh dhe i pafund.

Duhet theksuar se me kohë, pra në shek. XX, në poezinë anglosaksone kemi shfaqje fenomenesh të reja. Diku në vv. tridhjetë të këtij shekulli, E. Pound pat thënë se, përjashto Yeats, që nga vdekja e Th. Hardy-t janë amerikanët ata që shkruajnë poezinë. Që nga viti 1910, të gjitha ndryshimet në vargun anglez janë bërë gati kryesisht prej amerikanëve. Në fakt, nuk ka më ndonjë arsye që ajo (poezia) të quhet angleze dhe nuk ka ndonjë arsye që të mendohet më për Anglinë. Sigurisht, poetët anglezë nuk kanë reshtur së shkruari dhe nxjerruri personalitete, por para tradicionalizmit të tyre, poetët amerikanë spikasin me frymën e veçantë dhe format e reja të shprehjes, duke ia dalë herë-herë të zvogëlojnë edhe firot e përkthimit, çka do të thotë përhapje dhe njohje më e madhe në botë. Këto natyra të skajshme krijimesh flasin për më shumë se një metodë përkthimi: një përkufizim ngacmues pat dhënë E.Pound në essenë “Si të lexohet”. Në këtë esse ai vëren se, duke përjashtuar formën e jashtme dhe momentin e krijimit, do të shohim se gjuha gjallërohet në mënyra të ndryshme, çka mund të na lejojë pranimin e tre “llojeve të poezisë”. Kemi MELOPAEIA, ku fjalët ngarkohen me muzikë përtej kuptimit të zakonshëm të tyre. Kemi PHANOPAEIA, ku mbisundon loja e imazheve. Kemi LOGOPAEIA, ku ndodh vallëzimi i intelektit ndërmjet fjalëve. Në rastin e parë, vazhdon Pound, përkthimin mund ta ndihmojë rastësia hyjnore, por gjithmonë pjesë-pjesë. Në rastin e dytë kemi përkthime mjaft të mundshme. Në rastin e tretë, pas shumë mundimesh, mund të nxirret një derivat apo ekuivalencë.  

Nga shprehja e sipërmendur e Frost bëhet e qartë se shijimi i vërtetë i një poezie i mbetet origjinalit, çka parakupton ngritjen e një mekanizmi i cili e servir poezinë në dy gjuhë, duke parapritur një përgatitje të veçantë të lexuesit, formë, në planin e gjerë, e parakohshme për shqiptarët. Përcaktimi i bërë nga Pound e shikon përkthyesin si një qenie e marrë në konsideratë, sepse në disa kultura, padyshim edhe tek ne, disa nga librat më të mirë janë përkthime. Çdo kulturë ushqehet nga përkthime, çdo dalldi e valë e re stimulohet nga përkthime, çdo periudhë e ashtuquajtur e madhe është periudhë e përkthimeve: poetët më të rëndësishëm shqiptarë i kemi ngaqë ata ditën ta lexojnë dhe ta përkthejnë poezinë e huaj, të antikitetit, të lindjes apo perëndimit. 

Kur Harold Bloom thotë se poetët e fuqishëm të shekullit XX janë Thomas Hardy dhe Wallace Stevens, ai që ka një njohje mbi poezinë angloamerikane, do të kujtohet se bëhet fjalë për dy burra që kanë punuar gjatë dhe shtruar. I pari shkruante dhe botonte romane, duke u bërë i njohur me to, kurse poezitë, ambicjen më të madhe, i mbante në sirtar dhe i latonte me durim e kujdes. Arritjet më të mira dhe të përsosura i ka nënshkruar në një moshë mjaft të thyer për një poet e, megjithëse ka lindur më 1840, vlerësohet si poet i shekullit XX. Rasti i të dytit është më se i rrallë në fushën e poezisë: pati një karrierë të shkëlqyer në profesionin prozaik si drejtues i sigurimeve shoqërore, larg qendrave të mëdha të kulturës e artit, dhe shumë vonë u muar vesh se ishte një poet i madh.

Shumkush e di se në këtë epokë të modernizmit emrat më të lakuar kanë qenë ato të Ezra Pound e T.S.Eliot, të cilët, përveçse me veprën krijuese, u angazhuan edhe me zërin kritik, që vinte si rezultat i interesave të tyre të gjithanshme dhe i njohjes së thellë mbi botën e artit dhe të krijimit, duke u bërë kështu ikonathyes shumë autoritarë, si dhe shpikës rrymash poetike e termash të rinj kritikë. Një tjetër amerikan i famshëm i kësaj kohe është W.C.Williams: në dorën e tij poezia nuk u bë objekt i përkryer artistik, si te Stevens, ose një dukuri e rikrijuar me kujdes, si te Frost, përkundrazi ajo kapte çastin kohor si një foto, duke aluduar për rëndësinë e objekteve te dukshme, konkrete. Krijimtaria e tij shpesh fikson modelin spontan, emotiv, të përjetimit dhe ndikoi në krijimtarinë “beat” në fillim të viteve 1950. Këto të fundit ndikuan që ta kthenin tek tradita e W.C.Williams edhe një poet me formim akademik e tradicional si Robert Lowell, megjithëse e kishte njohur më parë suksesin. Duket sikur asnjë poet tjetër s’e ka parë me të vërtetë Amerikën, apo dëgjuar me të vërtetë gjuhën e saj, do të thoshte Lowell për të. Nën shembullin e Lowell, duke lëvruar forma të mbështetura në traditë, por dhe duke i zgjeruar ato me forma e ndjeshmëri të reja bashkëkohore, do të kemi poetë si Sylvia Plath, Anne Sexton, John Berryman, Theodore Roethke, James Dickey, Adrienne Rich etj. Pastaj do të kemi poetë të tjerë që u përkasin shkollave të ndryshme krijuese si Dylan Thomas, Robert Creeley, A.R.Amons, Allen Ginsberg, John Ashbery, W.S.Merwin, Charles Simic, Ted Hughes, Mark Strend, Derek Walcott, Seamus Heaney etj. Një listë kjo jo shterruese për atë që ka ndodhur në poezinë angloamerikane të shekullit XX.

Imitime, i quan Lowell përkthimet e veta, duke u ngritur kështu në mbrojtje të përkthimit: pra, duhen gjetur mënyrat për të komunikuar me kulturat e tjera, për të ushqyer apo për të vënë në provë kulturën e vendit tënd, për të ushqyer dhe për të vënë në provë mundësitë e tua si poet, si njohës i mekanizmit krijues të poezisë, pasi krijimi dhe përkthimi shkojnë paralel, një fatbardhësi që prodhon emrat N. Mjedja, L. Poradeci, F. Noli, traditë që u përçudnua në periudhën socrealiste. Është koha që përkthimi të rilidhet me traditën e vet më të mirë, për të rifituar qartësinë, është koha për të freskuar mundësitë e mëdha të gjuhës së bukur shqipe, duke ringritur diskutimet serioze për natyrën e vërtetë të poezisë si art i gjuhës, sepse kultivimi i një poezie amatoreske do të dëmtojë edhe më tepër kur të ketë mbështetjen e përkthimeve edhe më amatoreske. Koherenca e poezisë angloamerikane të shekullit XX, çka do të thotë ligjshmëria e pjelljes së njëpasnjëshme të fenomeneve, janë model i shkëlqyer për të parë se ç’ndodh me poezinë e kulturës së një gjuhe kur diskutohet, studiohet e sistemohet si duhet, kështuqë një njohje sado panoramike saj ka vlerë, sidomos kur nuk mungon fisnikëria e synimit. Mandej, edhe kur nuk dilet te rastet fatlume të quajtura imitime, ëndërr e çdo përkthyesi, përkthimin e justifikon nevoja e komunikimit: nevoja e komunikimit me poezitë e mëdha.        

 

 

 

DHURATË ARBËRESHE

 

 

 

Sot e kësaj dite, në krye të antologjisë së poezisë së shkruar në shqip qëndron emri i një arbëreshi (Matrënga), njëmbëdhjetërrokëshi i të cilit tingëllon i freskët edhe për lexuesin e kohës sonë. Shumë emra të asaj ane (De Rada, Variboba, Serembe, Dara e Ri, Skiroi etj.) janë nga emrat më të qëndrueshëm të një antologjie të tillë. Edhe shekulli XX ka listën e vet të poetëve të mirë e cilësorë arbëreshë, një pjesë e të cilëve janë botuar dhe bërë të njohur edhe në Shqipëri. E gjitha kjo do të thotë se letërsia shqipe i detyrohet shumë asaj pjese të letërsisë së vet, e cila, përveç prurjeve të një tradite të disashekullore, i ka shërbyer si urë lidhëse me letërsinë italiane dhe atë perëndimore në përgjithësi, kur është fjala për format dhe frymën që ajo përçon.

Për fatin e mirë, herë pas here nuk kemi të bëjmë vetëm me pamjen historike të asaj letërsie, pasi kemi faktin e admirueshëm që kjo degë e ndarë prej pesëqind vjetësh nga trungu i vet vazhdon të nxjerrë fryte: në mënyrën më mbresëlënëse, ajo pjesë e kulturës sonë po kërkon të gjitha rrugët që të justifikojë vetveten në vazhdimësi. Këto shënime i ka nxitur botimi i një antologjie poetike me titull “... nga njëri breg a tjetri i këtij deti” (Zëra dhe rrugëtime të poezisë italiane bashkëkohëse). Kjo antologji dygjuhëshe, e mbështetur nga Komiteti Kombëtar i Pakicave Etno-Linguistike dhe qeveria italiane, por e përgatitur dhe e përkthyer nga studiues e krijues arbëreshë, sjell poetët e mëdhenj bashkëkohorë të Italisë, përgjithësisht (me pak përjashtime) autorë të ndikuar nga ajri dhe uji i Mesdheut, çka pritet të tingëllojë e afërt për lexuesin dhe komunitetin poezidashës shqiptar. Janë zëra poetësh që i kanë rrënjët në ato zona të Italisë jugore, ku banojnë bashkësitë gjuhësore arbëreshe, ndërmjetës të privilegjuar të një takimi dhe dialogu midis Italisë dhe Shqipërisë.

Hartuesi i antologjisë, i cili e shoqëron atë me parathënie dhe një ese për çfarë ndodh sot në letërsinë italiane (poezi e prozë), Pierfranco Bruni (autor i librave të tillë studimorë si “Ndërmjet De Radës e Ernest Koliqit”), del edhe me platformën e vet estetike. Qëndrimi i tij estetik është kryekëput ndryshe me atë që mbizotëron në Shqipëri prej shumë dekadash. Për shembull, ai thotë se “poezia nuk është dogmë, fakt i shenjtë, apo pasqyrë e realitetit (nuk ka qenë kurrë dhe nuk do të jetë ndonjëherë)”; apo “vitet e fundit janë grumbulluar mësimet e Nëntëqindës, që nga Krepuskolarizmi, Hermetizmi, deri te format e realizmit “tjetër” e disa trajta eksperimentalizmi, me përpjekje për një gjuhë që përfshin në vetvete një larmi elementesh stilistike, formale dhe letrare-tematike. Nuk mund të flitet për një poezi novatore tout court, por ka rrënjëzime që shfaqen me ngulm, pavarësisht nga sprovat letrare që jetësojnë propozime të cilët ngërthehen me njëri-tjetrin.”

E vë në dukje këtë, për të thënë se kjo antologji e ballafaqon lexuesin e zakonshëm shqiptar me mënyra të tjera të qasjes ndaj poezisë bashkëkohore (në këtë rast, asaj italiane), duke kërkuar një lexim ndryshe, njohje kodesh të reja, pasi, përndryshe, mbetet i huaj ndaj saj. Pra, përveçse ka një traditë që fillon me Danten e vazhdon me të tjerë emra të mëdhenj nëpër shekuj, poezia italiane njeh kulme edhe në shekullin XX. Shumë nga këta autorë, përveç rëndësisë kombëtare, kanë edhe vlerë ndërkombëtare.

Kjo mënyrë argumentimi tregon se çfarë barre e madhe ka rënë mbi përkthyesen, së cilës iu desh të “kalonte” gjithë këto poezi në një gjuhë si shqipja, ku diskutime të tilla për poezinë pothuajse mungojnë, ose ende nuk e kanë fituar si duhet qytetarinë. Pra, për të shijuar këtë projekt, duhet të kemi një njohje për çfarë ka ndodhur në poezinë italiane këtë shekull. Guximi i saj bëhet dy herë i lavdërueshëm, kur kujton se nuk po përkthen në gjuhën e vet (që është ajo italiane ose arbëreshe), por në një shqipe të mësuar, mbase në mënyrë shkollareske. Është një provë e kaluar me sukses, ndërsa elementet e përdorura nga arbërishtja tingëllojnë të këndshme. Madje, kur autori është arbëresh, përkthyeja shkon tek ato forma ku sikur po e rishkruan edhe një herë poezinë. Shembulli më ilustrues është poezia “Nënës” e Franko Espozito, i cili vjen nga i njëjti fshat me De Radën.

 

Varreza e vogël e Maqit

është vend i fshehtë.

Hijet e të vdekurve enden

të holla e të zeza

të varura te nj’limon.

Dielli djeg të ftohtin e trupave.

Natën një muzikë e bardhë

pëshpëriti një lutje të vagëlluar

për nënën e poetit.

Në këtë tetor pikëllimi

dielli plasarit gëlqeren e varreve.

Rreth e rrotull gjithkund heshtja ime.

Nga fytyra e saj si kukull dilli

Frikë e lotë ende

për ikjet e mia të gjata.

Era. Fshati në erë,

fërshëllen një vaj të ëmbël

ledhaton sytë e saj të mbyllur.

Lamtumirë përgjithmonë, lamrtumirë more nënë.

 

 

Hartuesi i antologjisë thotë: “Poetë si D’Anuncio-ja, Kardarelli (Cardarelli), Paveze-ja (Pavese) i vonë (ai i përmbledhjes La terra e la morte) e kishin kuptuar mirë rëndësinë e muzikalitetit të vargut. Vargu që duhej të këndonte. I cili është ndryshe nga tensioni ritmik i fjalës.” Përkthyese Kate Xukaro i duhet të matet me poetët që rrjedhin nga këto dy linja të poezisë italiane, gjë që mund ta kryejë vetëm një njëri me kulturë të plotësuar, vetëm një njeri që e kupton se “poezia jeton nëse ka ritëm – theksimi i disa fjalëve, mbështetja e disa mbiemrave a emrave”.

Prirja e parë ka vështirësitë objektive të zvogëlimit të mundësisë së ruajtjes së tingujve nga një gjuhë në një tjetër, çka kërkon “rishkrimin” e poezisë ose vendosjen e origjinalit pranë përkthimit. Në këtë antologji, poezinë “Rrethina Krishtlindore” të Andrea Xanxotos, që për nga prirja të kujton poezinë e famshme “Shiu në pishnajë” të D’Anuncio-s, duhet ta lexojmë herë pas here në origjinal, pasi mbahet shumë nga muzika e fjalëve, gati duke të kujtuar këngët e fëmijëve.

Prirja e dytë ngërthen vështirësitë e kapjes së ritmit dhe ngjyresës së fjalëve, sipas shkollës poetike përkatëse, jo pak të suksesshme në shëkullin XX, me ndonjë jehonë, sado modeste, edhe në Shqipëri, deri në botime ciklesh apo antologjish, përfaqësuar, sidomos, me emrat e Montales dhe Ungaretit.

Suksesi i kësaj antologjie në shqip vjen nga mundësia e familjarizimit të përkthyese Kate Xukaro me këto probleme të të kulturës e letërisë italiane të traditës dhe asaj moderne, meqë, përveçse përkthyese, është edhe dashuruese dhe krijuese e poezisë. Shumë ardhje të këtyre poezive tingëllojnë si të jenë shkruar drejtpërdrejt në shqip, duke e pasuruar gjuhën tonë me ritme, ndërtime e forma të reja poetike.

Ajo që duhet theksuar në veçanti, është se vlera e kësaj antologjie qëndron në faktin së mëton të transportojë pikërisht atë që ndodh sot në një poezi të madhe të kontinentit, siç është ajo italiane, gjëra që nuk ndodhin edhe aq shpesh në kulturën tonë. Prandaj, kërkohet mirënjohje  thellë për këtë botim, që mund ta quajmë “dhuratë arbëreshe”, e bërë në emër të dashurisë për rrënjët.

 

 

 

 

FJALORTH

 

(PASTICHE)

 

 

ABSTRAGIMI

Pas abstragimit të gjatë poeti i ngjan atij piktorit abstrakt që, pasi ka pikturuar gjithë jetën vetëm kopshtin e tij, është më se i ndërgjegjshëm se lulet e pemët e pikturave të tij abstrakte janë më të vërteta tashti se sa kur i shihte ato me syrin e biologut.

 

ARDHMËRIA

Shpikja e fotografisë hoqi nga piktura atë që nuk ishte pikturë. Kjo gjë mund të ndodhë edhe me artin e të shkruarit – mjetet e reja të përhapjes, bartës të tjerë përveç librit, mund të pushtojnë pjesë të shprehjes verbale. E detyruar të jetë vetvetja, letërsia do të mbetet ligjërim i cilësisë së lartë.

 

BOTIMI

Refleksioni që vjen pas veprës (që në fakt e ndan prej saj), e ndryshon autorin, megjithëse mund të qe me idenë se kjo s’do të ketë rëndësi për të.

 

DEKLARIMI

Edhe një ithtar i deklaruar i traditës, është krejt i qetë kur ia përdredh qafën herë pas here retorikës së njohur e të pranuar. Kjo, besoj, është e kushtëzuar prej besimit të dyfishtë te forma: asaj solide dhe asaj fluide.

 

DETYRIMET

Nuk besoj se një tekst i mirë mund të dalë nga detyrimet.

 

DËSHMIA

 Nga përvoja, pra a posteriori, shoh se aty jam i përcaktuar jo nga pikësynimi por nga sensi i të bërit. Shoh se kjo punë (shkrimi! krijimi! kompozimi) është diçka si çlirim nga një sëmundje, prej të cilës rrjedh një kompleks krimineli: nuk do të doja të lija gjurmë apo dëshmi të asaj që më ka shkaktuar ky mundim, sepse duhet të mbetet vetëm libri i zhveshur dhe i përfunduar, një përvojë që nuk mund të përsëritet prej kujt, pasi edhe vetë nuk ka përsëritur ndonjë tjetër. Katër libra poetikë të botuar, si dhe katër variante paraprakë, po të botuar. kanë shërbyer si fletore ushtrimesh për të ardhur te libri SKODRINON. Do të doja t’i bëja të padukshme këto gjurmë e dëshmi, por, përveçse është e pamundur, më duhet t’i falem shërbimit të tyre: një artist e gjykon punën e tij me gjak të ftohtë vetëm kur e heq atë nga dora.

 

 

ELIOT T.S.

- poeti, sado origjinal të jetë, nuk mund të ndahet nga e kaluara e poezisë

- poezia ngrihet nga historia e poezisë dhe jo nga ajo e poetit

- ajo që poezia sjell si të re, nuk mund të mohojë atë që ka qenë para saj

- ndryshimi në vetvete është funksion i të shkuarës

 

EDGAR ALAN POE

Në essenë “Filozofia e kompozicionit” thotë se metrika që ka përdorur te Korbi është “një oktametër akatelektik, kombinuar me një heptametër katalektik, përsëritur në një refren me pesë vargje e duke përfunduar me një tetrametër katalektik”. Mirëpo, po të thuash se, megjithë përkthimin e shkëlqyer të Fan Nolit, ngaqë poezia ka ardhur në tetërrokësh, kemi firo të autenticitetit, rrezikon të të vërsulen e të të thonë, “Kërkon t’i zësh vendin në kartëmonedhë”. Të mos harrojmë se gjetja e O-së kumbuese te Nevermore, që aq shumë e kishte gëzuar poetin, në shqip ka ardhur vetëm Kurrëmë. 

 

FAMA

Për m’u ba njeri i madh në Shqipni, duhet me fitue s’paku nji anmik në ditë. Gjindja kur ndigjojnë se dikush shahet pajada e me ngulm, fillojnë e brehen nga kureshtja m’e njoftë, me dijtë pse përmendet e pse urrehet me aq furi. Fito nji anmik në ditë dhe syt e botës kanë m’u sjellun kah ti...

(Lazër Shantoja)

 

 

FAN NOLI

Bëri vetëm ato për të cilat koha pati nevojë. Qe një artist gjenial në mundësi i fjalës poetike shqipe. Marshi i Barabbajt, një kryevepër.

 

 

FJALËT

Synoj një minimum fjalësh.

Ndonjë fjalë që mund të tingëllojë e rrallë, e përdor në gjuhën e përditshme.

Edhe ndonjë fjali e gjatë hyn në të shkruarin thjesht: ajo përpiqet që ta nxjerrë lexuesin nga përditshmëria.

Duhet të çlirohem prej tyre, përndryshe do të më persekutojnë.

 

FORMA

Arritja e një forme ka vlerë të qëndrueshme për artistin deri atëherë ku ajo i jep nxitje formave të tjera.

 

GJUHA

Për poetin gjuha është një material që lë mjaft mënjanë dhe personalitetin e tij: konotacioni kap skajet më të largëta të kuptimit.

Mandej, vijnë metri dhe tingulli.

 

HISTORIA, GJEOGRAFIA

Gjithmonë më ka magjepsur neoklasiku (siç quhet, megjithëse nuk e di në ka më modern se ai) Nd. Mjedja, i cili praktikon një disiplinë të rreptë nga pikëpamja e formës, por teorikisht e pranon se kjo nuk është e vetmja mënyrë për të bërë vargje. Kjo më është dukur gjithmonë si një thirrje për syçeltësi në njohjen e mundshme të gjithçkaje që ka ndodhur dhe ndodh në poezi (në gjuhën shqipe dhe më gjerë), për më tepër kur jemi një vend pikëtakimesh të admirueshme historiko-gjeografike.

 

 

KRIJIMI

Krijimi është si ëndrra.

Veçse krijimi operon në bazë të disa rregullave teknike.

 

KRITIKA

Vepra duhet të vlerësohet në raport me besnikërinë  ndaj kodit që e afirmon dhe jo ndaj atij që e injoron. Ta reduktosh një vepër në atë që nuk është dhe që as dëshiron të jetë, do të thotë ta mohosh atë.

 

 

KUJTESA

I kujtoj vazhdimisht vitet 80-të, kur brenda një nate lexova librin „Tregtar flamujsh“ të E. Koliqit: atëherë më pat mbetur gjatë në mendje shija e veçantë që lë goditja e parë e veprës së artit, sa pa filluar studimi i mjeteve me të cilat ia ka dalë në krye autori. Në ndërkohë, kjo ndjenjë e kënaqësisë estetike më përzihej me atë të keqardhjes për shqiptarët që s’ia dilnin të miradministronin vlerat e veta. Përshtypje të veçantë më ka bërë edhe „zbulimi“ i poetëve kaq të ndryshëm si Gaspër Pali, i cili po i sillte shqipes vargun e lirë, e Ali Asllani, që dinte si rrallëkush t’ia zbulonte asaj muzikën e fjalëve. Për të mos përmendur shumë emra të tjerë ku hyn edhe Lasgushi vetë, apo të tjerë të shtyrë në histori apo gjeografi, mbetur rajonalë sot e kësaj dite.

 

 

LAZËR SHANTOJA (1892-1945)

Lazër Shantoja e ekzekutua më 1945 si kundërshtar i regjimit komunist dhe kjo ngjarje përcaktoi daljen nga njohja zyrtare e njërit prej stilistëve të shquar të letërsisë shqipe. Për më tepër, ai hyn në radhët e atyre shkrimtarëve që nuk dolën me libra të veçantë, duke i mbetur shkrimet e shpërndara nëpër gazeta të kohës, prandaj deklarimet në mërgim të një E.Koliqi se (L.Shantojën) ”Shkrimet e tij, të pakët por shembullore, e vendosin në historinë e letërsisë së Shqipërisë pranë më të rafinuemit stilist shqiptar, Faik Konicëa”, ose “(Lazër Shantoja) princi i përkthyesve shqiptarë”, mbetën një zë në shkretëtirë.

Pjestar i shkollës së rafinuar letrare jezuite, falë kulturës që zotëronte, si dhe ndikimit të shkollave e mjediseve stilistike perëndimore, ai qe një nga ata që gjuhën shqipe, përpunuar pak deri vonë, e ngritën në instrument të aftë për realizimin e projekteve më ambicioze të krijimit letrar duke u prirur drejt modeleve që bota i nderon si shembuj të përsosjes letrare. Në përgjithësi, te kjo prirje historike  bëhet fjalë për një frymëzim që buron nga librat (Shantoja u muar me përkthime nga Goethe, Schiller dhe autorë italianë), por në sajë të cilësive të veçanta që zotëron ky autor, prej dorës së tij kemi një buqete sonetesh të titulluara Për nji puthje të vetme, ku frymëzimi merret nga jeta e gjallë,madje duke shënuar pikë të nxehtë për nje njeri që mban veshur rrobën e klerikut katolik, pasi i këndohet dashurisë. Pikërisht E. Koliqi e merr në mbrojtje edhe anën etike të problemit, kur thotë: “Janë sonetet e hjekjes dorë nga dashuria, atë të priftit Shantoja, që mbeten ndër ma të bukurat poezi të letërsisë shqipe kushtue nji gruaje”. Edhe pse i sigurt se çdo lloj pseudonimi del një ditë, Shantoja e ka ekspozuar krijimin, duke na e bërë të qartë shqetësimin që kishte për artin e vet, një shqetësim i madh i tij, që shihet qartë në një shkrim të titulluar Shkrimtarët e rij, ku thekson fjalët e Theophile Gautier-s se”nji artist i ri do të shkruej së paku 50.000 vargje për ushtrim para se me botue nji të vetëm”. Dhe shton po aty: : Unë kam botue pak fort vjersha, por më kënaqin fort ato qi nuk kam botue. Pse? Pse sod ato nuk më duken vjersha ma, por vetëm vargje”. Më poshtë ai flet (janë vitet –30) për atë që është cilësia e veçantë e artit modern: masën. “Duhet me e lanë edhe lexuesin me mendue, me bashkëpunue me ne.”

Në sajë të kësaj konsekuence, edhe pse me një prodhim të vogël letrar, me vlerat e artit të tij L.Shantoja arrin të rreshtohet me autorët më të mirë të letërsisë shqipe, duke na kujtuar edhe njëherë rikompozimin e panoramës së traditës. 

 

 

LEXUESI

Nuk kam parasysh asnjë lloj lexuesi, në të njëjtën kohë nuk përjashtoj asnjë. Nuk besoj te dija e lexuesit, por te temperamenti i tij artistik, i cili është më i qëndrueshëm. Lexuesi krijohet, do të thoshte Henry James. Por krijohet që të marrë fuqi.

 

 

LIBRI I PARË

Mbaj mend (kujtesa nis në moshën pesë vjeç, thonë psikologët) një libër dhe disa revista Pionieri me ilustrime për Skënderbeun. Sigurisht, pjella të vitit 1968, ku u kremtua 500 vjetori i vdekjes së heroit. Një figurë gjithmonë tunduese në kohën që realizmi socialist po trumbetonte figurat e veta shterpë. Pasi kam lexuar e parë, ndoshta, gjithçka që qarkulloi për të, mendoj se dimë se si na duhet, por jo si është.

 

 

LIGJËRIMI

Emerson-i përshëndeti W.Whitman-in sepse qytetërimi i ri amerikan kishte nevojë për vizione, por bëri të kundërtën me E.A.Poe që qëndronte në skajin tjetër, atë të kërkesave të zejes. Për këtë të fundit kishte nevojë kontinenti i vjetër, prandaj dolën një Baudelaire, një Mallarme, një Valery, për ta përshëndetur. Për të dy rastet kemi një si krizë vetëshkatërrimi të letërsisë: të prodhohet dhe të funksionojë ligjërimi.

Autorëve u mbetet të provojnë me të gjitha mënyrat mundësitë që u ofron ligjërimi, i cili është i njohur, por mbetet i pashterrshëm. Qysh nga koha e Homerit çdo poet krijon ligjërimin e vet. Që në krye të herës, vetë Aristoteli thotë se gjinitë u ndanë sipas llojit të vargut.

 

 

NATYRA E POEZISË

Poezia e fragmentarizon gjuhën në dukje dhe e plotëson kuadrin e saj në atë që nuk duket.

 

 

PAUL VERLAINE

Verlaine është tërësisht poet i lindur, plot siguri, i rafinuar dhe kompleks, në aftësinë për të përfituar nga influencat, veçse spontan dhe i menjëhershëm, thellësisht origjinal, që e merr forcën nga jeta e vet. Askush s’ishte teoricien më pak se ai, më pak i interesuar në ambiciet estetike e filozofike të bashkëkohësve të tij, më pak alkimist (si Mallarme), më pak visionar dhe profet (si Rimbaud). Ai kishte lindur për të çuar në perfeksion lirikën intime dhe sentimentale të themeluar nga Marceline Desbordes-Valmore dhe Lamartine, për të zbuluar tonin e të folurit në poezi, i cili fillon pikërisht me të, i pëlqyeshqëm për lutjen e sinqertë dhe besimin e pëshpërimtë, për shprehjen e dëshirës së ashpër apo shfrimin e ndjeshëm, një ton në të cilin një i quajtur “kontur zëri i brishtë” shtrihet gjithmonë poshtë, deri në fund, si arabeskë e çastit në një aureolë kumbuese. Me dendësi të pashoqe kjo poezi evokon muzikën e kënaqësive dhe brengave të përditshmërisë, sensin e jetës, jetë e zhveshur fiziologjike në të cilën mendim është vetëm një ëndërr e gjakut që mban trupin.

          Por nuk është e lehtë të përvijohet një mësim nga Verlaine, të citohet në mbështetje të një doktrine artistike apo të një qëndrimi moral. Në kërkimin për absoluten, një i tillë zhvillim i poezisë për pothuaj tre çerekë shekulli përmblidhet në pikpamje të ndryshme, emri i Verlaine nuk është simboli i një hopi, fitoreje apo dështimi. Shumë “risi” të Romances sans paroles humbën prestigj kur filloi të njihej më mirë Rembaud. Reputacioni i Verlaine, i konsiderueshëm rreth 1900-ës, pati rënie deri rreth 1930-ës.

          Kjo pjesërisht shpjegohet prej klimës së përgjithshme intelektuale dhe emocionale të kohës së tij si edhe nga fakti që shumë poetë tashti e kërkonin frymëzimin jashtë botës së ndjenjave, kënaqësive dhe brengave të zemrës. Veçse sa e padrejtë është të pohohet, siç bën botuesi i një Anthologie de la nouvelle poesie française të shfaqur në këtë kohë, i cili thotë që “Verlaine paraqet fundin e diçkaje...”. Le të kujtojmë se sa shumë morën prej tij poetë kaq të ndryshëm si Francis Carco, Georges Chenneviera, Guillaume Apollinaire. Kjo lënie pas dore në orientimin e tashëm të poezisë - a nuk po e dëshmojmë me një gjë të tillë? - duhet të na mjaftojë me e riparë influencën e Verlaine, natyrshmëria për të cilën i detyrohet automatizmi është e denjë për një nderim të madh: brezi tjetër sigurisht, do të jetë i aftë të çmojë çpengimin dhe lirinë që rrjedhin nga një sinqeritet i natyrshëm; peshorja të cilën në tërësi (deri Sagesse), Verlaine ky poet i “padrejtpeshuar”, e mban ndërmjet grishjeve të tij, pothuaj pabesueshmërisht, pavetdije të pasur dhe inteligjencë të ndjeshme; dhe së fundi aftësinë me vendosë qenie mbi gjendjet e brendshme më të zhdukshme.

(Marcel Raymond)

nga “Nga Baudelaire në Surealizëm”

 

 

PËLQIMET

Të gjithë artistët e mirë janë të mirë sipas mënyrës së tyrë. Në kohë të ndryshme njëri përfillet si më i rëndësishëm se tjetri.

 

 

PËRKTHIMI

Kuptimi si duhet i dukurisë së përkthimit të poezisë bëhet edhe më i dobishëm pasi hedh dritë mbi virusin e tmerrshëm që sakatoi poezinë shqipe për rreth pesëdhjetë vjet, me pasoja të shtrira edhe sot e kësaj dite: është fjala për të ashtuquajturën poezi “përkthimi”, e cila është e lidhur fort me keqkuptimin e vargut të lirë.

 

PROJEKTET

Pas një botimi vijnë çaste boshësie – çaste reflektimi për shkrimin dhe krijimin në përgjithësi. Librat e rinj vijnë vetë: shpesh në çastin më të paparashikueshëm, nga një imazh, apo fjalë e hedhur më kot. 

 

 

PUNA

Gjeniu është puna. Puna e përditshme e durueshme teknike, në një mishërim formal brenda idesë se fenomenet artistike kanë jetën e tyre të pavarur, si edhe elementet e nevojshëm për një sistem të mbyllur. Një letërsi që në kulturën perëndimore vazhdon të fitojë terminologjinë, tipologjinë dhe metodologjinë.

 

 

ROMANET

Hyj në lojë me përvojën, vëzhgimin dhe imagjinatën.

Hyj mjaft i kompletuar me linjat, situatat, karakteret, tonin, stilin, megjithatë më pëlqen ta zbuloj historinë, që ende nuk e di të gjithën, në kohën që shkruaj.

 

 

SENDET

Sende të veçanta (folklorike, antike) i përgjigjen nevojave të ndryshme: dëshirë, kujtim, nostalgji, evasion. Në to mëtohet që të shihet mbijetesa e të zakonshmes tradicionale e simbolike. Gjithashtu ndryshojnë ndërmjet tyre: bëjnë lojën e modernitetit, merren në një kuptim të dyfishtë. 

 

 

 

TREGIMET

Afërsia me poezinë, më tepër se sa me romanin, siç e pohojnë shumë mjeshtër të respektuar, i jep tregimit shumë të drejta për të hyrë te “artet e bukura”, duke e lënë ende në diskutim idenë e Henry James për të futur aty edhe romanin, gjininë që mendohet se zëvendëson epikën e lashtë, për të cilën E.A.Poe teorizon se doli nga loja ngaqë qe e papërkryer, pikërisht prej gjatësisë së saj. E.A.Poe shikon te kjo gjatësi humbjen e efektit, sepse kërkohet unitet leximi: shkëputja nuk është në të mirë të tij. Megjithatë, edhe pas këtij teorizimi njëqind e pesëdhjetë vjeçar, romani vazhdon të shkruhet e të lexohet, duke kërkuar veten shpesh edhe në trajtën e epopesë. Ky është një problem tjetër, për t’u trajtuar në vetvete,  por nuk besoj prej meje, pasi si Borges (jo për t’u krahasuar) kam dalë i mundur me romanin shumëfaqesh: edhe romanet që kam shkruar (Princesha këmbëzbathur, Fundi i botës, Një verë në Paris) (po i quaj romane, megjithëse nuk jam i bindur për ndarjen e prerë të gjinive e zhanreve), nuk i kanë kaluar kurrë njëqind faqet. Kur janë shkruar, kam kujtuar gjithmonë këtë teorizim të E.A.Poe, që fuqia e të lexuarit është të dalë nga tërësia, çka është derdhur te shqetësimi për kompozicionin. 

          Ideja për të shkruar tregime (prozat e librit “Mesha e demonëve” (1994) ishin ca vizione dhe më shërbenin pikërisht si të tilla) më ka ulur disa herë mbi letër, derisa miq krijues, në shijet e të cilëve besoja, më thanë se duhej të pranoja se paskam shkruar të tillë. Jam një dyshimtar i madh, megjithatë e shoh se dyshimi nuk arrin të na ngushëllojë, përderisa pranoj që të botohet libri.

          Sidoqoftë, ende s’e marr përsipër të them se ç’është tregimi, edhe pse nganjëherë kam qenë afër asaj që do të kisha dashur të shkruaj.

 

 

WILLIAM BUTLER YEATS (1865-1937)

"Ndokush habitet që unë besoj në ekzistencën efektive të cikleve të mi diellorë e hënorë... Por kur, i rrëmbyer prej sensit të së mrekullishmes - siç na ndodh të gjithëve - i kam hedhur gjërat pikë për pikë, arsyeja ime ka ndërhyrë. Tashti që sistemi im është përvijuar plotësisht në imagjinatë, unë e vlerësoj si prirje stilistike  të përvojës, paralele me kubat e vizatimeve të Wynllam LeWis e vezoidët në skulpturën e Brancusi-t."

          Kështu shkruan Yeats në traktatin "A vision", ku shtjellon sistemin e tij filozofiko - kozmogonik. Madhështia e poezisë së tij i detyrohet pjesërisht pikërisht kësaj nevoje për rregull në fushën estetike, në sensin shumë të fortë të formës, në fuqinë për të vënë rregull me skema të pastra kompozimi në pështjellimet e imagjinatës e të koncepteve. Për këtë e ndihmojnë dy elementë. Së pari, një sens i rrallë i vlerës muzikore të fjalës: poezitë e tij tingëllojnë gjithmonë të reja e të një harmonie origjinale, komplekse e të papërkueshme njëherësh, por të dominuara prej ritmit të saktë e një saktësie përkuese të tingujve. Së dyti, një sens humori, i cili premton një shkëputje objektive prej materies përvëluese që përdoret. Yeats ka filluar shumë herët të eksperimentojë me formën metrike të lirë bisedimore dhe me ritmet e poezisë popullore, duke u shqetësuar gjatë gjithë jetës për artin e vet: i ka përmirësuar dhe ndryshuar poezitë pareshtur. Shqetësim tjetër për të ka qenë mendimi për ta skalitur artin e vet në një tërësi, duke u ndihmuar këtu nga poeti i ri amerikan Ezra Pound, i cili i shërbeu disa vjet si sekretar.

          Lindur në Dublin më 13 gusht 1865, djalë i një avokati irlandez që e la këtë profesion për t'iu kushtuar pikturës, Ë.B.Yeats i kaloi fëmininë e rininë mes Dublinit e Londrës, në kontakt, mbi të gjitha, me ndjekësit e shkollës prerafaelite. Për studime zgjodhi Akademinë e Arteve dhe hyri shumë shpejt në kontakt me një grup të vogël okultistësh. Duhet thënë se parimet bazë të bindjeve simbolike i kishte prej përpjekjeve për të shpjeguar shkrimet, poezitë dhe vizatimet e poetit, piktorit dhe vizionarit William Blake. Ai ndjente se thelbit të vërtetë shpirtëror të besimit i kundërvihen shpirtngushtësia dhe mosmarrveshjet midis religjioneve, si dhe karakteri kalkulues i shkencëtarit, kështuqë iu kthye mistikës dhe okultizmit, besimeve të Lindjes, teozofisë, kabalës dhe spiritualizmit, duke forcuar anën ëndërruese dhe intelektuale të shpirtit të tij. Në poezitë e mëdha të kohës së pjekurisë këto elemente janë shkrirë në figura të pasura poetike të shprehura në një gjuhë të thjeshtë, të drejtpërdrejtë. Me këtë rast ai zhvilloi paraqitjen komplekse të forcave shpirtërore për të cilat mendonte se u japin trajtë jetës së individëve dhe rrjedhave të historisë. Njëri prej simboleve, i cili shfaqet shpesh në poezitë e tij, ai i dy sferave që lëvizin shpejt, duke u fituar figura për përfytyrimin simbolik të forcave të kundërshtive që ndërhyjnë tek njëra-tjetra, është i pranishëm në të gjithë poezinë e tij të vonë.

          Në fillimet tij autor lirikash nostalgjike e dramash ëndërrore, evokues i një Irlande mitike e legjendare, mbështjellë me mjegull magjike, po ta kishte ndërprerë krijimtarinë më 1900, do të kujtohej sot si një viktorian minor, mirëpo arriti të bëhej njëri prej poetëve më influencues dhe të përfillej prej disave si më i madhi poet i gjuhës angleze për shekullin XX, duke respektuar vetëm madhështinë e një Shakespeare-i, Milton-i, apo John Donne-i. Në të hyrë të viteve '20 zgjidhet senator i shtetit të lirë të Irlandës dhe nderohet me çmimin Nobel (1923). Nuk e ndërpret të shkruarin deri në vitet e fundit të jetës, duke shkruar kështu disa nga poezitë më të bukura e më vitale.

          Vite më parë, kur më ra në dorë botimi i Yeats nga një shtëpi botuese e njohur italiane, besova (dhe vazhdoj të besoj) se ai qe botimi ideal i një poeti në një vend tjetër: përkthimi i lirë pa sensin e jashtëzakonshëm yeatsian të fjalës dhe pa përkime tingujsh kishte përballë tekstin e origjinalit. (Kultura jonë e vogël ka deridiku arsyet e veta që nuk ia ka mbërritur kësaj dite por vazhdon të paguajë difiçitet e moskomunikimit me poetë të kalibrit, çka përbën një temë diskutimi më vete.)