GAZMEND KRASNIQI

GAZMEND KRASNIQI

 

ELDORADO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

PECUNAIE OBEDIUNT OMNIA

(parasë i binden të gjitha gjërat)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Në një botë (totalitare) të ndërtuar me siguri të shenjtëruara, romani është i vdekur.

Milan Kundera

(Nga një letër drejtuar romancierit amerikan Phelipe Roth)

 

                                                                                                                         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            AVENTURA

 

            Siç do të bëhet edhe më e qartë, në zanafillë të kësaj historie është imazhi i njeriut që i bie në dorë një arkërkërkues dhe ai, afërmendsh, nuk mund t’i ikë tundimit për ta shfrytëzuar rastin. E kujtoj mirë se atëherë, për mua, nga ky imazh shpërthyen dy të tjerë: imazhi i Eldorados nuk merrte formë të saktë, sepse ndërpritej nga shfaqja e vrullshme e imazhit të dytë, i cili nuk merrte formë kurrë, megjithatë unë e dija se ky qe vetë Ferri. Nuk e kuptoja se ç’hynte Ferri në këtë histori, por sidoqoftë një ndjenjë e detyrës më shtynte t’i jepja formë vegimit tim, më tepër se sa Eldorados, edhe pse ky i dyti më dukej më i natyrshëm, po ja që nuk kishte vend për mendje të ftohtë.

            Kur thua Ferri, është normale të të vijë ndërmend Dante, më saktë poema e tij: as unë nuk shpëtova prej kësaj. Por nëse vetë ferri i Biblës është i papërcaktuar, sa duhet t’i besojmë mendjes (gjeniale!!!) të poetit! Edhe Mbretërinë e Qiejve, që përbën bazën e mësimeve të tij, Jezui e ka bërë të njohur me një sërë parabolash, ai gjithmonë i është shmangur besimit për ta vendosur dikund, me të dhëna të sakta.

            Pamundësia për t’i dhënë formë këtyre imazheve nuk e ka penguar rendjen pas aventurës: njeriu është një udhëtar, shkruajnë mistikët, pasi ekziston magjia e së panjohurës, kënaqësia e zbulimit, tërheqja ndaj rrezikut. Fillimisht nuk e përfilla as rendjen pas aventurës, me besimin se po kërkoja mënyrën më të mirë për të vërtetuar një portë drejt një bote të re, mirëpo, kur e injorova, ky imazh m’u përsërit me idenë se ruante një farë fuqie misterioze: duhej, për hir të kësaj të fundit, të ishte e mbikohshme.

 

 

           

            KUJTESA

 

            “Kujtesa, - ka shkruar dikush, - është për ata që kanë harruar”. Pra, kujtesa është për njerëzit, sepse Zotat, që jetojnë përtej kohës, nuk kanë nevojë për të. Ne njerëzit mund ta bëjmë të qartë se nuk ka dallim midis të mësuarit dhe të kuptuarit: të mësosh do të thotë ta kthesh veten në mendjen e njohjes universale, sepse ti ke qenë aty më parë. Të ndizesh nga pasioni për diçka, për shkak të rindezjes së kujtimeve për dashurinë e mëparshme, është arsyeja që Eldorado përsillet në botë prej qindra shekujsh, pasi çdo pasion i ri është një rifuqizim. Ferri nuk mund të jetë një pasion: dëshira, nevoja për më tepër, bën të lindësh e të rilindësh në këtë botë të lakmueshme. Po pse kujtojmë më shumë diçka se diçka tjetër, e pranojnë edhe shkencëtarët e kohës së sotme: truri ka dy sisteme kujtese, një për informacionin e zakonshëm dhe një për informacionin me ngarkesë emocionale.

            Sigurisht, e vë re se fragmentet (që po shkruaj) kërcejnë nga njëra pikë te tjetra, pa zona kalimtare, ashtu si kujtesa: thuajse kam harruar që kam një histori për të treguar. Ja ku del edhe një herë pyetja e vjetër: kush ka më rëndësi, ngjarja apo mënyra e rrëfimit? Thuhet se njeriu i sotëm nuk beson te ferri dantesk ashtu siç besonte bashkëkohësi i poetit dhe ky arsyetim ndiqet nga argumentet e ndryshme, por kujtesa e shumëkujt nuk mund të jetë e sigurtë kur sulmohet nga vargje si ky: cadi come corpo morto cade. Kjo muzikë vargu na tregon se çfarë rëndësie mund të ketë letërsia për njeriun: unë jam nga ata që këtë varg mund ta thotë edhe në gjumë. Nga kjo, duket sikur edhe pse nuk ngrihet një monument historie, ngrihet një monument gjuhe: ngushëllim i çuditshëm që të shtyn të rrëfesh.

 

           

            VAJZA           

 

            Vetëm kujtesa më ndihmon që ta nis këtë histori nga fillimi, pikërisht aty ku gazetat shkruan për një vajzë të gjetur pa gojë, megjithëse pa shenja dhune fizike, në gërmadhat e një shtëpie të prishur brenda një nate. Do ta harroja menjëherë, siç kam harruar shumë gjëra deri më sot, nëse nuk do të më intrigonte ajo që doli nga goja e një adoleshenti, ndërsa po hynte në internet-café. Ai i tha shokut të vet: vajza që u gjet në gërmadhat e asaj shtëpie, ka patur lidhje me alienët. Me sa duket, ka qenë një kohë ku ngjarjet vjetëroheshin shpejt, sepse kjo histori më doli nga mendja: kush mund të shkojë pas disa fjalëve të paverifikuara të një adoleshenti që rri gjithë ditën në internet?

            Vetëm kur e takova vetë vajzën, arrita të kuptoj se mendjet e njerëzve kishin vluar nga pyetjet e ngritura për këtë histori: ja ku del përsëri kujtesa që i lidh ngjarjet. Ku nuk kishin shkuar hamendjet njerëzore dhe, sipas meje, me të drejtë. Vetëm duke i besuar asaj (kujtesës), marr përsipër ta përcjell këtë histori, e cila, siç kam thënë, fillon aty te imazhi i njeriut që i bie në dorë një arkërkues.

 

 

            ETHET E ARIT I KA VETËM NJERIU

 

            Ai e kuptoi që një kohë sado e shkurtër është e mjaftueshme për të thurur plane madhështore në kokën e nxehtë, sepse nuk i kishte shkuar nëpër mend që ari mund të nxirrej aq lehtë. Përpara syve sikur iu rrokullisën shekujt dhe po e shihte veten në kulmin e lavdisë së re, mbretëri e gjithëfuqishme, po e shihte veten njeriun më të pasur që ka patur bota ndonjëherë (po të ishim vetëm, çfarë do të ishte ari për ne!). Mund të fillonte kështu kjo histori, veçse, mu tashti, në rrjedhën normale të rrëfimit, një gjë e paemërtueshme më shtyn të kujtoj poetin zen-budist kinez Chuang Tzu (pa ëndërr se qe flutur dhe, kur u zgjua, nuk e dinte në qe njeri që ka parë ëndërr se qe flutur apo flutur që sheh ëndërr se është njeri), sepse e pranoj që kjo histori (që po tregoj) ka inkoherencën, të pazakonshmen dhe (mundet) mungesën e Fundit, të cilat, për njeriun e normalitetit, i kanë vetëm ëndrrat. I bindur për paaftësinë time për ta tjetërsuar, për ta kthyer në normalitet (do të thoshte ndokush), shtyhem vetëm drejt pranimit, ndoshta sepse me gjithë këtë desha t’i pranoj vetes (pres të më jepni të drejtë) se jam real, për t’u çliruar disi nga ankthi i poetit kinez se qenkam një fantazëm, gjë që më ka ndodhur, herë-herë, gjatë kohës së shkrimit të kësaj historie, sepse qindra vizione e popullonin hapësirën e dhomës duke u bërë (për mua) të dukshme ndaj botës - me sa duket, pasiguria është më e madhe nga se ia pranojmë vetes.

            Dua ta siguroj lexuesin e painformuar se mjeti i arkërkuesit ekziston me të vërtetë: ka nga ky mjet që kërkon ar ose sende të tjera me vlerë, por nuk mund ta hasim dokudo, sepse mungon ligji që do t’u jepte mundësi të zotërve të përfitojnë përqindjen, e cila, mendojnë ata, u takon. Sidoqoftë, megjithëse arkërkuesi është i rëndësishëm në këtë histori, kjo nuk është historia e tij, por e njeriut që e zotëron atë, çka, besoj, do të jetë edhe më tej detyra e letërsisë, pasi është e qartë që Ethet e Arit mund t’i ketë vetëm njeriu (të paktën, kështu ndodh në këtë histori).

 

 

            ELDORADO

 

            Dukej haptas se nuk e pëlqente pamjen time skeptike, ndërsa unë nuk pëlqeja pamjen e saj provokuese, megjithatë më përmbante ajo gjë që zgjohet te mashkulli i vetëdijshëm kur i duhet të përballet me seksin e dobët, pasi, sigurisht, dija për princin Eldorado, i cili, sipas mitologjisë së indigjenëve të Amerikës së Jugut, në festivalet e përvitshme mund të mbulonte gjithë trupin me pluhur ari; dija se termi u përdor për mbretërinë e tij, me sa duket, të përmbytur në ar e gurë të çmuar, e cila u bë objekt i ekspeditave të shumë aventurierëve nga vende të ndryshme të Evropës së asaj kohe; dija se për dy shekuj ky vend u shkrua nëpër harta dhe se më vonë ky emër u përdor për çdo vis me pasuri përrallore.

            Por as që deshi t’ia dinte për shpalosje erudicioni ajo femër, për mua një infermiere e rastit, e cila, tek më bënte ca gjilpëra, qe shprehur, pa ia varur indiferencës sime:

- Unazë e bukur! Duket sikur keni gjetur Eldoradon… Apo… ndoshta ju nuk dini fare... për të?

            Sidoqoftë, nuk e zgjati, madje dukej sikur ishte gati të kërkonte ndjesë e të merrte mbrapsht gjithçka që kishte thënë, me një nga ato formulat standarde: “qe një çast dobësie”, ose “qe një çast moskontrolli i vetes”, aq sa mua më erdhi keq për të dhe, për ta thyer atmosferën e krijuar, e pyeta se për cilën Eldorado e kishte fjalën.

Megjithëse ishte pyetje me vend, nuk mora asnjë përgjigje me fjalë, veçse një buzëqeshje të padeshifrueshme, sepse për të folur për Eldoradon e saj iu deshën plot shtatë ditë, madje duke u shtuar këtyre edhe ca takime të tjera të thjeshta, ku hidhej dritë mbi ndonjë ngjarje, ku sqarohej ndonjë detaj i thjeshtë e kërkohej domethënia e ndonjë çasti. Ku ndahen historia e saj e imagjinata ime është e vështirë ta dish: gjuha e romanit, një akt verbal i pastër, synon të mbajë një hierarki graduale në perandorinë e të dhënave, t’i shpëtojë tmerrit të të folurit pa kufi, të hyjë në stil e të kalojë përtej ligjërimit. Këmbëngul te kjo, sepse e ndjej të domosdoshme nevojën e një marrëveshjeje me lexuesin, teksa fjalët “si rrëfehet?” më rrinë si çekan mbi kokë – jo si pyetje fillestari, por si diçka misterioze që sa më shumë e mendon dhe e praktikon, aq më e pakapshme të bëhet.

 

 

PA TITULL

 

Duhet pranuar që shumëkush e di se nga moderniteti njerëzimi ka trashëguar të quajturën metanarrativa, e cila manifeston optimizmin e botës kundrejt aftësive dhe mundësive të veta: jo arsyetuar si një histori, por si e vërteta e të vërtetave, duke legjitimuar dije, besime, praktika, si dhe duke përkufizuar disa të tjera (kush mund ta ndjejë këtë më shumë se sa shqiptarët me përvojën e tyre të utopisë komuniste!), ajo është parë si ndarja me të kaluarën – arsyeja e mendoi veten si superiore, sepse e mposhti të kaluarën (siç arsyeton shkenca iluministe), sepse e përsosi të kaluarën (siç arsyeton Hegel). Një veçori e kësaj ndarjeje mbetet riparaqitja e natyrës së vlerave: para epokës moderne kishte dy lloje vlerash – vlera instrumentale (udhëheqëse te diçka më me vlerë – paratë, për shembull) dhe vlerat përmbyllëse (vlera e fundit te vargu i përfundimeve – lumturia te Aristoteli, ataraksia te skeptikët). Vlerat instrumentale ishin artificiale (krijime të arsyes); vlerat përmbyllëse ishin natyrale. E para vihej në diskutim, e dyta jo. Në epokën moderne vihen në diskutim të dyja: nuk ka rrugë natyrale të jetuari, me përjashtim të asaj që përcakton metanarrativa, e cila premton se nëse e ndjek secili, gjithçka do të shkojë mirë (Moderniteti kërkoi të racionalizojë çdo gjë – kujtoni Kohë Moderne të Ch. Chaplin-it). Siç thonë studiuesit, ne jemi në Modernen e Vonë, ku bazat ideologjike, artistike, politike dhe ekonomike, kanë filluar të shpërbëhen  dhe ajo që e pasqyron këtë është Postmodernizmi, të cilin kritikët dhe akademikët e pranojnë, por kanë kundërshtime në përcaktimin e tij.

            Arsyetimin teorik në faqet e këtij romani e justifikojnë rrethanat në të cilat ndodhen personazhet, pasi, si çdo natyrë njerëzore, ata rropaten në llojin e vlerave: e vetmja gjë që mund t’i parazbulohet lexuesit, në shenjë respekti të ndërsjelltë, në fakt, e jo të ndonjë paramendimi a prapamendimi. Që të kuptohemi drejt: në bazë të arsyetimit të mësipërm, ne vazhdimisht vëmë në dyshim nga një gjë, kështu që mirëkuptimi është faktor i rëndësishëm. Para se të hyjmë në temë, po gjej vend që të shtoj edhe këtë tjetrën: lexuesi lodhet shpejt, por autori lodhet edhe më shpejt. Dikush do të thotë se edhe me kaq u lodh, mirëpo tashti është prova e tij: sa s’është vonë, ta hedhë librin, ose të vazhdojmë. Unë them se përgjegjësia i takon vetvetes.

            Më duhet të shtoj se ka zëra që konsensusi është bërë një vlerë “e vjetëruar, e dyshimtë”.

 

            PAK IMAGJINATË

 

            Atëherë le ta imagjinojmë atë skenë kur vetëm një sy i mprehtë do të mund të dallojë se si i dridhet trupi, ndërsa, para saj, mbi pullazin e një shtëpie aty pranë, shfaqet hëna e plotë, por megjithatë, sikur t’ia kërkojë hëna vetë baticën e trupit të errët, nuk lëviz nga vendi, madje vjen e përhumbet, mund të besosh se tashmë nuk e ndien praninë e të tjerëve: silueta e saj bëhet pjesë e gërmadhave të trishta të shtëpisë së rrënuar, sa që askush s’guxon t’i avitet, sepse dukej sikur ajo këtë ka dashur - terrin e plotë. Zëri që thotë: “e shkreta, në këtë moshë!”, pasohet nga të tjerë zëra, të çuditur se çfarë kërkon ajo aty, tashmë që është vjedhur thesari, tashmë që janë vjedhur pikturat dhe orenditë, tashmë që muret e asaj shtëpie kanë shkuar rrafsh me tokën. Vajza, e ngurosur sërish, nuk reagon asnjëherë, prandaj kureshtarëve u mbetet të jenë të lirë në hamendjet dhe fantazitë e veta: si ata që thonë se ajo vjen aty për kujtimin e të dashurit të vdekur, si ata që thonë se ajo vjen aty të qajë thesarin e humbur. Fjalët “thesar”, “i dashur i vdekur”, “e shkreta, është çmendur”, e mbështjellin trupin e mbrëmjes me një mister për të cilin, me sa duket, mbetet e huaj vetëm vajza vetë.         

            Kaq indiferente është vetëm hëna, e cila, si një bukuroshe sqimatare, ka nisur me qetësi udhën e vet nëpër qiellin e pafund. Është një hënë e madhe, e plotë, e cila nuk mund të mos ia tërheqë vëmendjen edhe më indiferentit, jo më atyre që kalojnë përpara gërmadhave misterioze, ku sikur pritet nga çasti në çast shpërthimi i ndonjë stuhie – pastruese e botës nga e çuditshmja: një nga ato të përmendurat vetëm nëpër librat e shenjtë, e cila e zhvesh qenien e zakonshme njerëzore nga çdo dyshim për Providencën. E vetmja gjë që mund të shquajnë menjëherë njerëzit përreth, është, padyshim, përhumbja e thellë e vajzës: mos vallë ajo po i flet dikujt?

Kjo ëndërrhistori mëton të na ofrojë përgjigjen e pyetjes: besoj se pajtohemi me mendimin që, nëse një pamje e padallueshme qartë është përmbushur prej zërash të dalluar qartë, ëndrra nuk ka shkuar kot.

            Si banor i kësaj kohe, e kam pyetur veten nëse përfytyrimi për këtë tregim ka qenë komunikim me shpirtin e botës apo mjet i njohjes dhe kam parë se kjo histori kryen efektin e lakmimit të vazhdueshëm për kuptimin: i gjithë kuptimi është i projektuar-ndërtuar më fort se i zbuluar, prandaj rrënjësisht historik dhe i paparashikuar. Ndërkohë është kërkuar te imagjinata një mjet për të arritur një njohje jashtë vetjakes, subjektives, kështu më bën për vete ideja se kemi një komunikim me shpirtin e botës: ku kjo histori as ka ndodhur, as do të ndodhë, por do të mund të ndodhte.

Siç mund të kuptohet lehtë, nuk largohem nga ideja se një histori e shkruar mund të ketë si fillesë një imazh, rreth të cilit janë vetë imazhet që zhvillojnë në mënyrë spontane aftësitë e tyre të nënkuptuara, duke u formuar kështu një fushë pranëvëniesh, kundërvëniesh, analogjish, së bashku me qëllimin për ta rregulluar a për t’i dhënë drejtim, pasi hyjnë në punë fjalët, të cilat fitojnë rëndësi gjithnjë e më shumë, duke tërhequr pas gjithçka tjetër.        

 

 

            ARKËRKUESI

(Ose zëri i vajzës)

            Vetëm kur doli yt atë do ta merrja vesh se me cilin vendim nuk pajtoheshin të vdekurit e familjes tënde (e dija se njerëzit e përmendur prej tij nuk jetonin): një aparat për kërkimin e arit ta kishte mbushur kokën plot me ëndrra dhe plane, diçka që tingëllonte si në një përrallë, por nuk mund të mos të të besoja: fytyra të qe përshkuar nga një dritë e veçantë, drita e ëndrrës së arit, Eldorados. Pikërisht kjo dritë qe gjëja që më trembi më shumë në gjithë këtë histori e, për të shpëtuar sadopak prej saj, pjesën më të madhe të kohës i kisha mbajtur sytë te maçoku, i cili më sillej tërë kohën nëpër këmbë. Kjo qe arsyeja që, kur ngrita kokën, thashë:     

            - Ky maçok është egërsuar shumë.

            Ti, me veshët te porta, s’më dëgjove, por kjo qe më mirë për mua, sepse më mungonte plotësisht dëshira për të diskutuar më gjatë, madje, atë çast, ndieja një nevojë të tmerrshme për të qarë: atë pasdite, për herë të parë pas dy - tre vjetësh, nuk u paraqit në telefon shoku im, emigrant në perëndim, dhe më parandjente zemra keq.

            Dikur, u ktheve nga unë e më pyete:

            - The gjë?        

            Hutimin tënd e shfrytëzova për të gënjyer, mohova, dhe e fsheha shikimin prej teje, por as kur pashë orën s’u ndieva më mirë: ajo e shpallte kohën në mënyrë monotone.

            - Jo, jo, - përsërita mekanikisht. Pas pak, shtova: - Çfarë do të thosha?!

            Këtë bidon që mbaj në dorë, e kam për t’ia qetësuar shpirtin: sa të ndahemi bashkë, do të shkoj t’ia ftoh varrin me ujë. Është një marifet që ma mësoi Sosja.

            - Do të shkojmë pas dritës së hënës, jo qorrazi, - tha. – Këto janë ditë të liga, të gjejmë ditën e mbarë.

            Pasi bëri ca llogari me vete, shtoi:

            - Sot jemi më trembëdhjetë, të shohim datën gjashtëmbëdhjetë.

            I bie pikërisht sonte.

            Pak paqe më duhet, pastaj di unë ç’bëj: bota e madhe ka vend për të gjithë. Njeriu duhet të bëjë siç i thotë zemra.

            Vetëm për një gjë më mungon siguria: në je gjallë apo ke vdekur në këto rrënoja që më sfilisin me idenë se gjithkush do të donte të rronte përgjithmonë, në këto rrënoja nga shpërthejnë zëra prej ku s’e pret: nga skutat, nga trupi i sendeve, nga vetë erëmimi i tyre.

Madje, edhe ty, fillimisht ta pashë zërin, pastaj trupin.

            E sheh këtë hënë të çuditshme? Ta përqeth trupin: askush nuk mund të shpëtojë prej saj. As të vdekurit, ma thotë mendja,.

            Tmerri i kësaj hëne ta ka zbardhur fytyrën: ndoshta duhet ta çosh një copë herë mendjen te dielli.

 

 

 

 

 

            HISTORI ME KALORËS

            (Ose zëri i djalit)

 

            Dielli, i cili hodhi një sy të shpejtë brenda dritares dhe pastaj vazhdoi rrugën e vet, më ngjau me një kalorës helmetëpraruar, kështu që u hodha pas tij me gjithë shpejtësinë time, por befas ndieva një dorë në ballë, pastaj zërin e frikur e të merakosur të nënës.          

            - Prapë ka temperaturë.           

            Gjyshes s’iu durua.      

            - S’di gjë ti, - tha. - Ajo histori e bën të fortë djalin. Kjo shtëpi ka rritur vetëm djem të fortë.     

            Fjalët e fundit ia mbyllën gojën nënës: kjo donte të thoshte se ajo e kishte fajin që unë qeshë një shëndetlig i kërcënuar orë e çast nga vdekja. Pas pak, nëna, që kishte heshtur e trishtuar, foli nën zë, sa për të dëgjuar vetëm unë:   

            - Më mirë dil e luaj me atë vajzën, që luaje dikur! Eshtë aty jashtë në oborr.      

            Më ishte fikur ajo dëshirë: nëna e kuptoi dhe doli duke psherëtirë. Por me mua ndejti gjyshja. Mbështetur mirë mbi bërryla, u solla nga ajo dhe i thashë:

            - E ke takuar ndonjëherë atë djalin që u bë trim?          

            - Po, shpirt, - m’u përgjigj pa u menduar fare, - një herë të vetme.        

            Dhe tregoi:       

            Atë natë ai ishte i hutuar, sepse kishte humbur rrugën. Unë po rrija te dritarja, kur erdhi: rrëshqiti buzë Burgut të Nikollëve dhe u dha para meje. Pyeti për rrugën dhe unë ia tregova. Por vazhdonte të ishte i hutuar. 

            - Sigurisht, je i vdekur, - ndërhyra.       

            - Po ec në tym, - tha.   

            - Faleminderit, që erdhe e bisedove me mua, - i thashë. - Tashti shko e pusho i qetë.

            Gjatë kohës që tregonte, gjyshja u muar me pastrimin e një peshku, të cilin e hodhi në një tigan. Kureshtar për atë që ndodhte aty, u afrova pas shpinës së saj, por, kur pashë nga peshku, edhe ai ma nguli shikimin e tij. Kjo m’u duk e çuditshme, ndaj u afrova edhe më, mirëpo ishte e vërtetë: më vështronte si të pëlqente shoqërinë time. I hutuar nga e papritura, hoqa sytë prej tij dhe mora t’i ktheja shpinën, por dëgjova një zë që më tha:

            - Mos ik kështu! Kam bërë gjithë atë rrugë për ty!       

            S’pata asnjë dyshim se foli peshku, prandaj ia ngula sytë fort.   

            - Mos u gënje, - vazhdoi, - nuk ka ndonjë xhevahir në barkun tim, por ama, unë di gjithë historinë se si u bë murosja në këmbën e urës. Pasi ma treguan, të parët e mi më thanë: tashti shko e rrëfeja atij djali, që t’i forcohet zemra e të bëhet djalë trim e i fortë.          

            Kisha frikë të lëvizja shikimin. S’e njoha zërin tim, kur pyeta:     

            - Gjyshe, a flasin peshqit?        

            Gjyshja s’u mendua asnjë çast. 

            - Po, shpirt, - u përgjigj. - Veçse duhet një marifet t’i kuptosh.

            Menjëherë u ndieva kalorësi që vrapon si rrufe para vajzës së vogël, e cila mahnitet nga guximi im.

            - Gjyshe, a është martuar ndonjëherë ai?

            Shikimi i gjyshes qe midis kërshërisë e dinakërisë.         

            - Patjetër, shpirt. Është martuar. Pse?

            S’e pata mendjen te pyetja e saj, se në kokën time vërtiteshin dy kukulla të mëdha: një Princ e një Princeshë.    

            Fillova të merrem me to që të nesërmen, duke kërkuar me ngulm, për shumë kohë, formën e duhur.

            Isha i prirur nga ngjyrat e forta, nga ato që më vonë (kur të studioja pikturë) do të mësoja se i përdornin piktorët e quajtur fovistë.

            Do të bindesha shumë më vonë se ngjyra ime e preferuar ishte e arta: ec e thuaj se kjo nuk qe një nga ato që quhen shenja paralajmëruese, për një njeri si unë, te i cili në ato kohë biseda për pasuri qe e fundit.

            Them se duhet besuar te providenca. Për t’u bindur për këtë, mendoj se nuk ka libër më të mirë se sa kujtimet vetë: kur i shoh se si zhduken nëpër poret e harresës, them se nuk dimë të sillemi si duhet me to.

Mos vallë i zbukuron jehona e së kaluarës?

Apo nuk qenë aq të mira, aq të bukura?

 

 

            RIKUJTIME

 

            Binte shi i imët dhe i butë, ishte një ditë andej nga fillimi i verës: luanim duke u gajasur së qeshuri, pa vënë re se shiu na kishte bërë qull. Jot ëmë, që na kishte parë nga dritarja, u dha në portë, e frikur dhe e merakosur.     

            - S’duhej ta kishe bërë! – të tha. - S’duhej ta kishe bërë!         

            Vetëm kaq, sepse gjithçka tjetër nënkuptohej: i zbehur dhe i dridhur, pa i kthyer përgjigje nënës, ike me vrap përmes shiut dhe u fute te jerevia e vjetër në fund të oborrit, ku njerëzit tuaj mbanin plot gjëra të vjetra e vegla pune. Jot ëmë mua s’më tha gjë, por unë i dija të gjitha, dija për gardhin e pathyeshëm që të rrethonte ty, shëndetligun e kërcënuar nga vdekja: ti s’duhej të hipje në pemë, s’duhej të lageshe në shi, s’duhej të dilje në rrugë, s’duhej të luaje me shokë. Vetëm unë e dija se sa shumë nxeheshe dhe se sa të lënduar e ndieje veten.

            Më dridhej buza, por arrita t’i them nënës tënde:           

            - Duhet të tregohesh më me mend. S’duhet ta bësh më kurrë! Kurrë!    

            Kam qenë tepër e vogël për ato fjalë, prandaj jot ëmë zgurdulloi sytë e unë, ngaqë s’dija si të sillesha më tej, i ktheva kurrizin dhe mora rrugën e jerevisë, ku ti po rrije i mbështetur pas murit, me shikim të ngulur në boshllëk, e vetëm pasi luajtëm përsëri, të tregova se çfarë i kisha thënë nënës tënde.         

            Dhe kështu u lidh marrëveshja: pas kësaj, të gjithë bënin çmos që të mos trazohej bota jonë, ajo botë brenda së cilës ndienim një siguri të veçantë. Pikërisht atëherë, duke parë infermieren që vinte për ty, më shkoi mendja për herë të parë për atë zanat: isha gati të të mbroja nga çdo e keqe.          

            Shpërblimi im: ajo vetmi që s’arrija ta mbushja me asgjë, kur më braktise. Rrija menduar mbi një gur të madh dhe të heshtur.

            Aty më gjeti zëri i gjyshes, kur më tha:

            - Çfarë po bën vetëm atje jashtë?         

            Këtë pyetje ia bëra edhe unë vetes.      

            - Është ditë e bukur, - thashë pas pak. 

            Pesë minuta më vonë mendova se kisha dhënë një përgjigje qesharake, megjithatë, as që u përpoqa të them diçka tjetër, pasi më pengonte një ekzaltim i pakuptueshëm: më bëhej se nga çasti në çast duart e dikujt do të m’i zinin sytë fshehurazi e unë do të hidhesha përpjetë nga gëzimi, duke shqiptuar me forcë emrin e atij njeriu.

            Pas këtij kujtimi ndieva nevojën të kërkoja takimin tonë të fundit dhe e gjeta: atë ditë me shi vere u patëm fshehur në jerevi, si zakonisht, sepse qemë bërë qull. Atë çast pata marrë vesh se sa tunduese qe lakuriqësia ime për t’u kundruar prej teje: ti pulite sytë padashje dhe mua sakaq njëra dorë më shkoi te gjoksi që po formohej dhe tjetra në fund të barkut.

            - Mbylli sytë! – thirra.

            Kishte hyrë mes nesh diçka që i bënte të vështira fjalët dhe afrinë e zakonshme. Të mërziti kjo, pa bëre atë pyetje fëminore:

            - Çfarë mund të bëj për të të nxjerrë turpin?

            Nuk i lashë fare kohë  mendimit.

            - Zhvishu edhe ti, - thashë.

            As që e merrja me mend domethënien e mbartur nga ajo buzëqeshje që m’u pikëzua në qukat e faqeve, pasi secili ndiente rrahjet e zemrës së tjetrit, të cilat u shtuan edhe më kur gjokset tona u cikën.

            - Ti nuk je zhveshur i tëri, - ngulmova. – Kështu vazhdoj të kem turp.

            Vazhdimisht shtohej një ndiesi e pareshtur dehjeje, diçka më bënte pa peshë dhe në përmallimin tim ngërthehej ndjenja e një lumturie të kthjellët e të pashueshme. Kur t’i pashë mbathjet në fund të këmbëve, u shtriva dhe, pas pak, ndieva përsipër peshën e trupit tënd të pushtuar prej ca gulçimash jo normale.

S’mund ta çoja ndër mend se s’do të më shihje kurrë më.

            E kujtoja këtë histori, ndërsa shullehesha në diell, pa arritur dot që të ndërtoja një mendim në kokë. Po i thosha vetes: vërtet i duhen njeriut kujtime si këto, të cilat nuk mund t’i hedhësh mënjanë si një palë rroba që nuk i vesh më?

 

 

           

 

            NDARJET

           

            Vendosa përfundimisht.

            - Gjyshe!         

            - Urdhëro, vajza e gjyshes!      

            - Këto ditë do të kem shumë mësime. Na janë shtuar shumë lëndë.       

            - Shiko shkollën, zemra e gjyshes! Shiko shkollën!       

            Ishim marrë vesh: tashti do të ktheja më rrallë. Gjyshja u avit tek unë dhe, një copë herë, më përkëdheli kokën. Befas, e pyeta:

            - A janë të vështira ndarjet?     

            U bë e menduar.          

            - Ka ndarje e ndarje, - tha në mënyrë bishtnuese.         

            Ia ngula sytë.   

            - Sot nuk ke çehre të mirë.       

            E kisha luftuar me një shprehje të zakonshme të saj. Buzëqeshi.

            - Ashtu!           

            - Mos je trembur nga kometa? 

            - Shejtan! - tha. - Ku të shkoi mendja?!... Në të vërtetë, kështu m’u duk në mëngjes: sikur u zgjova në parajsë.

            - Pse s’ma the më parë?          

            - Po ju, atje në shkollë, ju ndalojnë të flisni për Zotin!

            - Ka Zot?        

            - Ne na kanë mësuar se ka.     

            - Po unë, a duhet të besoj?      

            Gjyshja u mendua pak.

            - Ndoshta, më vonë, - tha. - Kur të rritesh edhe pak.   

            Më pas, kur po përshkoja oborrin, të pashë të hutuar e si të tkurrur dhe mendova: kushedi ç’i ka thënë atij gjyshja e vet.

            Ngaqë qielli po mbushej me re, shpejtova hapin. Do të jetë shi i madh, thashë me vete, do të jetë nga ai shiu që i përmbyt rrugët për orë të tëra, prandaj duhet të ngutem. Në atë çast, harrova çdo gjë tjetër.     

            Veçse tashti atë çast e kam shumë të qartë përpara syve: te njeriu, ndoshta ndarjet nguliten më thellë se sa takimet.

 

 

 

            NJË VDEKJE

 

            Mund të bëhesha qull se do të dalloja ndopak ardhjen e shiut: ngaqë nuk arrija të mësohesha me të papriturën e lajmit, nuk pashë asnjëherë se ç’bëhej rrotull meje.

            “Gjyshe, pëshpërita me zë të shuar, gjyshe pse më le?” 

            Dridhesha jo aq nga të ftohtit, se sa prej lajmit të papritur: njëherë, m’u duk se ai lajm qe vetëm për mua, por pas pak e kuptova se po tregohesha i padrejtë me babain, kështu që u nisa drejt dhomës së tij. Ai po flinte dhe unë u gëzova se mendova që shpëtova nga mundimi i dhënies së mandatës. Dola dhe mbylla portën, por, kur dëgjova se më thirri, ktheva dhe pashë se më priste me një fytyrë të ngrysur.

            - S’e nxore që s’e nxore maçokun plak nga kjo dhomë, - tha. - Ai s’po më lë të bëj një sy gjumë.

            Më qe prerë fjala.        

-Sa të jem duke fjetur, mos ta shoh më në dhomë! - shtoi, pa vënë re hutimin tim.         

Dëgjoja zhurmën e një ulluku përjashta.

Pastaj zëri i babait:       

- Pse qan?! S’të thashë gjë!     

            Mezi munda të pëshpërisja:      

            - Ka çuar fjalë nëna nga spitali... gjyshja vdiq.

            Babai hodhi mbulesën mënjanë.

            - S’paska qenë maçoku, - tha. - Paska ardhur nëna të përshëndetej me mua.    

            Gjatë kohës që mbajtëm trupin e gjyshes në shtëpi, unë vazhdimisht prita që ajo të ngrihej në këmbë e të na thoshte:

            - Fle shumë, që të mësohem me vdekjen.

            Ndërsa kur e larguan nga shtëpia, m’u kujtua se njëherë kishte thënë: “Kur të mos punoj unë më, atëherë ne të dy do të kuvendojmë sa të na dojë zemra”.           

            E pyeta nënën: 

            - A do të punojë më gjyshja?   

            U përgjigj pa e pasur mendjen tek unë:

            - Jo.    

            Më vonë u kujtua të më pyeste në më dhimbsej gjyshja. I erdhi mirë që tregohesha aq i fortë dhe më la vetëm pa merak.

            Asnjëherë nuk e mori vesh se si e përballoja vetminë: asnjëherë nuk e mori vesh që unë jetoja pothuajse përditë me atë zë, të cilin e ndieja brenda vetes në mënyrën më të papritur, në vendin dhe kohën më të paparashikuar. Qysh atë atëherë m’u rizgjua në kokë ajo shprehja prej plake, Mjalti i mjaltit, dhe përpiqesha ta analizoja kuptimin e saj, derisa një ditë nëna do të ma priste shkurt:

            - Do ta kuptosh vetëm kur të bëhesh vetë gjysh!

            Pas kësaj, mezi ç’prisja të bëhesha i tillë, por kur llogarita se kështu do të humbisja prindërit e mi, u përpoqa gjatë, megjithëse me dhimbje, ta largoj këtë mendim nga koka.

 

           

            NËN HIJEN E PEMËVE

 

            I zoti i hartës së thesarit qau para syve të mi, me një vaj prej skizofreni, kështu që më erdhi keq për të dhe i premtova se do të ktheheshim përsëri një   herë tjetër, kur të ishim më të lirë, pasi na prisnin ca punë të frytshme, të cilat kërkonin shpejtësi në kohë. Pas këtij premtimi, si t’ia kishin hequr shqetësimin me dorë, u ndie më i lehtësuar.

            - Mendoje vetë, - tha, - është punë zemre.

            Siç shpjegoi, donte të bënte varrin e të dashurës (vdekur para më se tridhjetë vjetësh), pasi jetonte vetëm me kujtimin e saj.

            Pasdite (ndoshta ngaqë qeshë krejt i zbrazët) s’di se si më erdhi që të kërkoja kukullat, mirëpo as që e mbaja mend ku i kisha lënë, kështu që më zuri mbrëmja duke kërkuar te jerevia e vjetër. Vazhdoja të shtrydhja kujtesën, kur më zuri veshi një zë të panjohur burri:

            - Ç’bën aty?... Të kam thënë njëqind herë, kur vjen mbrëmja mos rri nën hijen e shtëpisë e të pemëve, se shkel orët.    

            Sado që dola me kujdes, sapo më pa, fëmija, të cilit po i flisnin, u shtang nga frika. Qenë ato që mendova: fqinjët e rinj, të cilët kishin ardhur nga malësia kohët e fundit, me lëvizjen e lirë të popullsisë. Burri mori fëmijën pranë vetes dhe më zgjati një duhan.           

            - Ndoshta ti nuk beson në to, or mik, - më tha si i zënë ngushtë, - por unë di shumë njerëz që i kanë takuar. Atje në anët tona, një trim të çartur, që s’pyeste për asgjë, e kishin porositur që të mos bridhte vetëm natën, por ai nuk bindej dhe e pësoi: një natë, orët po e përqeshnin pas shkurreve. I gjuajti me pushkë, harxhoi gjithë fishekët që kishte, por në mëngjes e gjetën shakull dhe memec. Goja s’i erdhi më kurrë.    

            E dëgjova deri në fund, jo thjeshtë nga respekti, por dhe nga dëshira për ta parë veten në vendin e tij, sepse terri i thellë i kopshtit i jepte krahë imagjinatës sime (të shfrenuar, do të thosha më vonë).

            - Do të shihemi prapë, - i thashë kur u ndamë.  

            Nuk e mora vesh se si m’u përgjigj, por ndoshta s’qe faji i tij, sepse befas më kapi një dobësi, që ma turbullonte pamjen, pasi shihja më shumë se dy njerëz para meje: disa më vinin përballë, disa më ecnin përkrah. Megjithatë, asnjëri s’më takonte, sepse secili shikonte punën e vet dhe përpjekja për t’i takuar qe e kotë: unë ndiq e ato ik nëpër një peizazh që gjithnjë e më pak e njihja. Ndryshe nga ç’më qe dukur në fillim, pata përshtypjen se ata diç më thoshin, mirëpo asnjëherë nuk i arrija dot.         

            Vetëm kur më lëshuan këmbët nga lodhja, mori mundimin të ndalonte njëri prej tyre, i cili, duke u përkulur mbi mua, më tha:    

            - Mos ke ndonjë nevojë, zotëri?           

            Atëherë fillova të kthjellohem e pashë se njeriu që foli, qe njeriu me të cilin sapo isha ndarë. Pas përsëritjes së pyetjes, pamja e druajtur iu theksua edhe më: dukej qartë se i vinte zor që më shihte në atë gjendje.      

            - Të pashë se u rrëzove, zotëri, prandaj erdha, - tha.    

            Atëherë kuptova se nuk isha askund tjetër, përveçse në kopshtin tim. Malësori e kapi hutimin tim, prandaj ndieu nevojën të shpjegohej. 

            - Ka një orë që sillesh nëpër kopsht, zotëri!      

            Edhe fosfori i orës sime aq tregonte. Për të shtypur një ndjenjë turpi, e cila më vloi nëpër të gjithë trupin, vendosa të ngrihesha.        

            - Jam mirë, - thashë. - Veçse...  

            Kur u ndodha në këmbë, malësori mori guxim të më fliste përsëri:         

            - S’duhej të rrije nën hije, zotëri.

            Ai mbeti aty, derisa unë hyra brenda dhe i bëra me dorë nga dritarja. Vetëm atëherë arrita ta plotësoj fjalinë që kisha nisur pranë tij.

            - Jam mirë. Veçse... e kam kokën plot me zëra.         

            Në mëngjes u zgjova më lehtë. Vetëm atëherë e kuptova se ato njerëz që kisha parë dhe ato vende që kisha shëtitur, kishin lidhje me historitë që më tregonte gjyshja: veçse gjërat ndodhnin më përtej. Nuk ishte hera e parë që më ndodhte kjo.    

           

 

 

            ËNGJËJ DHE PARÁ

 

            - Shiko në qiell pa i mbyllur sytë! Shiko nëpër kaltërsi, para se të afrohen retë... Ashtuuu...

            - S’duken.       

            - Kurse unë i shikoj. Ia bëjnë me krahë: fësht - fësht. Duken si ca balona që bëja kur isha i vogël.         

             - Unë nuk i shikoj... Kur vdes njeriu, sa kohë i bredh shpirti nëpër tokë?          

            - Shtatë ditë. Shpirti i gjyshit qëndroi njëmbëdhjetë. Shpirti i një shoku të gjyshit qëndroi një muaj.        

            - Nga e di ti?   

- Gjithë këto ditë, herë pas here, se ç’kërciste në bodrum dhe kuzhinë. Kisha frikë të rrija pranë mobiljeve të vjetra.

- Kur do t’i shoh unë ëngjëjt?

            - Shikoji më parë në ndonjë libër. Ta jap unë një të tillë. Më ka ardhur nga Italia.

            Dola nga jerevia, por pashë se nuk i njihja fëmijët që bisedonin, megjithatë, nuk u riktheva më, i bindur tashmë se nuk i gjeja që nuk i gjeja dy kukullat: hyra në shtëpi dhe instiktivisht hapa disa piktura nëpër dhomë. Nëse nuk i mblodha menjëherë, e para qe plogështia ime, e dyta interesimi i maçokut për to, i cili, megjithëse e shtyva me dorë, nuk lëvizi nga vendi: dukej sikur kishte dalluar te pikturat peshqit dhe pëllumbat.         

            - Nuk hahen! - i bërtita, duke u mëshuar fjalëve fort, si në ndonjë dëshirë për të dëgjuar zërin tim, duke e kuptuar befas se ndërkohë qeshë një i shenjuar nga vetmia.       

            Nga dhoma tjetër erdhi zëri i zvargur i babait.

            - Më thirre?     

            - Jo, - thashë. - Tremba maçokun.       

            - Është bërë shumë i egër, - vazhdoi babai me të njëjtin ton.

            Qe e vërtetë: unë e pengoja maçokun, s’e lija të bridhte pas maceve dhe, pa dyshim, ky denatyrim e egërsonte shumë. Ky mendim ma kujtoi se kisha ëndërruar vazhdimisht për ty, porse u desh ky çast që t’ia pohoja vetes.  

            - Mos harro të pyesësh prapë nesër, - u dëgjua zëri i babait.

            - Mirë! – premtova. – Megjithëse…

            - Çfarë?

            - Mua më duket se erdhi koha të heqim dorë.

            - Do të gjenden, - ngulmoi.

            - Po sikur të mos gjenden?

            S’pati zë për përgjigje dhe atëherë mua m’u duk se ngulmonte për forcë zakoni.

            - Po sikur? – përsërita pyetjen.

            - Do kemi kohë për të menduar edhe për këtë, - m’u përgjigj.

            Bëhej fjalë për një histori të vjetër: shteti komunist i kishte ndërprerë tim eti pensionin që i jepte një shoqëri e huaj, me të cilën ai bënte dikur tregti lëkurash, por me hapjen e kufijve i qenë ngjallur shpresat sërish. Megjithëse për vete qeshë mjaft skeptik, për hatër të tim eti, qeshë interesuar te shokë e të njohur të mi, të cilët kishin zënë vend pikërisht në qytetin ku e kishte patur qendrën ajo shoqëria e huaj e lëkurëve.

            Siç mund të kuptohet, ky qe rasti i vetëm ku më qe folur për pasuri.

 

 

 

            DËSHTIMI I DYTË

 

            Ishin nxjerrë pak lopata dheu, kur një fishkëllimë e beftë erdhi që nga brenda dheut - dy gjarpërinj, njëri i zi e tjetri i bardhë, dolën dhe u fshehën nën ca gurë pranë. Askush nuk i goditi, sepse qemë mpirë nga e papritura, veçse, i zoti i shtëpisë, që shpjegoi se bora qe shkrirë vetëm para dy ditësh, kapi vetë lopatën në dorë, por meqë pikërisht në këtë çast u ndie një goditje në xham, e hodhi atë menjëherë. I nxori fjalët me zor, duke hequr frymë thellë, si për të treguar gjithë përmasën e fatalitetit:    

            - Duhet lënë kjo punë. 

            Nuk i la kujt kohë për pyetje, se shtoi:  

            - Babai thotë: është amaneti i atij që e ka groposur, për të mos dalë gjë prej dheut. Sa kohë që s’dimë formulën, lodhemi kot.    

            Atë natë fjeta keq dhe pashë ëndërr sikur isha në një karrocë me Enver Hoxhën që, tek grahte kalin, bënte me gisht nga një trup i palëvizur, te i cili, kur mua m’u qartësua pamja, njoha kryeministrin e eleminuar dikur prej atij vetë.

            S’kishte gjë që të më bindte se nuk e kisha parë edhe herë tjetër këtë ëndërr, megjithëse s’më kujtohej se kur: në mëngjes, meqë më dukej e pamundur zgjidhja e këtij dyshimi, dola dhe, siç bëja nganjëherë në atë orë, ktheva nga rrojtorja. Pikërisht atëherë u kujtova se nuk e kisha parë unë ëndrrën herën e parë: atë e kishte parë natën e dënimit me vdekje një njeri të cilit pastaj i qe falur jeta. Njeriu i kësaj historie qe berberi plak: ky burrë i ditur dhe i urtë (dikur kishte mbaruar universitetin në perëndim) pas daljes nga burgu politik, për mbijetesë, ushtroi zanatin e berberit.

            Kur hyra unë në lokal, radioja po jepte horoskopin.

            - Të tjerët le të pajtohen me fatin, unë jo më, - thashë duke u ulur.        

            Në shikimin e berberit s’lëvizi asgjë, megjithëse unë e dija mirë se çfarë zgjuarsie fshihej tek ai njeri.      

            - Duhet të fejohesh, - ma priti thatë.                 

            Atë çast, befas, indiferenca jote sikur doli nga asgjëja e më ra surratit. Do ta nënshtroj, u betova, do ta nënshtroj, do ta bëj të më ulet në gjunjë. Të gjitha gjërat i binden parasë. Për më tepër, këtë shprehjen e fundit dija ta thosha edhe në latinisht, pra e shqiptova atë: PECUNAE OBEDIUNT OMNIA.

            - Si the? – ia bëri berberi. 

            Ngrita supet në shenjë dinakërie.

            - Asgjë, - thashë, - asgjë!

            Ai nënqeshi dhe vazhdoi të merrej me veglat e punës.

            Sapo ktheu shpinën berberi, përsipër një gazete u dha koka lapërdhare e një plaku pijanec, të cilin s’e kisha vënë re më parë. I veshur keq dhe i lënë pas dore, ai afroi kokën nga unë dhe më tha:

            - Lëre plakun në filozofinë e tij.

            Megjithëse nuk ia mbështeta fort, sepse m’u përplas në fytyrë erë alkooli, vazhdoi:

            - Je i ri: gëzoje jetën. A e di si ka thënë Liza?

            - Liza?!

            - Liza e shtëpisë së dikurshme publike.

            - Aha!

            E dëgjova pa interes, gati i bezdisur.

            - Qenka një rebus, - ia ktheva, duke fshehur shijen e vërtetë që linin fjalët banale të prostitutës.

            Ai hodhi gazetën mënjanë dhe u ngrit sikur të ishte përtërirë vetëm prej fjalëve që tha: përshëndeti dhe doli. Kur humbi sysh i sapongrituri, erdhi nga pas zëri i berberit:

            - Dikur ka qenë një nga djemtë më të bukur të qytetit. I këndohej ajo kënga…

            Berberi ia mori lehtë melodisë së një kënge të njohur ashikësh.

            Unë nuk mendova rininë, por vdekjen e atij që iku, sepse befas e pashë veten të rrethuar prej shumë pleqsh – pamje funebre e një grupi njerëzish që marrin pjesë në një mort. Njëri prej tyre, që nuk ndryshonte shumë nga e përbashkëta e grupit, bëri një hap para dhe më tha:

            - Zgjidh mënyrën për të vdekur.

            Brenda një kohe të papërcaktuar dot prej meje, dikush tjetër më pyeti:

            - Çfarë tha?

            Pikërisht ky zë më zhveshi nga figurat misterioze, sepse, në të vërtetë, zëri i fundit qe zëri i berberit.

            - Nuk e mora vesh, - ia ktheva. – Dava plaku!

            Berberi më zhbiroi me shikim, por më foli vetëm kur ktheu shpinën.

            - Duhet të fejohesh! – tha.

            Si edhe më parë, i fsheha mendimet: vetëm unë i dija punët e mia.

            Dhe, sigurisht, e para, por që tërhiqte pas gjithë të tjerat, qe puna me arkërkuesin. E dija mirë se për këtë më kuptonte vetëm ai njeri që i ka provuar më parë Ethet e Arit. Dola duke belbëzuar me vete fjalë që ma praronin të hirtën e ditës: Thesaret e Mbretit Priam, Arka e Besëlidhjes së Vjetër, Varri i Tutankhamonit.

 

 

 

            PLAKU

 

            Sapo e pashë, m’u zhduk çdo entuziazëm: para atij plaku të zymtë, s’u ndieva mirë jo vetëm unë, por edhe të tjerët, pasi gjatë kohës që hanim, askush s’guxoi të hapte bisedë. Dikur, i zoti i shtëpisë, që e kishte shfrytëzuar këtë kohë për të menduar, duke shpresuar se e gjeti atë që duhej, ngriti gjoksin e gjelit nga pjata dhe, pasi e drejtoi nga plaku, tha:          

            - A ma shikon, axhë?   

I nipi mendoi se duhej t’i bënte të gjitha, se nuk duhej ta humbiste kurrsesi këtë rast.

            - Kallëzoi mikut se je me nam për këtë punë, - e nxiti.  

            Ishte tepër vonë për t’u penduar: ajo pak qesëndi në sytë e nipit u fik menjëherë kur plaku i artikuloi fjalët pastërtisht, siç ndodh zakonisht në një vendim për vdekje.        

            M’u pre buka në vend, kurse kur dola jashtë, pashë se me zor e shquaja rrugën, megjithatë i ktheva pas të gjithë ata që kërkuan të më shoqëronin.         

            - Kam nevojë të rri vetëm, - këmbëngula.

            Thashë të vërtetën: vetmia qe gjëja e vetme që më duhej atë çast.         

            Në çastin e vetëm që u kthjellova, i pashë fare qartë fjalët e lexuara nga plaku, pashë fytyrat e verdha të të gjithë të pranishmëve, të cilët nuk kishin asnjë forcë mbi fatalitetin e verdiktit: i zoti i shtëpisë do të vdesë brenda muajit.

            Edhe më i padurueshëm se fjalët qe shikimi i rreptë i plakut.

            E pra, sipas të zotit të shtëpisë, pata shkuar në kohë: siç tha, brenda ishte një plak i fisit, i cili ishte kundër dhunimit të varreve, prandaj, duke qëndruar për drekë, do të ndihmoja për t’ia kthyer mendjen që i zoti i shtëpisë dhe nipat të zbulonin gropat e përbashkëta të të afërmëve të pushkatuar nga komunistët e t’u merrnin dhëmbët e arit.           

Në fakt, atë mëngjes kishim nisur një gërmim në fshatrat e fushës, porse ky gërmim zgjati shumë: qe gërmuar disa metra dhe ari ende s’qe shfaqur, ndaj e humba durimin dhe mora rrugën në këtë vend. Siç thuhet në këto raste, nuk qe e shkruar.           

            Tashti, që përpara syve kisha një kodër, m’u kujtua se si silleshin me arkërkuesit spanjollë udhërrëfyesit indianë, duke i çuar kodër pas kodre, vetëm e vetëm për t’i larguar nga vendbanimet e tyre. Shumë vonë e kuptova se këmbët po më çonin te kodra përballë, porse qeshë krejt i vetëm, pra askush nuk po më mashtronte.

 

 

            RRUGA E KAGURIT

 

            Nuk e di se sa kisha ecur kuturu, kur më folën. Ktheva përshëndetjen dhe pyeta për vendin.     

            - Kjo rrugë çon vetëm në Kagur, zotëri, - ma kthyen.

            Njeriu që më foli, qe një djalosh shtatlartë, të cilit, një herë për një herë, nuk arrita t’ia dalloj mirë tiparet, megjithëse e kisha mjaft afër, thuajse zëri i tij dilte nga brenda meje.       Ndërkohë, hodha vështrimin përpara dhe pashë se gjithçka rrezatonte njëfarë të prituri, por mua më përshkoi një ndjenjë e ngjashme me trishtimin: vendi qe krejt i shkretë.

            - Kjo është Ura e Gurit, zotëri, - vazhdoi ai, duke treguar me dorë. - Edhe pak e jemi në Kagur.

            Balta, që ngjishej në këpucë, ishte e kuqe. Mali i zhveshur ishte në një ngjyrë plumbi, e cila filloi të zbutej pak nga pak, derisa e kuptova se kishte qenë efekti i ndonjë shiu të lehtë. Në një farë vendi, njeriu që ecte me mua, mori majtas.

            - Nëse nuk ju pret njeri, kërkoni Diellën dhe i thoni se ju dërgova unë, - tha. - Shkoni rrëzë burgut të Nikollëve dhe shtëpia e parë që do t’ju dalë përpara është shtëpia e saj. Më dërgoi Sokoli, i thuaj.

            Nuk e di pse m’u duk se duhej të thoshte: jam Kostandini e po kthehem ca në ajodhimë.      

            U fundosa i vetëm në një farë muzgu të pistë, ku zogj, që s’ua dija emrin, më silleshin mbi kokë. Nëpër disa dyer, ku pyeta në kishte njeri brenda, nuk m’u përgjigjën, por u gjend diku një zë që më tha: “Mirëmbrëma!”. Një plak më fliste që nga dritarja. E përshëndeta edhe unë dhe i kërkova të më tregonte ku banonte Diella. Pasi më tregoi me gisht, më humbi nga sytë, kështu që nuk munda ta dëgjoja më atë zë i cili m’u duk si përtej caqeve njerëzore.

            Qe errësuar, prandaj u dhashë këmbëve, sepse më rrëshqisnin këpucët nëpër kalldrëmin e vjetër, gati për t’u rrëzuar: nuk kisha siguri të plotë në drejtpeshim. U hutova edhe më tepër kur u kujtova se nuk kisha hasur ndonjëfarë burgu, siç më tha djali me emrin Sokol.

            Për më tepër, në ato shtëpi që mund të shikoja nga dritaret, më zinte syri vetëm dhoma të zbrazëta.

 

            SURPRIZA

 

            Duhet të dalësh nga ajo dhomë, më thoshte shoku im intim. More vesh? Sapo të vij unë, duhet të dalësh nga ajo dhomë. Sepse… kam një surprizë për ty. Më dëgjon?

            Apartamenti i prindërve ka vetëm një dhomë e një kuzhinë e, meqë nuk më vinte për mbarë të flija në kuzhinë, flija në një dhomë me ta, prandaj ai më thoshte ashtu. Megjithëse e thoshte me të qeshur, këmbëngulte se nga kjo (fjetja në një dhomë me prindërit) vinin gjëra shumë të këqija, të cilat mund të ndikonin në marrëdhëniet tona.

            Fjalët e mësipërme i takojnë telefonatës së tij të fundit. Kurrë më nuk ia dëgjova zërin.

Jo vetëm më teproi, por madje më doli me tepri koha në të cilën rendita surprizat që mund të bëjë një djalë, pasi i ka shpallur ato me shumë vendosmëri para një vajze. E nisa me një pallto, një xhakavento, një palë xhinse firmato, e vazhdova me një makinë, një apartament, një udhëtim jashtë shtetit.

            Atëherë nuk çohej nëpër mend ideja për të menduar së pari për shëndetin, për jetën e tij.

            Ka kohë që e kam hequr nga fjalori shprehjen: kam një surprizë për ty. Ka kohë që mendoj se ka diçka idiote në këtë shprehje.

 

 

 

            BANORËT E KAGURIT

 

            Një zhurmë që vinte deri tek unë, të kujtonte një festë, por, kur mendova se iu avita, pashë vetëm një grua të heshtur, e cila shpejtonte nëpër rrugën e shkretë: gruaja, që më foli kalimthi, më premtoi se do të lajmëronte Diellën. Sa u zhduk, pashë tri gra të tjera, që bisedonin me njëra - tjetrën: qenë zëra të dobët, por arrinin deri të veshët e mi kureshtarë.           

            - Jo, kurrë nuk është vonë për të kujtuar dikë.  

            - Qetësinë nuk e meritojnë.      

            - I vajti lajmi Diellës: e ndezi bishtukun.

            Unë vura dorën si hinkë para gojës dhe thirra, por m’u përgjigj vetëm jehona e zërit tim: papritur, isha gjendur vetëm në rrugë.

            Por tani e dija se duhej të orientohesha nga drita e ndezur dhe s’u gabova: Diella, që më priste në portë, dukej si të kishte kohë duke pritur. Mezi kaluam nëpër një korridor ku përplasnim gjunjët herë pas here me rraqe të vjetra.

- Është një dhomë e lirë... – më tha, si për të më qetësuar. Dikur, shtoi: - Si erdhe deri këtu?

            Më bëhej sikur nga çasti në çast, nga çdo anë e territ, do të më shfaqej përpara portreti i gjyshes.

            - Më ra rruga këtej, - ia këputa pa u menduar. 

            Ajo më vështroi me çudi, sepse dukej qartë se nuk e priste këtë përgjigje. Madje, nuk më la as kohë ta ndreqja.

            - Kujtova se ke ardhur për Urën, - tha.

            Fjeta menjëherë e, kur më doli gjumi, vazhdonte të ishte natë: Diella, që ishte në këmbë pranë bishtukut, deshi të dinte se kush më drejtoi tek ajo dhe iu bë qejfi që Sokoli e kujtonte. Kur më doli gjumi herën e dytë, ishte prapë natë: ende symbyllur, dëgjoja hapat e dikujt që tërhiqte këmbët, prandaj e thirra Diellën me emër. Hija e gruas m’u afrua, por e pashë se nuk qe Diella.

            - Unë jam Hana, - tha. - Kunata e dytë. Po ndiqja kunatën e vogël.      

I gëzuar që jetonin njerëz në atë vend të shkretë, pyeta:

- Ka njerëz jashtë?

- Jo, - m’u përgjigj. - Vetëm kunata e vogël po kalon. S’e dëgjon? Sipas gjasave, është diku mes Burgut të Nikollëve dhe Burgut të Bulkthit.          

            Megjithëse u përqendrova, s’kapa gjë, pasi edhe nuk i kuptova shenjat që më dha.

            - Po kthehet, - vazhdoi ajo. - As tashti s’e dëgjon?       

            Mohova. Ajo u largua nga dritarja, duke mërmëritur nëpër dhëmbë.      

            - Atëherë më përket vetëm mua, - tha.

            Dhe doli.         

            Përtej dritares pashë hënën e plotë: nuk dukej si një kopile, që i vjen rrotull rruzullit, por si e dashura dhe zonja e tij. Poshtë saj, lumi ngjante si një rrjedhë qumështi, që rrëshqet ndërmjet brigjeve.  

            Paqja e kësaj pamjeje më ndolli gjumin sërish.  

 

 

            PLAKU I SHENJTË

 

            - A është dukur Sokoli? - dëgjova.      

            - Je Diella apo Hana? - pyeta përgjumësh.

            Qe Diella. Pas ikjes së saj, dëgjova hapa të rinj: qe Hana. S’po më pëlqente heshtja, prandaj i fola.       

            - Diella më pyeti për Sokolin.   

            - Sokoli është djali ynë, - u përgjigj. - Ne e duam shumë.         

            Pyeta më tepër për shprehi:                  

            - I kujt është?  

            - I Marës.        

            - Ende nuk erdhi?        

            - Mua më bëhet se e shoh, të tjerëve jo.

            Nuk e ndieva kur iku: pashë bishtukun të zbehet, mandej të fiket, dhe mendova se kishte shkuar për të sjellë një tjetër.

            Por u mërzita nga pritja, u ngrita, dola në korridor dhe shtyva një derë: te dhoma ku hyra, eca me zor prej rrangallave të vjetra, derisa ngeca diku. Më kishte kotur gjumi të mbështetur diku në terr, kur ndieva hapa dhe pashë se një hije rrëshqiti nga dera deri në mes të dhomës: nuk ma vari, ose mendoi se po flija, sepse kapi diçka nëpër terr, e çoi më tutje, mandej doli në majë të gishtërinjve. Kur kaloi pranë dritares, unë e njoha prej dritës së hënës: qe plaku që më tregoi shtëpinë.          

            Më erdhi fryma vetëm  kur pashë Hanën te dera.          

            - Ishte dikush, - thashë me shqetësim. - Një plak.         

            - Duhet të ketë qenë Plaku i Shenjtë, - shpjegoi. - Është dhoma e së bijës.        

            - Nuk e dinit?  

            - Ka kohë që nuk di më asgjë, - m’u përgjigj.   

            Së bashku me pyetjen “pse?”, bëra dy hapa para, por papritur u gjenda krejt vetëm: thirra e m’u përgjigj vetëm jehona e zërit tim.

            S’kaloi shumë dhe në heshtjen e thellë dëgjova prapë zëra që bisedonin.

            - Qëparë pashë dritë te Kullajt.

            - Të është dukur.         

            - Jam krejt i sigurtë.     

            - Nuk më besohet.       

            Dola jashtë, por ndesha në rrugën e shkretë, veçse, sa mora të kthehem brenda, më tërhoqi vëmendjen një dialog tjetër.  

            - Sapo dëgjova dikë të thoshte se ka parë dritë te Kullajt.        

            - Po mandej?   

            - Kjo shtëpi ka shtatë breza që është shuar tërësisht. Nuk e ke ditur?    

            - Jo. Ka kohë që nuk di më asgjë.

            - Unë e di me siguri se ajo shtëpi është shuar.   

            U nisa andej nga vinin zërat, i ndiqja me ngulm, megjithëse herë pas here ndieja vështirësi në gjoks: ajri që thithja, sikur rrallohej gjithnjë e më shumë. Me sa dukej, kisha vrapuar në drejtim të kundërt me to, sepse erdhi një çast që nuk ndieva më as zëra e as ndonjë gjë tjetër.           

 

 

 

            NJË BURRË DHE NJË GRUA

 

            Fjalët dëgjoheshin, por pa tingëllimë, si në ëndërr.         

            - Është i pirë?  

            - S’besoj. Nuk i vjen erë. Kush e di se nga është trembur!        

            - Tremben burrat?       

            - Qëllon.          

            - Nuk e kam ditur.       

            - Shumë gjëra njeriu s’i mëson kurrë. Më bëj vend, se po më kërcasin dhëmbët: jam në brekë. 

            - Edhe ai po dridhet.    

            - Mjaft! Kthehu nga unë!         

            - Mos është hajdut?     

            - Lëri llafet dhe kthehu!

            - Më hahet. Bëra gabim që u martova me ty.    

            - ...      

            - Kam frikë: ai po lëviz prapë e ne s’kemi as thikë e as bukë.    

            - Thikë kemi. Edhe qumësht kemi. Fli!

            - Kam frikë. Edhe ti ke erën e tij. Pse e more në krahë?           

            - Vetë më the. Mandej, kush do ta gjente tjetër te një vend si Burgu i Nikollëve!           

            Heshtje. Prapë zëri i femrës.     

            - Kurrë s’po zbardhet! Kam frikë.       

            - E di? Do të kemi djalin tonë dhe unë kurrë nuk do shkoj më në burg. Kurrë nuk do të mbetesh më vetëm.      

            Zhurma e lëvizjes së trupave, atje përtej, zgjati disa çaste: vetëm me qetësimin e tyre, erdhi gjumi im.     

            Kur u zgjova ishte mesditë: dukej nga pozicioni i rrezeve të diellit, sepse, në atë shtëpi të vjetër, që kishte vetëm një dhomë të madhe, rrezet e diellit hynin nga të katër anët.

            Nuk kisha pikë force për të lëvizur, por pasi u shtrëngova, pashë se mund të flisja.

            - Kush më solli këtu? - munda të them.

            - Unë s’dal kurrë nga shtëpia. S’njoh njeri, - m’u përgjigjën.     

            Atëherë u ngrita në bërryla dhe pashë se gruaja që më fliste, qe e metë.

            - Unë jetoj me burrin, - vazhdoi ajo. - Është jashtë me bagëtinë. Fëmijë s’kemi, por do të bëjmë djalë, megjithëse burri im është plak.

            - Kush më solli këtu? - përsërita.          

            Këtë herë më kishte dalë zë më i fortë dhe burri, që hyri brenda, më pyeti se ku kisha qenë natën e mbrëmshme. Përmenda Kullajt. Pas këtyre fjalëve, ai lëshoi një “aha!”.

            - Prandaj pashë dritë mbrëmë atje, - tha. - Ç’desha atje?         

            Pyetja e tij më kujtoi atë që kisha kaluar një natë më parë dhe m’u morën mendtë, por më parë munda të them:

            - Ju s’jeni të vdekur?   

            Kur erdha në vete, kishte rënë muzgu. E marra ishte vetëm: e pashë se ishte e kotë të bisedoje me të, kështu që, pasi piva pak qumësht, i dhashë vetes dhe dola.

            Qielli filloi të ndizte yjet. Pranë hënës qe Afërdita.

Pyeta veten: sa vjeçe do të jetë kjo pamje?      

            Për një çast pata përshtypjen se mund të shtyhesha thellë në kohë: deri në zanafillë, deri ku gjërat janë vetëm në ide.

           

 

 

            TJETËR SURPRIZË

 

            Kam përshtypjen që më shumë se ideja e surprizës, më ngacmonte ideja e bindjes së tij se nuk kishte asnjë ndikim në marrëdhëniet tona fjetja ime në dhomën e prindërve. Tashti flija në dhomën e tyre vetëm e vetëm për këtë qëllim, si një surprizë që po përgatisja nga ana ime.  

            Por ai ngulte këmbë në të tijën. Një herë më foli për një film: më duket se bëhej fjalë për një vajzë që jetonte me të ëmën. Unë vetë nuk e kam parë kurrë këtë film. 

 

           

            HISTORIA E URËS

 

            - S’më the të vërtetën! Ti ke ardhur për Urën.  

            Diella po më priste te porta.     

            - Unë duhej ta kuptoja këtë, - vazhdoi ajo. - S’duhej të të lija të silleshe kot.    

            Dhe më tregoi: 

            Plaku i Shenjtë u tha tre vëllezërve:       

            - Sipas zërit të lumit, janë zemëruar perënditë e nëntokës dhe kërkojnë fli për të marrë me të mirë shpirtërat që vërtiten aty. Vetëm kështu mund të qëndrojë Ura.         

            Nuk kishin dyshim në hyjninë e atij plaku, për të cilin thuhej se kishte një vajzë me hënën, prandaj vendosën të flijojnë nusen që do t’u çonte ushqimin. Të tre lidhën besën që të mos nxirrnin sekretin, por, në darkë, im shoq m’i tha të gjitha. Siç do ta merrja vesh më vonë, të njëjtën gjë bëri edhe kunati i dytë me të shoqen, Hanën, kështuqë u muros kunata e vogël, Mara. Në çastin e fundit, i shoqi u kujtua për murosjen e hijes (hijes së trupit të njeriut), por Plaku i Shenjtë ndërhyri me një arsyetim që i la pa fjalë.           

            - Edhe mund ta bëni, - tha. - Por brenda një kohe të shkurtër ajo do të vdesë nga një sëmundje e ngadalshme misterioze.       

            Ura u ngrit dhe qëndroi, por duhet të kesh parë se shpirtërat në këtë vend nuk janë pakësuar, madje janë shtuar më shumë. Hana sapo më tha se edhe shpirti i atij Plakut Shenjte vazhdoka të bredhë nëpër botë.   

            - Nuk e ke ditur?         

            - Jo. Ka kohë që nuk di më asgjë.

            - Pse? 

            - ...      

            Me sa duket, pat dalë kur ia bëra këtë pyetje, sepse nuk mora përgjigje. Pengun më të madh e pata që nuk arrita ta pyes se ku qe Burgu i Nikollëve.      

 

 

 

            HISTORIA E SOKOLIT

 

            Dikush lëvizte nëpër dhomë.     

            Thirra: 

            - Diella.           

            Ishte Hana. Pyetjes sime, në qe dukur Mara, ia vonoi pak përgjigjen.    

            - Ndoshta nuk vjen kurrë, - tha. - E di? Diella nuk e ka dashur Marën, sepse Sokoli mund të kishte qenë djali i Diellës: Diella qe rritur me të atin e tij, porse e fejuan me djalin e madh të shtëpisë. Ajo e përballoi fejesën, por u shkatërrua nga martesa, sepse sa më shumë jetonte me të shoqin, aq më shumë i neveritej, pasi gjërat nuk ndreqeshin më, edhe pse i shoqi linte kokën pas saj. Dinte vetëm një shpëtim - të lidhej pas një fëmije - por pat një shtatzani të tmerrshme: jo vetëm dështoi, por pas kësaj, as nuk mund të lindte më. Ditën që u martua i ati i Sokolit, ajo u rrënua plotësisht: megjithëse në sy të të tjerëve sillej mirë, në thellësi të zemrës së vet, Diella donte që nusja e vogël të vdiste...

            Befas ra heshtje. Thirra:           

            - Pse nuk vazhdon, Hana?... Hana!      

            - Jam Diella, - qe përgjigja.

            - Ku shkoi Hana? Ajo po më fliste për Sokolin.

            - Për Sokolin? 

            - Më trego edhe ti për të.         

            U tregua e gatshme.     

            - Kisha arsye ta merrja unë Sokolin, - tha. - Mara kishte probleme me të shoqin, sepse megjithëse ajo përgjërohej për të, ai nuk e deshi kurrë. Vetëm një herë bëri ai burrë për të shoqen: kur nxori sekretin një natë para flijimit. Më pas u pendua si dreqi.           

            - A pat Hana fëmijë?   

            - Jo.

            - Prapëseprapë Sokolin e more ti.        

            - Po. Unë nuk jepesha pas tim shoqi, kështu që mund të jepesha pas Sokolit dhe nuk u zhgënjeva, pasi ai u bë një djalë trim dhe i fortë: nami i tij u përhap në të gjithë krahinën.

            - Në të gjithë krahinën?

- Vetë valiu i çoi fjalë dhe e mbajti pas vetes. Sokoli mori pjesë në shumë luftëra dhe për bëmat e tij u ngritën shumë legjenda, sipas të cilave besohej se qe i pavdekshëm.

- I pavdekshëm?

- Kur erdhi në fshat nuk mbeti njeri brenda, por i zhgënjeu të gjithë, sepse nuk pranoi të takonte njeri dhe u ndry menjëherë në dhomën e vet: nuk doli as të takonte njeriun e valiut. Ditën që doli nga dhoma, pyeti se ku e kishte shtëpinë Plaku i Shenjtë. Ia thanë. Dhjetë minuta më vonë e pamë të dilte, ngjeshur me rrobat e veta prej kalorësi. Dy orë më vonë e pamë të kthehej vetë i dytë: kur zbriti nga kali, pamë se mbante përdore vajzën e bukur të Plakut të Shenjtë.

- Djalë i bukur ishte edhe Sokoli.

- Padyshim. U ndrynë në dhomë dhe nuk dolën një javë ditë. Mëngjesin e ditës së tetë, nga dhoma e tyre erdhi një britmë e thekshme gruaje. Burrat e shpërthyen portën dhe të gjithë ne pamë me tmerr se çfarë kishte ndodhur, sepse trupi i varur i Sokolit tundej sa majtas, djathtas: vetëm atëherë u muar vesh se ai, luftëtari i madh, ishte një shpirtcoptuar nga tmerret e luftës, që nuk gjente paqe në asgjë, që tash e parë i dilnin parasysh njerëz duke dhënë shpirt mes llahtarës së luftës dhe, midis gjakut, figura e nënës së vet.    

            - Kush tha se qe kjo arsyeja e varjes? E shoqja?          

            - Po. E besova pa asnjë dyshim.          

            - Të gjithë e besuan?    

            - Pë mua s’kishin rëndësi të tjerët.        

            Diella hapi derën dhe doli.        

            Jashtë ishte çuar pak erë. Era sillte një zë që ia thoshte si kantilenë:

            - Hana, Mara, Maruka, Ejlli, Prenda, Shuka, Diella...         

            Mirëpo unë nuk e kapja dot burimin e atij zëri.

           

 

            SOKOLI

 

            Kërciti një derë dhe mendimi se qe dera e Sokolit më hodhi përpjetë. Plaku, thashë me vete.

Ishte Sokoli, i cili nuk më priti mirë.      

            - Shoh se kanë mbetur ca psherëtima të mia në këtë dhomë, - tha.

            U bind se mund të më hiqte qafe vetëm pasi të më tregonte për martesën e vet. 

            - I çova fjalë përpara, - sqaroi. - I thosha: Plaku i Shenjtë, do të shohim nëse je vërtet njeri i pavdekshëm, tashti që do të ngrejë dorë mbi ty një njeri me të vërtetë i pavdekshëm. Mendova se do të më fshihej, por ai bëri të kundërtën: më priti me ceremoni. Kur e pashë: truplartë, të pashëm e lëkurëbardhë, me sy të gjallë e plot shkëlqim; kur ia dëgjova zërin e ëmbël e kumbues, m’u drodh dora; m’u duk se me të vërtetë kishte diçka hyjnore tek ai. Plaku, që e nuhati menjëherë dobësinë time, më nxori përpara vajzën, atë të cilën nuk e nxirrte kurrë para një burri. Shikimi robërues i vajzës m’u duk se kërkonte ndihmë për të ndarë me mua atë femëri të magjishme. I thashë vetes se duhej të shpëtoja prej atij kurthi të keq, por s’ia arrita: ndieva tërbimin e një maceje të egër, që më gërricte në fund të barkut. Të gjithë menduan se bëmë shtatë ditë dashuri. E vërteta qe ndryshe: bëmë dashuri një herë të vetme. Arsyeja - i ati kishte abuzuar qysh se ajo qe në moshë të mitur.           

            Ndërsa fikej zëri i Sokolit, diku u dëgjua ai zëri që thoshte:

            - Hana, Mara, Maruka, Ejlli, Prenda, Shuka, Diella...

 

 

 

            SHTATË DITËT E JAVËS

 

            Në korridor thuajse u përplasa me dikë dhe për një çast u tremba.        

            - I kësaj shtëpie jam, - tha zëri. - Jam vëllai i madh, tashti më quajnë Jakup, por emrin e parë e kisha Jak, pra, ndërrova fe. Si ndodhi? Desha të marr grua mbi grua: feja myslimane kishte lehtësira. Doja një fëmijë, mor zotëri. I zbatoja të gjitha shartet, por, sidoqoftë, s’gjeja rehat: unë që s’isha dukur kurrë në kishë, tashti shkoja atje pas namazit.

            Dukej se kishte nevojë të largohej dhe unë e lashë të lirë. S’kishte kaluar shumë kohë, kur më zuri në befasi një zë femre. S’ishte as Diella, as Hana.         

            - Kush je ti, - e pyeta, - nëna e Sokolit?

            - Jo, - m’u përgjigj, - jam nusja.           

            - Sapo u ndava me Jakupin, - thashë për t’u treguar i shtëpisë.  

            Nënqeshi.        

            - A të tregoi se si deshi të ndërtonte kishën?

            Pasi mohova, pyeta nëse e ndërtoi. Mohoi edhe ajo.     

            - U kujtua tepër vonë, - tha. - Kur qe lodhur e plakur.  

            - Fëmijë bëri, ama, - ndërhyra me tonin e njeriut që ka pjesë në sekrete.

            Mohoi përsëri. 

            - Ai qyqar, - tha, - asnjëherë në jetë nuk e tradhëtoi dot të shoqen. Kaq i dobët qe. Si e kalova unë me këta njerëz, do të thuash ti. Shkëlqyeshëm. Ata as që patën kohë të merreshin me mua. Hana, psh, shkonte përditë e rrinte sipër Urës. Atë ditë që e zuri i shoqi aty, e gjeti duke qarë. Kur ai e pyeti se pse po qante, ajo iu përgjigj: “- Si të mos qaj, more burrë? Ne do të bëjmë një djalë, do ta dërgojmë në punë, do na bjerë që këtu, do na bëhet copë”. I shoqi s’pat fat më të mirë: u çmend dhe ai. Ndërsa Mara…

            U dëgjua prapë:

- Hana, Mara, Maruka, Ejlli, Prenda, Shuka, Diella... 

Tashti kuptohej – këto emra s’ishin tjetër veçse shtatë ditët e javës.

            - Mjaft, - bërtita.

            Por ajo dukej shumë këmbëngulëse.     

            - Do të tregoj si u çmend, - tha, - është histori interesante.        

            Befas, ia dhashë vrapit me sa pata fuqi e pas më ndiqte e qeshura e saj tallëse: kur u pre kjo e qeshur, s’dëgjova më asgjë, sepse një heshtje e plotë kapërdiu gjithçka.

Gjithësinë vetë.

 

 

 

            I PANJOHURI           

 

            Flladi i freskët mëngjesor, që hynte e dilte nëpër gojën gjysmë të hapur, më rrëmbente avujt e ngrohtë: thitha tërë frymën e mëngjesit, tërë jetën e tij, që rrëshqiste pa u ndier, me dinakërinë e një bishe, tashmë i sigurtë se këto qenë shenjat e përmirësimit tim, sepse m’u deshën më se tre javë, në të cilat nuk mund të haja asnjë lloj ushqimi pa m’u përzier në stomak, për të rivendosur lidhje me njerëzit e mi, që prej kthimit nga Kaguri. Nuk ishte tamam kthim, sepse nuk qeshë kthyer me këmbët e mia, siç thanë, dikush më pat dorëzuar në spital, por vetë qe zhdukur pa gjurmë: askush s’arrinte ta përshkruante këtë njeri si duhet, sepse kur u kujtuan për të, ai qe zhdukur.          

            Kur po kujtoja se në gropën që kisha lënë në gërmim e sipër, kishte humbur jetën njëri nga punëtorët (sipas disave, nga magjia e fshehjes së thesarit), u ndieva i lodhur, ndaj u shkëputa nga dritarja, veçse ndërkohë më zuri syri dikë te dera e oborrit. Një herë kujtova se qe njeriu që më kishte sjellë në shtëpi, prandaj zbrita poshtë, mirëpo vetëm se më kishin bërë sytë: edhe pas kaq ditësh nga kthimi, nuk po mësohesha dot me realitetin.

            Sigurisht, e kam fjalën për atë realitetin që më flisnin të tjerët.

            Për vdekjen e punëtorit hamendjet vazhdonin: nga një gërmues pusesh dëgjova se në thellësi të mëdha çliroheshin gazra vdekjeprurës prej tokës, prandaj, zakonisht, lidhej një gjel i gjallë në brez, si paralajmërues.

 

 

            MARTESA

 

            Ato qenë të vetmet fjalë, të cilat çuan në martesën tonë, e unë u ndërgjegjësova se vullneti yt është i madh sa natyra, në çastin kur më drejtove për në shtrat, pikërisht atëherë kur ndodhi e papritura: krejt të shtangur e të paaftë për të dhënë shpjegime, të dy po shikonim një rënie gurësh në dhomë, megjithëse dyer e dritare qenë të mbyllura.       

            Yt atë, kur doli për shëtitjen e mëngjesit, i pa gurët me indiferencë.        

            - E kam parë edhe herë të tjera këtë histori, - tha. - Pesëdhjetë vjet më parë. Po piqeshim në një rast vdekjeje, kur na u ul në prehër nga një gur. I vdekuri, thanë, kishte qenë njeri i mbytur në borxhe.      

            Te dera e oborrit, qëndroi edhe një herë dhe bëri me dorë një shenjë, e cila donte të thoshte: “Largojini ato gurë”.           

            Pas gati dy orësh pastrim, ajo që patëm kaluar nja natë më parë, na ngjau me një ëndërr të keqe, mirëpo, vetëm kur pas dhjetë minutash gjithçka filloi nga e para, nuk ishim as ata që lajmëronin njerëz të tjerë: kush na siguronte se do të binin edhe në sytë e tyre!

            Në mënyrë të pavullnetshme erdha e u mbusha me kujtimin e një dite më parë, m’u desh pak kohë të rishihja fytyrën e ngrysur të kryepunëtorit, kur të shpjegoi se njerëzit e interesuar për varrin e pashait turk, donin të gërmohej natën: varri s’ishte në tokat e tyre, por në ato të xhamisë. Pastaj m’u fanit fytyra jote, kur na treguan se harta e plakut qe vepër e një të sëmuri psiqik: ai e kishte krijuar vetë atë. S’e parandjeva të keqen as kur shoferi, i cili na çonte nga liqeni, na qëlloi një djalë i ri që e grahte makinën shumë shpejt. Do ta merrnim vesh më pas se ai kishte vetëm tre muaj shofer, sepse, me t’i dalë përpara një makinë prej një rruge anësore, nuk mundi të frenojë si duhet. Ata që na gjetën, u habitën se si qemë gjallë: makina jonë, që shkoi një herë majtas e një herë djathtas, bëri një fluturim në ajër dhe ra në kurriz.  Kishim patur tre shanse: dheu qe i lehtë, konstrukti i benzit e kishte përballuar përplasjen, karburanti, që qe naftë, nuk mori zjarr.

            Këtu vinte formula e famshme, që na çoi te martesa.

- Do jesh gruaja ime qysh sonte! – the.

            Pikërisht në këtë çast kishte dalë hëna përmbi mal.

            - Sikur të kishte hëna gojë! - thashë. - Shumë sekrete do të merreshin vesh.      

            Sytë bajame u rrumbullakuan kur the:   

            - Ka kohë që pyes veten në ka hëna gojë. Atë natë, që bëmë aksident me furgon (atëherë unë ende nuk e kisha arkërkuesin), pashë një njeri duke vdekur. Ndërsa jepte shpirt, vështronte hënën: unë jam i sigurtë se ai i linte asaj amanetet.         

 

 

 

            NGJYRAT PRIMARE

 

            Pas asaj që ndodhi (historisë më rënien e gurëve), sigurisht që nuk të mbaja më dot në shtëpinë time: megjithëse do të doja shumë, nuk e gjeja dot gjithë atë forcë

            Atë natë, edhe tim eti, që më gjeti të shtrirë në minderin e vet, s’i thashë më tepër se sa: “desha të flas me të vdekurit”. Nuk i thashë se, ndërsa isha i papërmendur, e kisha parë si një trup transparent, ku i shikoja përtej organeve, të cilat i rrihnin në brendësi. Nuk i thashë se atë çast, në mendjen time qe përhapur një hapësirë e re: universi shfaqej sipër një reaksioni të ri kimik.

            Por nuk e mbajta dot vetëm për vete këtë ngjarje: gjithçka që pashë ia tregova berberit me hollësi. Miku im, i cili më dëgjoi me kujdes deri në fund, tha mendueshëm:     

            - Ashtu është! Jetojmë në një vazhdimësi, në të cilën gjithçka është e ndërlidhur.

            Vetëm atëherë mora frymë lirisht: kisha patur frikë mos kujtonte se po fantazoja. Fjalët e tij i kam shkruar në fletoren “Dimensionet e panjohura”. Më tha, pak a shumë, këto: “Gjithçka funksionon dhe mund të shpjegohet, duke u nisur nga çdo drejtim. Ne nuk njohim asgjë mbi fuqitë energjitike të trupit. Nuk njohim bashkëpunimin e tij me energjitë e tjera: të qytetit, të planetit, të sistemit diellor dhe të galaktikave. Duhet menduar për një dimension të ri. Do të dilte menjëherë në dritë një mozaik forcash, që do na lejonin kuptimin e botëve përrallore, për të cilat na flasin legjendat, mitet e ëndrrat. Jetojmë në një oqean rrezatimesh. Trupi, me të cilin jemi mësuar, nuk është fare i qëndrueshëm. Ai është në lëvizje, shpërbëhet, ribëhet dhe vdes miliarda herë në ditë. Ajo formë e qëndrueshme, të cilën ne e perceptojmë, është veçse sipërfaqësore. Në realitet ne jemi vazhdimisht të tjerë, vazhdimisht të ndryshuar. Në çdo shtatë vjet, gati gjithë trupi ynë rigjenerohet në atë masë, sa nuk mbetet as edhe një molekulë nga ai i vjetri’”

            Në ëndrrën e gjumit të drekës ti më the:

            - Heronjtë s’bëjnë gjilpëra.      

            Por unë u tregova një hero: të nesërmen do t’i tregoja berberit gjëra të reja. I ekzaltuar, i tregova se ngjyrat më klithnin në veshë. Frekuencat e tyre i perceptoja drejtpërdrejt në veshë, sikur të qenë kthyer në tinguj.

            - Janë ngjyrat primare që rregullojnë marrëdhëniet kozmike, - thashë. – Ato që patën tronditur pionierët e pikturës abstrakte. Vetëm unë do të mundem t’i vërtetoj në mënyrë të prekshme. Do të jetë një ngjarje botërore. Gjithmonë kam patur mendimin se metropolet duhet të kthejnë shikimin nga periferitë.

            M’u duk se po më dëgjonte vetëm për mirësjellje. Ashtu qe.     

            - Dëgjo! - ma pat. - Lëri ato eksperimente dhe më premto se do të shkosh të vizitohesh.                       

            - Më parë do vizituar psika historike, - thashë. 

            Me zor më çuan këmbët deri në shtëpi. Isha kaq i rraskapitur, sa u shtriva menjëherë. Isha krejt përgjumësh, kur më hasi babai në korridor.

            - Po ti? - më pyeti.       

            - Trokiti nëna, - u përgjigja. - Dola ta pres.

            - Ke parë ëndërr, - tha.           

            - Këtë meritoj, - thashë pa zë. - Më mirë herët se vonë: kalon më shpejt.

            - Çfarë? - tha babai.    

            Hyra në dhomë pa i dhënë përgjigje: e kisha mendjen te nata që do të vinte.      

            Pikërisht atë natë do të lexoja diku se mistikët shkonin deri atje ku nuk shikohen fare ngjyrat.

            Atë natë gjeta edhe kuptimin e fjalës burg. Sipas një etimologu të shquar, përveç të tjerash, kjo fjalë donte të thoshte pirg shkëmbinjsh dhe për mua qe krejt e besueshme. Etimologu thoshte se kjo fjalë me burim indoevropian mund të ndihmonte edhe austriakët për të shpjeguar disa emra toponomastikë të vendit të tyre. 

 

 

            LUTJU ZOTIT PËR NE

 

            Natën e tretë s’pat gjë të re: gdhiva i lodhur fizikisht dhe psikologjikisht.

            - Nuk do të dal, - iu përgjigja pyetjes së babait.           

            - Mirë bën, - tha. - Pusho.       

            S’e përmbajta veten.    

            - Nuk po rri për t’u çlodhur, - thashë, - por se nuk di ku të shkoj.        

            Nuk kisha folur kurrë me këtë ton, megjithatë ai diti të ruante qetësinë.

            - Je i ri, more bir, - tha. - Bëj detyrën!  

            Pas këtyre fjalëve, doli.

            Kur u kthye, më gjeti të shtrirë në minderin e vet, por kësaj here, s’e kisha më aftësinë për të parë përmes trupit të njeriut. I mbushur me keqardhje, që s’e kisha më atë aftësi, mora të ngrihesha, por e kuptova shpejt se nuk kisha pikë fuqie.   

            - Baba! - thirra. - Më ndihmo pak të ngrihem!  

            Ai veç më vështronte i shtangur, si të mos dëgjonte nga veshët. Unë e përsërita thirrjen për ndihmë, por qe i njëjti reagim prej tij: një heshtje e shtangur. S’i kishte luajtur ende qepalla, kur tha:     

            - Lutju zotit për ne!      

            Pas kësaj, më la vetëm. Kur u kthye, dhoma u mbush me njerëz, por gjithnjë e më shumë e pata të pamundur ta bëja ndonjërin të dëgjonte thirrjen time për ndihmë. Vetëm më i riu, që m’i kishte ngulur sytë e s’m’i ndante, një çast i ra me bërryl atij që kishte në krah dhe i bërbëliti:

            - Lëvizi!           

            Tjetri m’i nguli sytë me qetësi.  

            - S’është gjë, - tha. - Çtendosen muskujt. Kështu ndodh me të gjithë të vdekurit.

            Për mua, i vdekuri qe im atë: kaq i zverdhur dhe i lodhur qe.     

 

 

            ZEMRA ËSHTË NJË DRITË

 

            - Më duket se e keqja fillon me ndërrimin e mbiemrit… Ti e ke ditur?

            Pyetja ime e bëri nënën të mendohej.

            - Ndoshta, - u përgjigj. – Por tashti s’më kujtohet asgjë.

            - S’të kujtohet, apo s’ta kanë treguar kurrë?

            - Tashti, këtu poshtë, s’ka rëndësi as njëra, as tjetra.

            - Ashtu është! Po unë mund të mos vija kaq shpejt këtu.

            - Atëherë ç’deshe që erdhe?

            - Nuk e di se si ndodhi! U përpoqa të flas me ju dhe përfundova këtu përgjithmonë.

            - Po yt atë ç’bëhet?

            Ishte një pyetje gati prej shprehisë. Nuk lëviza prej përgjigjes që i kisha dhënë edhe gjyshes.

            - Them se do të na vizitojë shumë shpejt.

            Pas një grime shtova:

            - Prandaj do të doja të pushoja pak.

            - Si të duash, - ma ktheu. – Kemi mjaft kohë përpara. Puna është të mos na vdesë zemra.

            - Zemra?

            - Po. Është një dritë që e mban gjallë.

            - Aha!

 

 

 

            KËRKIME TË PASUKSESSHME

 

            - Kam dashur të të them njëqind herë pas kërkimeve tona të pasuksesshme se nuk shpëtojmë dot nga ky vend i mallkuar.

            Ky ishte zëri i njërit prej punëtorëve të mi. E pyeta se si kishte ndodhur që gjendej edhe ai aty dhe m’u përgjigj me pyetje:

            - A s’e ke dëgjuar ministrin e rendit në një konferencë shtypi, ku tha se tashti numri i vrasjeve në muaj ka rënë nga njëqind në pesëdhjetë?

            Mohova. Pastaj pyeta:

            - Si ndodhi?

            - Pas dështimeve tona nuk rrija dot duarkryq, - tha. - Për më tepër, i kisha këmbët e lidhura: familja e të fejuarës ishte me rregulla shumë të ngurta. Sa herë kam dalë me të fejuarën, ajo është shoqëruar nga të sajët. Një ditë rrëmbeva një ish-shoqe të shkollës dhe ia mbatha me mendimin për t’u larguar diku jashtë vendit. Familja e ish të fejuarës i çoi fjalë familjes sime se për këtë veprim kërkonte një kokë njeriu. Meqë s’kishte shtet, vendoste zakoni. Ti e di, s’ekzistonte as polici, as gjykatë.

            - Po, - thashë. – Mandej?

            - Mandej ndërhynë njerëz për pajtim, por njerëzit e ish të fejuarës nuk luanin nga e tyrja. Një ditë, një axhë i ish të fejuarës premtoi se do të ndërhynte për t’u pranuar një përfaqësi pleqsh nga pala jonë, mirëpo kur kjo përfaqësi u nis, dikush e ndaloi në rrugë për t’i thënë se qe porositur t’u thoshte që nuk pranoheshin. Atëherë njëri nga pleqtë ka thënë se do linte pengun. Nëse lihej pengu (një kuti duhani, lekë, etj.), njeriu që i ndali duhej t’ia çonte atë të atit të ish të fejuarës sime dhe atëherë ky i fundit duhej të mblidhte pleqtë nga ana e vet, përndryshe binte në gjak me njeriun e pengut. Për fat, të tjerët nuk e lejuan ta linte atë peng. Të gjithë këto i mora vesh në një fshat të thellë, ku më strehoi një shok ushtrie. Atë ditë në atë fshat ndodhte diçka e rrallë: vajtohej me gjamë shkrimtari i famshëm C.M.. Ti e di më mirë se unë, që ai qe varrosur diku në perëndim, ku pat kaluar jetën qysh i ri. Mirëpo të afërmit e tij i kishte shtruar mbi një shtroje kostumin dhe këpucët. Te vendi i kokës rrinin dy-tre libra. Aty u binda plotësisht: asesi nuk shpëtojmë nga ky vend. Prandaj zbrita menjëherë në qytet dhe ja ku jam tani me ty, me dy-tri plagë plumbi në trup… Tashti më trego për veten.

            - Më vonë, - thashë. – Kemi kohë. Tashti le të mbajmë vesh se ç’janë këto hapa sipër nesh.

            - Mirë, - pranoi.

 

 

            SOSJA

 

            Qeshë vonuar shumë: yt atë po jepte shpirt i vetëm.

            Qe i vetëdijshëm për atë që po ndodhte, ndaj nuk e përfilli tonin ngushëllimtar që përdorim ne të shëndetësisë.

            - Nuk e di ku po shkoja kështu, i harruar nga vdekja, - tha.      

            Ishte e kotë përpjekja për të ndërruar drejtimin e mendimeve të tij.       

            - Ndoshta e gjitha ndodh se unë s’paskam qenë në rregull me Zotin e kjo më mundon, - vazhdoi. - Edhe vdekjen e gruas e përballova, por kur doli arkivoli i tim biri prej kësaj shtëpie, e ndieva veten kaq të vogël, kaq të mjerë, sa nuk e pata ndjerë ndonjëherë. Jeta m’u duk e shpëlarë, krejt e kotë.  

            Një pushim i shkurtër e ndihmoi të rregullonte frymëmarrjen.

            - Punë të tjetërkujt këto, - shtoi. - E ke dëgjuar atë historinë e pensionit tim? E kam shpikur për t’i mbajtur fëmijët e mi me shpresë për jetën. Tashti më dëgjo mirë: çelësat e kësaj shtëpie t’i lë ty. Dhe thesari që ndodhet në themelet e kësaj shtëpie, të takon ty. Veçse mos harro: ai s’duhet të nxirret prej aty pa i ardhur dita, kështu e desh fati...

            Për çudi, sikur qeshë familjarizuar me vdekjen: s’isha më ajo vajza e parë, që, me vajin e saj, e detyroi berberin, i cili kumtonte vdekjen tënde, t’i vinte çelësin portës së lokalit dhe të pyeste i hutuar:       

- Përse mendon se qe vetëvrasje, moj bijë?

            Sigurisht, ia thashë një nga një se çfarë më kishte treguar për aksidentin në furgon parukierja, e cila ishte motra e shokut tim, dhe të gjithë hipotezat e mia për ta ngritur në këmbë atë histori, ku ti përvetësoje arkërkuesin e shokut tim, ndërsa ai po vdiste.      

            - Them se filloi të shikojë ëndrra me sy hapur, - përfundova, duke u munduar të zgjedh fjalët më të buta.           

            Berberi m’i nguli sytë me qetësi dhe më ktheu:  

            - Bota, që shohim përditë, është një iluzion i ndjenjave. Prandaj realiteti është diçka tjetër: kështuqë përfytyrimi është i nevojshëm për të bërë që të funksionojnë magjepsjet dhe ekstazat. Sigurisht, realitetin mund ta kontrollojmë brenda disa caqeve të arsyeshme, të cilat mbeten akoma për t’u përcaktuar, por mua më intereson diçka më tepër se kaq.        

            Dhe me gjithë ngulmimin tim për të mos shkelur më në këtë shtëpi, dhe me gjithë përsëritjen e historisë së gurëve, kërkoi që të shihja për ndonjë ditar, apo fletore shënimesh.        Këto qenë fjalët e fundit që dëgjova prej tij.

            Fletoren, ku shkruhej “Dimensionet e panjohura”, e hodha tej, duke menduar se kishte të bënte vetëm me pikturën. Vetëm kur desha të ikja, e rishfletova instiktivisht: lexova dy - tre rreshta dhe u shtanga.

            I lexova dy javë rresht dhe vazhdoja të kisha të njëjtën ndiesi habie. E mbaj mend mirë se qenë dy javë: atë ditë më thanë se më thërriste një plakë e panjohur. Qe një plakë e thatë.

            - Jam Sosja, - u paraqit.

 

 

            DHOMA E SHPIRTËRAVE

 

            Dhoma, ku flitej me shpirtërat, qe e errët dhe fillimisht nuk dallohej asgjë, por vetëm për pak kohë, sepse spiritualisti ndezi ca qirinj dhe filluan të dalloheshin gjërat. Ishte vetëm një baule e madhe në mes të dhomës, sipër të cilës qenë vendosur qirinjtë. Ajo qe e lyer me të zezë. Pas pak, u pa se çdo gjë qe lyer me të zezë: edhe muret, edhe tavani.  

            Kështu e përshkroi Sose Shpata dhomën ku do të përcaktohej gjithë jeta e saj (atëherë ishte rreth trembëdhjetë - katërmbëdhjetë vjeç). Qe përshtypja e parë dhe e fundit, sepse kur pa se si u shkëput nga baulja qiriu i parë dhe, pa ndihmën e një të gjalli, filloi t’i avitej spiritualistit, Sosja nuk mundi ta zotëronte veten: u shemb përdhe, pa u ngritur dot më, derisa spiritualisti mbaroi punë. Kishte vetëm një amanet nga të vdekurit e fisit: t’u merrej gjaku. Por këtë mbetej ta kryenin Sosja dhe e motra e sëmurë, sepse prej hasmërisë shekullore nuk kishte mbetur asnjë mashkull në fis.   

            Te Sukajt, fisi kundërshtar, kishte mbetur një mashkull.

Ndodhi ajo që s’pritej: pikërisht ky djalë zu merak pas Soses së re. Për kundërpërgjigje, Sosja u shpall virgjëreshë. Djali i Sukajve u tërbua dhe, në zemërim e sipër, tha:    

            - E pra, virgjërinë e saj do ta marrë një burrë nga Sukajt!         

            Por nuk mundi të shkonte më larg se këto fjalë: disa ditë më vonë, mblodhi plaçkat dhe u zhduk pa adresë.       

            Pak kohë pas tij, u largua edhe Sosja: mori djalin e motrës së vdekur dhe u rregullua me shtëpi në qytet. Mirëpo nuk i dolën hesapet: e çoi nipin në shkollë për oficer, sepse kjo ishte një mënyrë për të mbajtur armë në çdo kohë, porse ai u kthye nga shkolla me mendime krejt të tjera nga ç’i kishte ushqyer ajo. U zunë keq.

            Nuk u takuan më kurrë.           

            - Pse m’i thua mua gjitha këto? - e pyeta.

            Sosja më pa si me qortim.        

            - Ki durim, - tha. - Dëgjoje historinë deri në fund.         

            S’kisha rrugë tjetër.     

 

 

            LEONE

 

            Mblodha veglat e rrojes, u vesha dhe, pasi përshëndeta babanë, dola me shpejtësi, por pas një cepi pallati, desh u përplasa me trupin e plakur të Soses. U gëzua shumë, kur pa se qeshë unë.

            - Ke takim me ndonjë princeshë? - më ngacmoi.          

            - Me një princeshë këmbëzbathur, - qesha. - Po ti, ç’bën këtu?

            Ajo bëri me dorë nga sheshi ku ngrihej gjigante Pema e Madhe.

            - Deshën ta prisnin, - tha.                     

            E mata vendin me sy.   

            - Ndoshta duan të bëjnë ndonjë supermarket, - thashë.

            Asaj nuk i pëlqyen këto fjalë.   

            - Të bëjnë ç’të duan, - tha, - por Pemën të mos e prekin.         

            Nuk e zgjata më, por i premtova se do t’i tregoja më pas se për çfarë po ngutesha: ato ditë na ishte rikthyer një pronë nga shteti (im atë kishte qenë vetëm bashkëpronar, por të tjerët nuk kishin lënë pasardhës). Bëhej fjalë për një godinë të vjetër, ndoshta dyqind vjeçe, e cila dikur kishte shërbyer si magazinë e një tregtie të madhe lëkurësh, si konsullatë e huaj dhe si shtëpia publike me emrin e Lizës. Pas Luftës së Dytë, ndërtesa, që u shtetëzua e shërbeu për banim, nuk u mirëmbajt: suvatimet dhe shkallët qenë dëmtuar, hekurat e dritareve qenë shtrembëruar. Për të bërë një galeri arti, siç ëndërroja unë, duhej investim i madh, prandaj kisha vendosur të përgatisja një plan të studiuar me imtësi dhe të kërkoja ndihmë.

            Qeshë në gjysëm të rrugës, kur vura re se ai që i binte borisë së makinës për mua, qe Leone, një djalë diçka më shumë se njëzet vjeç, të cilin s’e njihja më gjatë, veçse kisha vënë re se i pëlqente të shoqërohej me mua, por nuk hapej nga druajtja. Tashti, që kishte makinë, ndihej më lirshëm. U avita më tepër për mirësjellje dhe ngaqë nuk më pëlqente të flisja me zë të lartë në rrugë. Ndihej shumë mirë brenda makinës: dukej menjëherë se kishte nevojë t’i hipte dikush në të.

            - E bleva, - tha. - Tashti duhet shumë makina. Duhet gëzuar jeta, apo jo?          

            Ky djalë merrej me tregti dhe e fitonte lekun me lehtësi, prandaj unë i fola për planet e mia. Pasi pa vendin me kujdes, ia plasi i ekzaltuar:        

            - Bingo, o njeri i mirë. Ky është një vend ideal për bingo. Do të jemi milionerë brenda pak kohësh.       

            Nuk orientohesha se ku e kisha dëgjuar atë fjalë.          

            - Lojëra fati?   

            Toni im e ftohu.

            - Bëra gabim?  

            Dukej se e kishte problem, nëse unë e shihja si gabim ndërhyrjen e tij të ngutshme.

            - Bingo, jo, - thashë, duke iu shmangur vlerësimit, nëse kishte gabuar apo jo.    

            - Si të duash, - tha, - ti je njeri i mençur.

            Pak më vonë, para se të largohej, më kërkoi shpjegimin e fjalës “komplekse”.   

            Sosen e takova përsëri në kthim. Kur pashë se si futi në gjoksin e thatë ca gjethe të Pemës së Madhe, më goditi fati i saj prej lëneshe, po se çfarë lidhjesh mund të ekzistonin mes saj dhe Pemës e kuptova kur, para portës së saj, më pëshpëriti me zë lutës:  

            - Eja fli sonte tek unë!  

            Në fëmini kisha fjetur disa herë në prehërin e saj, sa më shihte që po kthehesha nga shkolla, më dilte përpara dhe më fuste në kopshtin e saj plot me fruta, derisa kujtohesha se më prisnin në shtëpi, por tashti dukej qartë se një refuzim do ta vriste.

Kur më mbuloi me një përkujdesje të gjatë, i dëgjova qartë fjalët “je bërë burrë” dhe në gjakun tim sikur filloi të vraponte një kalë: pamundësia për të kuptuar se qeshë në shtëpinë e saj si fëmijë apo si burrë, më turbulloi, mirëpo qeshë kaq i lodhur, sa më zuri gjumi.  

            Në mëngjes, kur mësoi për idenë e galerisë së artit, më bëri dhuratë një kafaz me papagaj. Nuk më la kohë të çuditesha: filloi menjëherë të fliste për zogjtë.    

            - I kaltri me të verdhin janë çift, - shpjegoi. - Me to s’ke probleme, por kujdes të gjelbrin: shpesh ai del jashtë.  

            I premtova se s’do t’ia lija kurrë derën hapur. Sosja qeshi lehtë.           

            - S’është punë dere, - tha.       

            Unë fillova të kontrolloja telat me gisht, por ajo më ndërpreu:    

            - Mos u lodh kot: i kam kontrolluar unë më parë. Kurrë s’e mora vesh se si del ai zog prej kafazit.        

            Ngrita supet me çudi, por ajo s’e zgjati më.

            Atëherë mbulova kafazin me një tabak të hollë letre dhe dola.   

 

 

            LIZA

 

            - Kam pyetur për atë punën e galerisë së arteve. Të gjithë më thanë: ku ecën piktura sot! U entuziazmua vetëm motra ime: por ajo është budallaqe: s’merr vesh nga jeta.          

            Kur pa në mimikën time, Leone e nuhati se s’qe në rregull, por, në vend që të heshtte, u bë edhe më llafazan.    

            - Ti je i mençur, o njeri i mirë, ti di, - tha. - Faleminderit që më pranon... Të dhemb koka?... Edhe mua më dhemb nganjëherë. Deri në moshën njëzet vjeç, s’kam patur kurrë dhimbje koke. Unë frikësohesha dhe thosha me vete: a thua jam i marrë unë, që s’më dhemb koka?

            E pyeta nëse i kishte ecur puna me supermarketin. Ai ndërtoi një mimikë pa pikën e entuziazmit.

            - Është ngritur si karabinà, - tha. Dhe shtoi: - Punë muti! Tjetër gjë kërkoj unë: mua po më sfilitet shpirti për një çikë dashuri. Tamam - tamam, a e di pse kam ardhur? Sot do të të tregoj se cila është zgjidhja e kësaj bote. Eja në makinë!

            S’e kundërshtoje dot. I ramë nga periferia, nëpër ca rrugë ku mezi kalohej, dhe qëndruam te një vend ku bëhej treg fshatar. Pasi gjeti vend për të parkuar makinën, më priu përmes një oborri, për të cilin s’dukej se kujdesej kush më, derisa hymë në një dhomë përdhese. Një plakë e rrëgjuar ngriti sytë nga ena, ku po pastronte groshë, dhe na pa, derisa u bind se s’kishim shkuar për të keq, pastaj vazhdoi punën e vet. Leone u ul i pari.

            - Të kam sjellë një njeri të mençur, - i tha plakës. - Së pari, do t’i tregosh sa burra ke shpëtuar nga vdekja. Më pas, na trego pse nuk erdhi mbreti.       

            Merrej vesh se Leone nuk vinte për herë të parë në atë vend, mirëpo për plakën kishte rëndësi vetëm puna që po bënte, madje, pata përshtypjen se na harroi fare: me ca lëvizje, me të cilat dukej e mësuar mirë, ndezi një furnellë vajguri dhe vuri kusinë mbi të. Kur shikimi i saj ra mbi mua, u rrënqetha, por këtë rrënqethje duket se e pati edhe ajo, sepse u kthye nga ana tjetër. Kur u kthye, më hodhi një palë sy prej të marre dhe më pyeti me një zë pa ngjyrë: 

            - A ke vrarë ndonjëherë?         

            Shikimi im ishte shikim prej burri: ajo plakë kishte qenë dikur një femër shumë e bukur. Befas asaj as që i interesoi përgjigjia ime: më ktheu shpinën dhe u muar me punët e veta, por Leone, me sa duket i mësuar me këto pamje, s’e prishi terezinë.           

            Më vonë do të merrja vesh prej një fqinji të saj se ajo plakë e rrënuar qe Liza e famshme e shtëpisë publike, e cila kishte shpëtuar kot dikur pa e vrarë një burrë që kishte rënë në dashuri me të. Që prej asaj kohe, jetonte si e çmendur. 

            Pas këtij zbulimi, ia ngula sytë Leones dhe e pyeta pse na kishte sjellë aty, sepse nuk u kujtova se duhej ta kisha marrë me mend përgjigjen e tij. Sytë e tij digjeshin, kur tha:

            - Të gjithë e dinë se ajo ndërtesa jote ka qenë dikur Hani i Lizës, pse mos ta bëjmë si dikur?     

            Iku te makina duke iu marrë këmbët. Kur iu avita, pashë se rrinte me një dorë mbështetur mbi makinë, si njeriu që bëhet gati për të vjellë. Fytyrën e kishte dyll.     

            - Ç’pate? - i thirra.      

            Tundi kokën.   

            - Se si më erdhi! - m’u përgjigj.

            Kishim ecur pak me makinë, kur befas tha:

            - Endërroja prej kohësh për të.

            - Për kë? - thashë i habitur.      

            - Për shtëpinë publike, pra, - ma ktheu.

            E pashë në sy dhe e besova.    

            - Endërron shpesh? - pyeta gati për shprehi.

            - Ou! - ia pat. - Gjithë jetën këtë punë kam bërë.         

            Më ra e papritur.         

            - Gjithë jetën?!

            -  Po.  

            - Kisha përshtypjen se ke pasur një fëmini të lirë.

            - Unë?! Përkundrazi. Kurrë s’e mora vesh përse babai na fshehu kaq shumë nga bota.

            - Kë ka fshehur?          

            - Motrën time e mua.   

            - Pse mendon kështu?  

            - Nuk mendoj. Jam i sigurtë.    

            Në këto fjalë e sipër, frenoi. Kishim mbërritur te shtëpia ime.    

 

 

            PEMA E MADHE

 

            E hapa derën pa trokitur dhe e pashë se si krihej para pasqyrës: m’u duk aq gjakftohtë, saqë mendova se nuk e kishte mësuar atë që kishte ndodhur.    

            - Kanë prerë Pemën e Madhe, - thashë me një frymë.  

            Pohoi pa e kthyer kokën nga unë. U çudita, por edhe u gëzova që e kishte pritur kaq lehtë, por, megjithëse vazhdonte të krihej me nge, si të ishte vetëm në dhomë, pamja e saj rrezatonte nevojën e një pranie të afërt, prandaj më erdhi keq ta braktisja: u shtriva në shtratin e saj të vetëm, sepse ndiehesha shumë i lodhur, dhe u kota menjëherë. Pashë ëndërr sikur më afrohej një kafshë e panjohur: ajo nuk dukej e rrezikshme dhe unë s’druhesha prej saj, veçse vetëm për pak kohë, sepse kafshës iu shfaqën dy brirë në ballë dhe unë u përgatita për mbrojtje, por ndërsa kërkoja për një gur, më doli gjumi.        

            Njëherë mendova se duhej të kisha thirrur në gjumë, sepse trupi i Soses ndodhej sipër meje, por nuk m’u desh shumë që të kuptoja se qenë punët ndryshe: ajo plakë, që s’arrinte të rregullonte frymëmarrjen, përpiqej të bënte zap kafshën e dashurisë. Shkëlqimi i një nuri vajzëror, i bënte lëvizjet e saj qesharake dhe solemne njëkohësisht: ngutej, si për të mos lënë kohë t’ia ndieja erën prej plake. Ndërkohë, mblidhte nëpër kohë gjëra, që vetëm ajo mund t’i shihte e t’u jepte jetë: i rrasi dalngadalë mbi mua dhe e flijoi pa dhimbje virgjërinë e vonuar, madje me një epsh të egër.   

            Ngaqë nuk dija si të sillesha pas asaj që ndodhi, fjeta nja një orë e, kur hapa sytë, pashë se rrinte në këmbë me një çantë në dorë. Unë u shqetësova, por ajo bëri një shenjë qetësuese dhe tha:      

            - Ai djali që preu Pemën... ka humbur shikimin. Në fillim i ktheva të gjithë njerëzit që më ndërhynë, por tashti... që jam më mirë... mendoj se duhet parë njëherë.   

            Bëri një punë të shkëlqyer: djali nxori një legen qelb prej hundëve dhe i erdhi shikimi në vend.   

            Por, kur u kthyem në shtëpi, ajo më përzuri.

            - Kam nevojë të rri vetëm, - tha.          

            Pas pak, shtoi me një solemnitet të thatë:          

            - Kam nevojë të vdes vetëm.   

            Mendova se do vdiste me të vërtetë: kaq e lodhur dukej. U rras në vete, si ndër ethe.

            - Ik! – ngulmoi. – Nuk dua të më shohë njeri në këtë gjendje.

            Fliste pa më parë në sy.

            - Është ajo gjendje kur unë mund t’i shtrija dorën e miqësisë të fundit të Sukajve, – tha.

            Pas këtyre fjalëve, ma mbylli derën në fytyrë.

            Unë afrova gojën te vrima e çelësit dhe kot, pa asnjë qëllim, para se të largohesha recitova disa vargje nga poezia popullore “Vaji i malësores”: për çudinë time, pata sukses. Atëherë mësova për herë të parë historinë e lindjes së kësaj kënge: vajza që vajtohej, e penguar për të marrë djalin që dashuronte, sepse qe e fejuar që në fëmijëri me një tjetër, kërkonte vdekjen prej të dashurit dhe bie përtokë prej plumbave të tij.

            Në fund të rrëfimit Sosja shtoi me një zë të këputur:

            - Sa herë nxjerr xhubletën nga sepeti, më kujtohen sa e sa histori të tilla.

            Xhubleta qe një mrekulli: e shihja me admirim e, ndërkohë, përfitova prej këtij frymëzimi për të parë Sosen në sy.

            - Dëgjo! – bëlbëzova. – Jam këtu vetëm për të të thënë një gjë: çfarë mund të bëj unë për ty?

            Ajo më nguli një shikim pa shprehje. Meqë nuk më jepej të përsërisja pyetjen, prekja thuajse instinktivisht me gisht motivet e xhubletës, por befas, më shkundi zëri i saj i rreptë. 

            Më tregoi shenjat që nuk duheshin prekur.

            - Janë insekte, - tha. – Insekte që na i dëmtonin bimët në arë. Prandaj merren me të mirë.

            Sosja kujtoi se u zbeha prej fjalëve të saj, porse diçka tjetër më lëvrinte në tru: duke rikujtuar vargjet e poezisë së saj, m’u duk se po e kuptoja frymëzimin e krijimit të tyre.

            - I është shembur gjithë mitologjia! – bëlbëzova.

            Fjalët “si ty”, i thashë pa zë. Kurse me zë thashë:

            - Ka qenë poete e vërtetë.

            E kuptoi se për kë e kisha fjalën.

            - Gazetare?

            - Diçka e tillë.

            Soses i erdhi mirë që lavdëroja diçka nga bota e saj e me këtë rast mori guxim të pyeste:

            - Çfarë është kjo mito…?

            Pikërisht atë çast mora vesh se qeshë i pafuqishëm,  pavarësisht se qeshë plot me dëshirën për të bërë diçka të mirë.

            Kur Sosja e përsëriti pyetjen, u ndieva i detyruar të përgjigjesha.

            - Është… diçka që, po e humbe, të mori lumi, - thashë.

            Pas këtij çasti mezi ç’prita të largohesha.

 

           

            NDËSHKIMI

 

            Pyetjen se kur do të shkonte te nipi, e ndalova vetëm kur plasi krejt afër një breshëri automatiku. Bëra një lëvizje me dorë sikur të thosha “dreqi e marrtë”: e kisha fjalën për armatosjen e popullsisë, pas trazirave në jug të vendit. Sosja më nguli një shikim të akullt.

            - Kurse unë, - ma priti, - një jetë të tërë këtë ditë kam pritur.    

            Sapo mbaroi fjalën, u përkul nën divan dhe nxori dy arka: te njëra kishte bomba, te tjetra fishekë. Pas tyre u shfaq një pushkë.      

            Pas këtyre lëvizjeve, Sosja drejtoi shikimin nga unë.      

- A s’ke dëgjuar, - tha, - që po merren të gjithë gjaqet e vjetra?

- Po ti nuk di ta përdorësh armën, - i thashë.

            Ma ktheu zymtë:          

            - Mjafton të gjej gjurmët e Sukajve.

            Ma kishte treguar historinë.      

- Po sikur Sukajt të jenë shuar? Kush të siguron se janë gjallë? 

 Më pa si kryeneçe.     

            - Parandjenja, - tha. Pas pak shtoi, pak më e zbutur: - Mbrëmë... të pashë në ëndërr të vdekur.

            - Ndonjë plumb qorr, - thashë me humor të rënë. - Unë s’jam në gjak me njeri.

            Ajo më pa një copë herë.         

            - Megjithatë, - tha me dhimbje, - s’më vjen mirë. Je i vetmi mik që kam.

            Qe një çast që na tradhtoi të dy: kjo qe e vërteta.         

            - Dhe që përmende vizitën, bëre mirë, - vazhdoi. - Jam interesuar për tim nip, por kam marrë vesh që ka vdekur. Mirëpo ka lënë një djalë, që thonë se është i shkathët e çapkën... Do të më shoqërosh?

            Kur u kthyem, Sosja qe në prakun e çmendurisë: dyshonte se nipi i saj, që s’ishte tjetër veçse miku im Leone, atë ditë kishte dashur të përdhunonte të motrën.

            - Diku kam gabuar, - tha. - Ky është ndëshkim i rëndë!

            Më tregoi se diçka e tillë i kishte ndodhur edhe Lizës, ish – pronares së shtëpisë publike, me dy fëmijët e saj. Kur e pyeta se si u rritën ato fëmijë, Sosja më hodhi një vështrim të akullt.

            - Nuk u rritën, - tha. – Mbi njeri – tjetrin i pat gjetur një xhandar që qe frekuentues i rregullt i shtëpisë publike. Ai i vrau në vend.

            Mezi ç’prita të kalonte ora e ndalim-qarkullimit dhe u nisa në kryeqytet me makinën e parë. Po largohesha nga qyteti me shpresë se do të mund të mendoja më kthjellët, por nuk qe ndonjëfarë zgjidhjeje, pasi edhe në kryeqytet kishte panik e rrokopujë, për shkak të gjendjes së jashtëzakonshme, kështu që u ktheva po atë natë me një furgon të rastit: të gjitha lëvizjet e mia qenë gati instinktive.

            Kisha të njëjtën gjendje, kur rrëmbeva çantën me arkërkuesin. Këtë çast i zoti ishte ende gjallë, por nuk ishte i aftë të bënte diçka, sepse ishte goditur rëndë në kokë.        

            Vetëm më vonë pata kohë të mendoja veprimet e mia: e pata në dorë t’ia shpëtoja jetën atij njeriu, prandaj e mora frikë hënën, dëshmitaren e vetme.         

            Vazhdimisht më dukej sikur ma tundte gishtin. Edhe tashti, ashtu më duket.       

            Nata më kaloi krejtësisht pa gjumë: kjo qe arsyeja që s’lashë gjë pa shfletuar, derisa mora në dorë ca dokumente të vjetra të shtëpisë, të cilat s’i kisha prekur kurrë më parë. Atje, krejt papritur, zbulova identitetin tim të vërtetë: unë isha pinjoll i fisit Sukaj, sepse im atë e kishte ndërruar mbiemrin tonë nga frika e hakmarrjes së Soses.

 

 

            HËNË SONATASH

 

            E tillë si sonte, sonatash, qe hëna edhe atë natë, kur u nisa me fletoren te berberi, veçse u desh një shkak që ta vija re këtë, u desh të më dilte parasysh pamja e shtëpisë tënde: nuk më kishte gabuar parandjenja, po shikoja se si rrëzohej shtëpia para syve të mi, në fillim pak nga pak, pastaj me më shumë vrull. E stepur nga befasia, harrova se qeshë nisur te miku yt, megjithatë e kuptova se qeshë e pafuqishme para forcës që rrëzonte, prandaj nuk bëra përpjekje për të shpëtuar diçka, s’mund të bëja diçka as për pikturat, u binda kur u përpoqa të tërhiqja njërën prej tyre, sepse pikërisht kur po hiqja dorë prej saj, pashë në themele qypin e thesarit: isha e sigurtë që, edhe pse qe errësirë, nuk më gaboi syri. Por tufani i shkatërrimit, që dendësonte errësirën, më hoqi mënjanë, para tij qeshë një leckë e mjerë, me të cilën ai bënte ç’të donte, jo vetëm që s’i ndieja gjymtyrët e mia, por isha edhe pa ndonjë mendim në kokë: kisha humbur vetë nocionin e kohës, thuajse kisha rënë në një mallkim biblik.           

            E para gjë që vërejta, pas gjithë kësaj, qe hëna: atëherë, nën dritën e saj, pashë se shtëpia, e rrënuar plotësisht, qe përmbytur prej kureshtarësh. U nisa nga qypi i thesarit me një shpresë të vagullt, por ai s’ishte: fillimisht ndieva kënaqësi, duke menduar se ke ardhur ti për ta marrë, mirëpo më përmendi tringëllima e çelësave mbi gur dhe u ula për t’i marrë. Më pas, mbaj mend vetëm klithmat e mia të mbytura, por të tmerrshme, dhe dy kureshtarë, që hapën gojën nga habia, duke mbetur me nofullën e poshtme varur: ato më shihnin mua që, e shtangur dhe e zbehtë, shtrëngoja me ngërç një thikë. Dhe para meje, në një tra, varur me litar rrobash dy kukulla të mëdha, fundi i Princeshës qe shqyer dhe njollosur me të kuqe, Princit i qenë nxjerrë sytë dhe i qe shpuar zemra: skena qe groteske dhe reale, sa të ngjethte mishtë. Ndërsa vazhdoja të sodisja kukullat e mjera, dëgjoja frymëmarrjen e diçkaje që afrohej brenda territ, diçka shumë më e pushtetshme se unë, dhe atëherë, e ndërgjegjshme se po merrja çmimin e pashmangshëm të netëve të mia të paqta, ndërpreva çdo lëvizje.    

            Kështu më gjeti berberi.           

            E mohova gjetjen e fletores.     

            Edhe pas kaq ditësh pyes veten pse e bëra këtë, por edhe pse s’e kam gjetur “pse-në”, mbetem me të njëjtin mendim: këtë fletore nuk do t’ia jap askujt, megjithëse rreth meje ndiej të çohet diçka që i ngjet ngrohtësirës së një morie njerëzish.         

            Më duket gjë e mirë që nuk më trazon njeri. E di se këtë privilegj e kam qysh atë ditë kur, para berberit, për herë të dytë mohova gjetjen e fletores: më vështronte i buzëqeshur, por unë e kisha fytyrën të tkurrur. Më pas filloi të më shihte më me vëmendje.          - Si ndiehesh? - pyeti.  

            Gati më shpëtoi shprehja: “desha të pi”; në çastin e fundit, bëra formulimin tjetër.           

            - Për zotin..., - bërbëlita, - keq e më keq...

            Ai më vuri dorën në sup.          

            - Shko në shtëpi! - tha me ëmbëlsi. - Mjaft më!

            Pohova me një zë që mezi dëgjohej.

            U nis përpara. Me trinën e dorës, i dhashë një fshirje syve të lagësht, mora çantën e, pa u ngutur, u ngrita në këmbë, mirëpo nuk bëra hap përpara, kurrë s’më kishte ndodhur të ndihesha aq e dëshpëruar, as dhe në ditët e fatkeqësive: për ca çaste, fola përçart, më erdhi të shtrihesha përtokë e aty të vdisja.     

            Më shkundi një zhurmë hapash. Shquajta majën e ndezur të një cigareje dhe një figurë të turbullt: qe kthyer berberi.           

            - Deshe gjë? - tha.       

            Nuk pata nevojë të mendohem gjatë.   

            - Jo, të faleminderit, - u përgjigja. Më pas, më shumë për vete, shtova: - Ia dal mbanë vetë.

            Prita që të largohej, rregullova çantën dhe i dhashë trupit drejt.  

            Do të kem ndihmë, mendova. Kështu nuk është e mundur të vazhdohet më. Do të më vijë forca për të jetuar.

            Dhe vështrova lart.       

            Por, si gjithnjë, ndesha në heshtjen misterioze të hënës e të yjeve.          

            Sosen e takova vetëm sonte. S’do ta njihja kurrë nëse s’do më fliste ajo e para: kaq shumë u tremba nga shkëlqimi katastrofik i syve të saj.

            - Edhe ti po bën pazarin? – tha duke bërë me shenjë nga bidoni që mbaja në dorë.

            Atëherë dallova se mbante në dorë një çantë plot me ushqime. Tunda kokën në mënyrë mohuese.

            - Bidoni është për varrin, - thashë. – Sot i bie data.

            Ajo tundi kokën me dhimbje.

            - E shoh sa je lodhur! – tha.

            - Ti dhe Zoti, - ia ktheva. – Do të vish?

            As që e pata çuar ndër mend kundërshtimin e saj.

            - Lëri të vdekurit, - tha. – Të vdekurit me të vdekurit, të gjallët me të gjallët.

            Nuk më dilnin fjalët: i vetmi njeri te i cili kisha shpresuar për ndihmë po më braktiste, megjithatë munda t’i thosha nëse po ngutej. Pohoi lehtas me kokë: po me kokë, tregoi siluetën e një burri, të cilit s’ia dalloja dot moshën prej mbrëmjes që kishte filluar të binte. Vetëm kur Sosja e mbërriti atë burrin dhe i futi krahun, munda të kuptoj përgjigjen e saj.

            - U martova! – kishte thënë.

            Sido që të ishte puna, mua s’më kthente më asgjë nga rruga.

            Vetëm tani e kuptoj sa të drejtë pata: ky rrëfim më bëri aq mirë. Padyshim, qe gjëja më e mirë që duhej të bëja. Madje mund të them se ky rrëfim qe një mrekulli, nëse… nuk do të ma kishin marrë bidonin e ujit.

Jam e sigurtë: kanë menduar se në të kisha fshehur florinjtë.

 

 

            UJI DHE ZJARRI

 

            Hiqe mendjen nga uji, sepse purifikimi bëhet me zjarr e jo me ujë: pur do të thotë zjarr. Kjo do të thotë se nuk ke vdekur, pasi vetëm vdekja i zbulon këto sekrete. Vetëm vdekja bëhet përcaktimi i të papërcaktueshmes, sepse i gjalli nuk mundet edhe të dijë, edhe të nënshtrohet. Këtë po ta thotë ai që nga shthurja e ndijimeve normale, këtu te pragu i Përjetësisë Kohore (e pavarur nga çdo rrjedhë ngjarjesh) ka fituar një ndijim absolutisht të përsosur – shkrirë në ndijimin e vetëdijes së të qenurit dhe kohëzgjatjes pa përpjekje e qëllim; këtu ku, në pritje të sovranëve më të përjetshëm, ka vetëm një dritë që mund të më prekë – Drita e Dashurisë së Përjetshme – që s’është tjetër veçse shuma e këtyre zërave bredharakë, në pritje të ethshme që t’i zgjojë njeriu, diçka që ndoshta do ta mbërrijë në ndonjë të ardhme.        

            E di, prej një të vdekuri të gjallët nuk kanë pyetje për Eldorado e Art, për për çfarë ka matanë: si është parajsa apo ferri? Shqetësim i natyrshëm i të gjitha kohërave, diçka që e ka munduar njerëzimin në krejt historinë e tij. Mund të flas shumë për ato që kam lexuar e dëgjuar në vite, por s’kam gjë për të thënë për diçka që paskam parë me sytë e mi: një shqetësim i lidhur me rrethanat e mia vetjake nuk më lejon që të shoh as nga mrekullitë e parajsës as nga flakët e ferrit, sepse drita e zemrës sime nuk shpërthen asnjë lloj vizioni. Pyetja që më mundon, është e njëjtë me atë të çdo të gjalli: çfarë është jeta?

Herë-herë, më duket sikur te kjo pyetje rrinë bashkë parajsa e ferri. A thua mund të kisha patur një fat tjetër? Kjo paaftësi për të dalë nga rrethi i profanes më shtyn të mendoj: ndjehem pesëmijë vjeç dhe ajo që di është fare pak, aq sa, herë-herë, më duket e barabartë me asgjënë.   

 

 

            NË PRITJE

 

            Sigurisht, një njeri si unë, nuk kishte përgjigje për pyetjet e tij të shumta, kështu që u duk sikur filloi të mos ndiehej mirë.

            - Po iki, - tha dikur.

            Nuk e kundërshtoja dot, sepse isha e rraskapitur. Kjo e nxiti të shtonte:

            - Po iki, por më duket se po eci në tym.

            U përndrita në çast.

            - Si kalorësi! – i thashë. – Si kalorësi!

            Tek shihja se si e humbte pak nga pak, pata keqardhje. Pas një përndritjeje tjetër, i thashë vetes: o Zot, kjo është dashuri! I ke parasysh ato vdekjet e befasishme, kur të duket sikur po ta merr dikush nga duart njeriun tënd? Këtë ndjesi po provoja. Thellë vetes u bëra gati që të mos e pranoja humbjen e tij, por krejt papritur u shkund në qiell një pluhur yjor dhe zbriti mbi të, e mbuloi dhe e mbështolli të gjithin: nuk pata kohë të kuptoj se si brenda asaj drite verbuese njeriu kalëroi me furi drejt qiellit, duke u zvogëluar e duke humbur në hapësirën e pafundme, si fanitja e beftë e një komete, me heshtjen tingëlluese që po ia linte si dëshmi tokës së dërmuar për fatin e bijve të saj. Gjithçka ndodhi me aq vrull sa besova se ai po i drejtohej vetë banesës së Zotit, për t’ia vënë në diskutim punën gjashtëditëshe, gabimet e shpëtuara prej saj, sa mendova se do të kthehej shumë shpejt dhe do të më informonte për shpërblimin e njeriut ngulmues përpara vetes, të ngjashmëve të vet dhe krijimit: në paqe me veten, se i ka përdorur të gjitha që ka patur prej fatit.

            Faleminderit që më dëgjove, megjithëse nuk e di nëse bëre mirë apo keq që ma përtërive këtë histori. Vetëm vazhdimi i saj do të na lidhte përsëri: edhe sot e kësaj dite rri në pritje të kthimit të tij – është kalorës, apo jo!

            Nganjëherë më duket se për ne njerëzit pritja është atributi kryesor: te një gjë kaq e thjeshtë si pritja mund të rrijë edhe e madhërishmja.

 

 

            FJALOR POSTMODERN

 

            Lexuesi (që ka krijuar ca ide fikse për romanin) do të thotë: në gjithë këtë prirje për format e hapura, lojës, hapjes sa në kohë e hapësirë, fragmentaritetit, heshtjes që artikulohet, mos ka një vullnet të pamatshëm për mosbërje, kur vetë fjala poezi (poesis) do të thotë bëj, krijoj! A mos sprovojnë njëra-tjetrën qenia me gjuhën dhe shkëlqimi i klepsidrës i takon të dytës, e cila kërkon të projektojë perceptimet tona deri te skaji më i largët i universit, apo deri te e çara më fantazmagorike e materies!

            Fjalë të tilla sikur duan të bëjnë ndarje epokash në idetë që kishim për autorin, audiencën, leximin, shkrimin, librin, zhanrin, teorinë kritike dhe letërsinë si të tillë – pa shpjeguar ende nëse kjo është turpëruese e qortuese, pasi kjo mbetet e hapur. Qysh nga kohët antike për autorin vjen një ngushëllim paqtues se “estetikat shkruhen pas krijimit” dhe një frikë shfarosëse e cila “ndan veprat që mbeten nga veprat që s’mbeten”, mirëpo gjithsesi (sipas logjikës së absurdit) “Sizifit i duhet të ngjisë gurin në majë”. Në fund të fundit, gjithmonë është pyetja: “çfarë është kjo për mua?” (F. Nietchsze) 

            Për lexuesin e durueshëm kujtojmë se Postmodernia është lulëzim i Shumësisë, ndërsa fakti legjitimues i saj është lufta kundër Uniformitetit: përmes këtij mentaliteti njeriu shikon se për të realiteti është evoluim konvergjent. Mundet që renditja e këtij fjalori postmodern do të japë mundësinë për të hedhur dritë sadopak për shqetësimin në fjalë: renditja nuk do të ketë rend alfabetik, por diçka që kushtëzohet nga nevoja më të çastit.

 

 

Metanarrativa kupton një histori apo rrëfim që mendohet të bëjë përgjithësimin e madh, duke paraqitur një të vërtetë  përfundimtare dhe apodiktike. Modernët besojnë në të, kurse postmodernët jo: këta janë eklektikë dhe i nxjerrin besimet e tyre nga burime të ndryshme, duke e trajtuar rezultatin si tentativë.  

 

E vërteta apodiktike është një koncept imagjinar i të vërtetës ku mendohet se dimë diçka me siguri absolute: te një e vërtetë e tillë nuk duhet të ketë asnjë mundësi gabimi.

 

Modernia në fjalorin postmodern nuk kupton bashkëkohësinë, pasi Modernia dhe Postmodernia shihen jashtë datash. Modernia u duk në shekullin XVII kur filozofët iluministë po sfidonin besimin në supersticion me besimin që shkenca dhe objektiviteti mund të na ndërtojnë një botë më të mirë. Postmodernia është e zhgënjyer nga fuqia e ëndrrës iluministe  për të na çuar tek utopia dhe për këtë i drejtohen, përmes të tjerash, shkencës pas masakrës naziste ndaj hebrenjve, apo hedhjes së bombave atomike.

 

Postmodernia është metagjuhë, metaroman si kompromis në pamundësi për të çrrënjosur të kaluarën nga realiteti në të cilin jetojmë.

 

Realiteti është një prodhim labirintesh që ndryshojnë vazhdimisht dhe pambarim.

 

E vërteta është një gjë e kësaj bote: është prodhim i vetive të formave të shumëfishta të detyrimeve. Me fjalë të tjera, institucionet dhe shkollat tona të mendimit, universitetet dhe udhëheqësit karizmatikë, ministrat, prindërit tanë, bashkëpunojnë që të krijohet një kontekst në të cilin diçka të vendoset si “e vërteta”.

 

Loja është një zëvendës pafund i kuptimeve: çdo term, çdo frazë ka një varg të sigurtë kuptimesh dhe këto zëvendësojnë kuptimet në kontekstet mospërfillës.

 

Tregimet e mëdha është një emër tjetër i metanarrativës.

 

Tregimet e vogla është term për një histori në të cilën termat kyç janë përcaktuar lokalisht dhe kuptimi i këtyre termave është i kufizuar dhe i përkohshëm.

 

Legjitimimi i narrativës në komunitetet paramoderne është bërë prej njerëzve të cilët thonin se këto histori i kishin dëgjuar përpara. Në modernitet deklamimet legjitimohen, në një masë të madhe, prej referimeve (kështu ka thënë Marksi!). Në postmodernitet legjitimimi mund të ndodhë me anë të praktikës së paralogjisë.

 

Paralogjia është një bisedë e nxitur që zakonisht prodhon ide të cilat nuk përmbyllen në konsensus: ato shfaqen, në pjesën më të madhe, sepse paralogjia na lejon t’i përkufizojmë rregullat e termave gjuhësorë lokalisht dhe përkohësisht. (Sistemi ideal sot për sot mbahet demokracia, po a biem të gjithë dakord me këtë!)·

 

 

 

 

Shkodër, 1997

Shkodër, 2004