Donald Barthelme (1931-1989)

UNË DHE ZONJUSHA MANDIBLE 

Tregime

 

 

 

 

përktheu: Gazmend Krasniqi

 

 

 

Përmbajtja

 

Donald Barthelme, babai i prozës postmoderne amerikane

Unë dhe zonjusha Mandible

Vdekja e Edward Lear-it

Mbi engjëjt

Shkolla

Chablis

Ferrëgjatët në universitet

Hapje

Mali i xhamtë

Te muzeu i Tolstoy-t

Fluturimi i pëllumbave nga pallati

Papunësi

Biseda me Goethe-n

Qyteti i kishave

Fëmija

Gjeniu

Shpjegimi

Dashuri

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DONALD BARTHELME (1931-1989)

Babai i prozës postmoderne amerikane

 

 

“Arti nuk është i vështirë sepse dëshiron të jetë i vështirë, por sepse dëshiron të jetë art.”

D.B.

 

Te vepra është i magjishëm fakti se njëherazi e fton dhe e largon interpretimin, shkruan Barthelme-i te Mos-njohja, një libër që do të përmblidhte esse dhe intervista të tij. Ndoshta kjo është një nga arsyet që i shtyn studiuesit të thonë se japin gjeneralitete (parime të përgjithshme), por këto nuk duhet ta frenojnë lexuesin e Barthelme-it: të vetmet kushte paraprake për të vlerësuar këtë prozë janë mendja e hapur dhe prirja e shkuar dhe e ardhme për të qenë njerëzor. Me fjalë të tjera, megjithëse vepra e përmban nëntekstin filozofik, është e kushtëzuar mjaft që nëse nuk mund ta kuptosh, do ta ndjesh dhe këtu qëndron gjithë çështja.

Barthelme-i mund të quhet shkrimtar i thellësive filozofike. Rrënjët më të thella intelektuale duken se i shtrihen te filozofitë e ekzistencializmit dhe postmodernizmit. Ky afinitet nuk është aq shumë i adresuar drejtpërdrejt si i patundshëm te temat, stili dhe, mbi të gjitha, tekstura e gjithë prozës së Barthelme-it. Mund të thuhet se stili i tij unik, që nuk i rri besnik një qendre, është funksion organik i afërsisë me mendimtarë të tillë si Barthes, Sartre, Foucault dhe Derrida, më tepër se sa një përpjekje e vetëdijshme për t’u ndeshur me dilemat e mëdha filozofike në vetvete.

Shkurtimisht, ekzistencializmi dhe postmodernizmi theksojnë problemet që pasojnë në një botë të shmangur prej normave absolute dhe standarteve intelektuale. Kështu që ato janë përgjigje për mungesën e besimit në zot (me urdhëresat e tij të padiskutueshme, absolutisht të drejta) dhe dobësimin e autoritetit religjoz. Gjithë vlerat bëhen arbitrare, gjithë pohimet barabar të vërteta dhe të rreme. Rezultati i pashmangshëm psikologjik i kësaj është gjendja konfuze, ambivalenca e errët, terrori, neveria, paniku. Ndonëse janë të paqarta përfundimet pozitive të ekzistencializmit dhe postmodernizmit që Barthelme-i i bëri të vetat, është e kuptueshme që ky kornizim i gjendjes njerëzore bën përshtypje të thellë mbi njeriun dhe prozën e tij.

I famshëm për tregimet, Barthelme-i është novator dhe eksperimentues i papërkulshëm (“me pastërtinë e gjuhës së Kafka-s dhe humorin e zymtë të Beckett-it”). Metodat e tij kryesore janë kolazhi dhe pastiche-i, por gjithashtu vuri në përdorim dhe format më tradicionale. Veprat më të hershme varen nga çrregullsia narrative në përshkrimin e jetës së zakonshme (Unë dhe zonjusha Mandible), ndërsa veprat më të vona tërhiqen prej përdorimit të formave më tradicionale në përshkrimin gjithnjë e më shumë të skenarëve të çuditshëm e surealë.

Tregimet e Barthelme-it, krahas Dreka lakuriqe të Burroughs-it, paraqesin shkrimet-kolazhe më të mira të gjuhës angleze. Në duart e Barthelme-it teknika bëhet e farefisshme me tipe të “artit të gjetur”, objekte gjoja të mrekullueshme të manipuluara prej koleksionimesh të përditshme, skarcitete dhe hedhurina të gjetura te vjetërsirat, hendeqet dhe dyqanet e antikuareve. Por kur gjendja ndërmjetëse është gjuha, lënda e parë (prodhimi gjysëm i gatshëm) për këtë tip arti, natyrisht, duhet të nxirret prej klisheve, pamjeve demode dhe artikulimeve të ndërprera. Çka përjeton Donald Barthelme-i si autor postmodern nuk është frika e ndikimit, por kënaqësia e ndikimit në parimin e kolazhit: ku gjëra të pangjashme ngjiten për të krijuar një realitet të ri, i cili mund të përmbajë një koment për realitetin nga ka dalë, si edhe mund të jetë shumë gjëra të tjera. Proza ndërtohet prej gjërash të rastit, duke krijuar një univers që është sajuar prej citatesh të nxjerra nga shumëllojshmëria e ligjërimit – gjuha e njoftimeve dhe gazetave, e librave të artit dhe traktateve, e filozofisë dhe teologjisë, e librave të vjetër dhe miteve, e vizatimeve dhe psikologjisë. Meqë kumtimet e një fakti përplasen me njëri-tjetrin pa ndonjë lidhje të dukshme, krijimet bëhen kryesisht një tekst. Shpesh përdoren parodia dhe ironia, dy forma që e shohin botën të shkëputur nga qenësitë dikur të besuara dhe të marra për të vërteta (tregimi “Në muzeun e Tolstoy-t” fillon me një parodi të psallmeve). Është me interes të thuhet këtu se në kohën kur zhvillon stilin e kolazhit, Barthelme-i drejtonte punën e organizimit të ekspozitave të tilla në Muzeun e Arteve Bashkëkohore të qytetit të tij, Houston.

Ky instalim klasikisht antiletrar i gjuhës do të kthehej në letërsi erudite, për më tepër që prodhimi përfundimtar duhej të ishte i mrekullueshëm dhe elegant, ndonëse ka përbërës vulgarë dhe të shëmtuar, duke e bërë autorin e tyre ironikun e parë amerikan të shekullit XX. Nënteksti filozofik i kolazhit dhe pastiche-it mund të shihet si mbrojtje ndaj “vdekjes së tregimit/romanit”, sjellur prej prozës banale, të pavetëdijshme, shkurt, si talisman kundër kalbësirës.

Duke imituar dhe lidhur së bashku stereotipe proze, klishe gjuhësore dhe rregulla kanonike të shkrimit të prozës, Barthelme-i vë në përdorim ato që mund t’i marrë në mbrojtje, të vetmet teknika të sistemit të tij në një epokë ku kanë shterrur fuqitë e letërsisë, ndërkohë bën shaka me këto konvencione – duke realizuar faktin që ato janë konvencione, si dhe përdoren nga autori në mënyrë të përkryer. Një term i zakonshëm për këtë lloj shkrimi të prozës është “metafiksioni”, sepse, sipas shumë kritikëve, veprat e Barthelme-it janë më pak për temat e zakonshme të prozës së pavetëdijshme (njerëz, marrëdhënie njerëzore, shoqëri) se sa për procesin e të shkruarit vetë. Për Barthelme-in suksesi më i madh nuk është nëse tregimi na bie si i vërtetë, por nëse ai (tregimi) na tregon se si vepron.

Donald Barthelme-i vlerësohet se, pothuajse i vetëm, e ka rilindur zhanrin e tregimit të shkurtër dhe e ka bërë një formë të freskët arti. Teknika formale më goditëse e Barthelme-it është manipulimi e literariteti i metaforës apo klishesë, krijimi i fundit të hapur apo situatat qartas të pafiksuara. Nga kjo cilësi e fundit të hapur të veprës - e cila megjithëse gjithmonë fillon me një lidhje logjike jashtëzakonisht të përdorur, çahet dhe zgjerohet në pjesë të veçanta, të lëvizshme – njeriu nuk e ndjen që e ka “mbaruar” një tregim të Barthelme-it. 

Vepra e Donald Barthelme-it mund të lexohet si një sulm mbi ndërgjegjen false lindur prej burimesh të rreme të informacionit që janë pranuar si një gjë e zakonshme në shoqërinë moderne, të teknologjizuar, urbane. Por kjo është… t’i lexosh tregimet me theks më moralizues nga sa është patur ndërmend. Për karakterin tipik barthelmian, është larmia e botës që shqipton disfatën, qyshse larmia është formë e shumësisë dhe shenjë e mungesës së saj: sfera e emrave në shenjë, aluzioneve historike, “ngjarjeve të padyshimta” dhe e temave të modës, ekziston në një botë plotësia e së cilës rezulton nga mungesa e ndonjë sensi të fortë hierarkik të vlerave.  

Nëse ka një sens optimizmi te vepra e Barthelme-it, kjo nuk rrjedh nga besimi i njohur modernist se arti ofron mundësinë e ikjes nga rrëmuja e botës moderne, apo që arti mund t’i ndryshojë rrethanat ekzistuese; Barthelme-i i përqesh haptazi këto besime me kredo të tjera më moderne. Në të njëjtën kohë, Barthelme-i parashtron më pak funksion të lartë mbi artin me sugjerimin që ai është me vlerë thjesht sepse i jep njeriut një shans për të krijuar një hapësirë në të cilën efektet e shuarjes së vitalitetit të jetës mund të ngrihen sfidante. 

Gjuha e shkrimtarit është e “shenjuar” prej impersonalitetit… “trishtimi” dhe “gjakftohtësia” shfaqen për të referuar te përmbajtja ku qëllojnë karakteret. Njeriu është si një vizitor i rastit në një botë që dëndet me universe. Barthelme-i derdh kronikë, fabul, karakter, kohë, hapësirë, gramatikë, sintaksë, metaforë dhe krahasim, përveç veçorive tradicionale të faktit dhe fiksionit. Çfarë përdori për të organizuar kohën-realitet, hapësirën dhe strukturën e gjuhës – shpesh është pa lidhje, dhe gjuhë: vështirësia “në përdorimin” e saj bëhet çështje e madhe e artit të tij. Më i dukshmi është refuzimi i tij për të qenë pasqyrim i vjetëruar, me komentin sipër, i një bote të qëndrueshme, të jashtme.

Dikush thotë se ndoshta Barthelme-i është shkrimtari i fundit i postiluminizmit… Një absurd si (Samuel) Beckett mbron idenë se bota është në mënyrë themelore e dykuptimshme, ndërsa një surrealist lojcak si (Richard) Brautigan sugjeron se ajo është e ndarë më dysh (ambivalente). Për Barthelme-in bota është të dyja këto. Askund fiksioni i Barthelme-it nuk e përjashton apo e miraton plotësisht botën bashkëkohore. Dhe njëkohësisht, ai mbetet njëri prej shkrimtarëve të paktë të brezit të tij që e komunikon sensin e jetës moderne, si absurd e pa kuptim, pa u adresuar te marrëzia e ekzibicioni.

Shpesh fjalët e një personazhi (fragmentet janë të vetmet forma që besoj) janë marrë si kredo estetike e autorit, por vetë Barthelme-i, si shkrimtar mendjehollë, i rrëshqet kësaj me elegancë, duke thënë se çfarëdo që mendon për estetikën do të ishte pak më e ndërlikuar se ajo që mendon një personazh në një çast të veçantë të përjetimeve të tij. Tepër i lexuar dhe influencues (shumë autorë të postmodernes e radhisin ndër mjeshtrat e tyre), qe i admiruar prej një realisti si Raymond Carver, i cili në një recension do të thoshte: ”Donald Barthelme-i është heroi ynë, djema!” 

 

Gazmend Krasniqi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

UNË DHE ZONJUSHA MANDIBLE

 

13 shtator

Zonjusha Mandible dëshiron të bëjë dashuri me mua, por ngurron sepse zyrtarisht jam fëmijë; sipas regjistrit, sipas librit të klasifikimeve, sipas treguesit në dokumentet kryesore, unë jam njëmbëdhjetë vjeç. Ka një keqkuptim në këtë mes, diçka që nuk e kam sqaruar ende. Në fakt, unë jam tridhjetë e pesë vjeç, kam qenë në ushtri, jam gjashtë këmbë i gjatë, kam qenë në vendet e duhura, zëri im është zë bariton, di mirë çfarë të bëj me zonjushën Mandible nëse e çon ndonjëherë ndërmend.

Ndërkohë, po studiojmë gjërat e përditshme. Jam i përgjegjshëm për shumë gjëra, të paktën për shumë prej tyre (ka gjëra që nuk i kujtoj). Por pëlqej të ulem në këtë bankë tepër të vogël duke shtrënguar shalët dhe duke kundruar botën rreth meje. Jemi tridhjetë e dy vetë në klasë, ku mësimi fillon çdo ditë me betimin për besnikëri para flamurit. Besnikëria ime, në këtë çast, ndahet midis zonjushës Mandible dhe Sue Ann Brownly-t, e cila rri në rreshtin përballë gjithë ditën e gjatë dhe është, si zonjusha Mandible, e marrosur pas dashurisë. Midis të dyjave, sot veçoj Sue Ann-in; megjithëse midis njëmbëdhjetë vjeçe e njëmbëdhjetë vjeçe e gjysëm (nuk e thotë moshën e saktë) është grua e vërtetë, me sulm të maskuar dhe kontradikta tipike gruaje. Çuditërisht, as ajo e as ndonjë prej fëmijëve të tjerë nuk duket se shohin ndonjë gjë që s’shkon me praninë time.

 

15 shtator

Për fat të mirë, teksti i gjeografisë, i cili përfshin harta nga e gjithë bota, është aq i madh sa të fshehë ditarin tim të hedhur në bllok të zi. Çdo ditë duhet të pres orën e gjeografisë për të hedhur mendimet që kam pasur gjatë mëngjesit rreth situatave dhe vëzhgimeve të mia. Jam munduar të shkruaj në kohë të tjera, por nuk ia dola. Edhe mësuesja shkon e vjen midis rreshtave (qëllon, për fat, të ngulet te harta në murin përballë), edhe Bobby Vanderbilt-i, që rri prapa meje, më godet me grusht në shpinë dhe do të dijë se çfarë po bëj. Vanderbilt-i, e kam marrë vesh nga disa biseda të rastit në shesh të lojërave, është i dhënë pas makinave të garave, një tifoz i vjetër i pistave të garimit. Kështu shpjegohen tingujt e vazhdueshëm gjëmues që vijnë nga banka e tij; ai po nxjerr një album të regjistruar të quajtur Tingujt e Sebring-ut.1

 

19 shtator

Vetëm unë, nganjëherë (vetëm nganjëherë), kuptoj që është bërë një gabim, pasi jam në një vend ku nuk më takon të jem. Mundet që zonjusha Mandible ta dijë, afërsisht, si qëndron puna, por për arsye të pakuptueshme prej meje, e zgjat këtë lojë. Kur u caktova këtu së pari, desha të protestoj, gabimi qe i dukshëm për këdo, edhe drejtuesit më të marrë e kuptonin; por u ndërgjegjësova ditë për ditë se qe e mirëmenduar, se isha unë gabim.

Tashti gjërat po më bëhen më të qarta. Ky rol jete është aq interesant sa roli i dikurshëm, ai i një ndreqësi për Shoqërinë e Madhe të Sigurimeve të Veriut, një detyrë që ma çonte kohën midis shkatërrimeve të qytetërimit tonë: masa mbrojtjeje të rrokullisura, hangarë pa çati, rrangalla shtëpie, gjymtyrë të thyera. Pas dhjetë vjetësh të tillë njeriu priret ta shohë botën depo të madhe vjeturinash, tek shqyrton dikë dhe sheh vetëm gjymtyrë të sakatuara rëndshëm, tek hyn te një shtëpi vetëm për të ndjekur rrugën e zjarrit të pashmangshëm. Prandaj kur më ngulën këtu, megjithëse e dija se qe bërë  gabim, e miratova, u tregova finok; isha i vetëdijshëm që mund të kishte disa përparësi për të dalë i fituar aty ku dukej vetë dështimi. Roli i Ndreqësit dikë-dikë e mëson shumë.

 

22 shtator

Jam shumë i kërkuar për skuadrën e volejbollit. E kundërshtova, duke refuzuar që të marr përfitime të padrejta nga shtatlartësia ime.

 

23 shtator

Çdo mëngjes apeli ka qenë ky: Besstvina, Bokenfohr, Broan, Brownly, Cone, Coyle, Crecelius, Darin, Durbin, Geiger, Guiswite, Heckler, Jacobs, Kleinschmidt, Lay, Logan, Masei, Mitgang, Pfeilsticker. Ishte si litania e kënduar në agimet pa shkëlqim e të mërzitshme të Texas-it prej rreshterit të shoqërisë sonë qendrore të stërvitjes.

Në ushtri, gjithashtu, isha nganjëherë po kaq keq. Duhej kohë tepër e gjatë për të realizuar diçka që të tjerët e kishin kapur menjëherë: e gjitha ajo që po bënim dukej kaq pa kuptim, pa arsye. Më mbërthente habia. Pastaj ndodhi diçka prej nga dola me një pyetje të re. Po lyenim me gëlqere  trungjet e pemëve në zonën e stërvitjes. Tetari që jepte urdhërat, qe nervoz dhe e përligjte këtë gjë. Më vonë, një kapiten i liruar, që shëtiti andej, na pa, spërkatur me të bardhë dhe krejt të lodhur, hapërdarë nëpër pamjet e çuditshme që kishim krijuar. Iku duke sharë e mallkuar. E kuptova parimin (urdhërat janë urdhëra), veçse e pyeta veten: kush vendos?

 

29 shtator  

Sue Ann-i është një çudi. Dje m’i ra fort nyellit të këmbës ngaqë s’e pata mendjen kur përpiqej të ma kalonte një shënim në orën e historisë. Nyelli vazhdon të jetë i enjtur. Zonjusha Mandible po më shikonte, kështu që nuk mund të bëja asgjë. Çuditërisht Sue Ann-i më kujton gruan që kisha dikur, ndërsa zonjusha Mandible më duket si fëmijë. Kjo më ndoqi pa m’i ndarë sytë, duke u përpjekur për të mbajtur domethënien seksuale në vështrim; unë u frikësova sepse fëmijë e tjerë e kanë kuptuar. Kam dëgjuar tashmë në atë ngjeshjen vegullore, që është mënyra e komunikimit të klasës, fjalët “i përkëdheluri i mësueses!”

 

2 tetor

Disa herë spekulloj me natyrën e vërtetë të së fshehtës që më solli këtu. Më parë besoja që ishte shtyrë prej ish-bashkëshortes sime, emri i të cilës është… Vetëm se bëra sikur harrova. E di mirë emrin e saj, po aq mirë sa e di vajin e mëparshëm të motorit (Quaker State), ose numrin tim të ushtrisë (US 54109268). Emri i saj është Brenda dhe biseda që kujtoj më mirë, një që më bën mosbesues tashti, ndodhi ditën e ndarjes. “Ti ke shpirt lavireje,” i thashë, pa i rënë anash. “Ti,” m’u përgjigj, “je një i mjerë, një ndyrësirë dhe fëmijë. Po të lë përgjithmonë dhe besoj se pa mua do të kalbesh në problemet e tua. Të cilat të dalin e të teprojnë.”

U drodha nga kujtimi i kësaj bisede dhe Sue Ann-i më mëshiroi ligësisht. E ka vënë re mospërputhjen midis masës së bankës dhe masës sime, por e sheh atë si tregues të joshjes, të qenies së pazbërthyeshme prej njeriu të shëtitur.

 

7 tetor 

Njëherë shkova vjedhurazi te tavolina e zonjushës Mandible (kur nuk ishte askush në klasë) dhe kundrova sipërfaqen e saj. Zbulova se zonjusha Mandible është një mësuese tavolinëpastër. Nuk kishte gjë tjetër aty, përveç regjistrit (në të cilin isha i gjashti) dhe një libri të hapur te faqja me titull Përgatitja, proceset kuptimplotë. Lexova: “Shumë nxënës i gëzohen punëve kur e kuptojnë se çfarë po bëjnë. Kanë besim në aftësitë e tyre për të bërë përpara dhe për të gjetur përgjigjen e duhur. Sidoqoftë, për t’i dhënë problemit një domethënie të plotë shoqërore, është e natyrshme që shumë situata realiste, të cilat i kërkojnë proceset, të zbulohen. Duke zhvilluar përdorimin e pjesëve të veçanta, shumë probleme interesante dhe jetike do të gjenin zgjidhje…”

 

8 tetor

Nuk jam i acaruar prej ndjenjës së të qenurit dikur brenda kësaj. Gjërat janë krejt ndryshe tashti. Fëmijët, për më tepër, janë larg atyre gjërave që më shoqëruan mua në udhëtimin e parë nëpër shkollat e ciklit tetëvjeçar: “Kanë besim në aftësitë e tyre për të bërë përpara dhe për të gjetur përgjigjen e duhur.” Kjo është plotësisht e vërtetë. Kur Bobby Vanderbilt-t, që rri prapa meje dhe ka përparësinë e madhe taktike për të përfituar prej mbulimit tim të pazakonshëm, i shkrepet të qëllojë në fytyrë një shok klase, së pari i kërkon zonjushës Mandible të ulë perden duke thënë se ia vret sytë dielli. Dhe e realizon atë që kërkon, pikërisht kur perdja e tërhequr bën “prraf”! Brezi im nuk mund të ishte kurrë i aftë të mashtronte kaq lehtësisht.  

 

13 tetor

Mund të jetë ky gabimi i parë - u impresionova tepër prej autoriteteve (kush e vendos?) se paskan vendosur drejt dhe në mënyrën e duhur për mua - që e ngatërrova autoritetin me jetën vetë. Rruga ime nuk është pjesë e zgjedhjes sime. Karriera shtrihet përpara meje si një gjah letre dhe unë e kam për detyrë që të kap të dhënat. Kur u shkëputa herën e parë nga shkolla, e ndjeva që kjo llogari ishte thellësisht e drejtë dhe e kërkova gjahun ethshëm. Gjeta të dhëna me tepri: diploma, karta anëtarësie, turrë kopsash, një dëshmi martese, forma sigurimi, letra rekomandimi, evazion taksash, çertifikata nderi. Ato qenë prova që qe gjithçka në rregull me mua. Por kjo ishte përpara gabimit tim tragjik me mëtimin e zonjës Anton Bichek.

Lexova gabim një të dhënë. Mos më keqkuptoni: ishte tragjedi vetëm nga pikëpamja e autoriteteve. E vendosa që ishte detyra ime për t’ia siguruar shpërblimin nga kompania të fyerës, zonjë në moshë (jo madje ndonjë prej të siguruarave tona, por një ankuese kundër Korporatës Big Ben Bartje&Magazinim). Shlyerja ishte 165.000$; ende besoj që ky qe mëtimi. Por pa nxitjen time zonja Bichek nuk do të kishte patur kurrë egoizmin për të vlerësuar fyerjen e saj kaq fort. Shoqëria e shpërbleu, por besimi te unë, në efikasitetin e rolit tim, qe rrënuar. Henry Goodykind, menaxheri rajonal, e shprehu këtë mendim në pak fjalë antipatie dhe më tha në të njëjtën kohë që do të kisha një detyrë të re. Gjëja tjetër që di, është se jam këtu te kjo shkollë, nën shikimin e paturpshëm të zonjushës Mandible.       

 

17 tetor

Sot do të kemi një manovër zjarri. E di këtë sepse jam marshall zjarrfikës jo vetëm për klasën por edhe për krahun e djathtë të katit të dytë. Kjo veçanti, të cilën e kam vetëm prej arritjeve të mia, është interpretuar prej disave si shenjë tjetër e marrëdhënieve të dyshimta me mësuesen. Shiriti në krah, i kuq dhe me germa të bardha ku lexon Zjarr, rri nën kapakun e bankës sime, nga ana tjetër e çantës kafe ku mbaj drekën, që plot kujdes e bëj gati çdo mëngjes. Njëra prej përparësive të paketimit të drekës sime (nuk kam kush të ma paketojë) është se mund ta mbush me gjëra që më pëlqejnë. Sanduiçi me gjalpë që e bënte nëna ime dikur, shumë vite më parë, është zëvendësuar prej proshutës dhe djathit. Kam zbuluar se kjo dietë e ka rregulluar në mënyrë misterioze situatën time të re; nuk pi më, për shembull, dhe kur tymos, bëhet fjalë për diçka çunash, si kushdo tjetër. Kur mbaron shkolla, nuk pi duhan fare. Vetëm në problemin e seksit e ndjej moshën e vërtetë; duket qartë që nëse e mësove një herë, nuk e harron më. E shtyj me frikën se zonjushë Mandible do të më mbajë një ditë pas mësimit dhe, kur të jemi vetëm, do të krijojë situatën e kompromisit. Për të shmangur këtë gjë, jam bërë nxënës model: arsye tjetër për pakënaqësinë që më shprehet në semestrin e fundit. Por nuk mund ta mohoj se jam i përzhitur nga shikimet e shpejta të saj; zonjusha Mandible është, në shumë drejtime, sidomos për nga trupi, një copë shumë e shijshme.

 

24 tetor 

Ka sfida të veçuara ndaj madhësisë time, pozitës prej Guliveri. Shumica e shokëve të klasës ma respektojnë këtë gjë, si të kisha një sy, apo këmbë të trasha, me pafta metali. Shihem si shndërrim i llojit, por në thelb i barabartë. Sidoqoftë, Harry Broan, babai i të cilit është pasuruar me Rubineta Banjoje Broan (Harry gjithmonë pyet se si shkojnë punët në këtë fushë), sot deshi të dijë nëse do të ndeshesha me të. Grupi i ndjekësve të tij qe mbledhur për të ndaluar këtë vetëvrasje. U përgjigja se nuk isha në lartësinë e tij,  gjë për të cilën ai qe dukshëm mirënjohës. Tashti jemi shokë të përjetshëm. Me një pamje modeste për të qeshur, më ka dhënë të kuptoj se më jep të gjithë rubinetat për të cilat kam nevojë.

 

25 tetor

“Duke zhvilluar përdorimin e së veçuarës, shumë probleme interesante dhe jetike mund të gjejnë zgjidhje…” Teoricienët dështojnë në realizimin e kësaj, sepse çdo gjë që është edhe interesante edhe jetike, në klasë zhvillohet nga çfarë do t’i quanin marrëdhënie ndërpersonale: Sue Ann Brownly që më godet në nyellin e këmbës. Sa jetëgjallë, sa femërore, është përkujdesja e saj e ëmbël pas veprimit! Krenaria e saj, përballë çalimit që më shkaktoi, është shumë e lexueshme; gjithkush e di që më ka lënë shenjë, që kjo është një fitore në luftën e pabarabartë me zonjushën Mandible për zemrën time të madhe, të pamasë. Madje, zonjusha Mandible e di dhe ia kthen goditjen në mënyrën e vetme që mundet, me sarkazëm. “Mos je lënduar, Joseph?” Zjarre të mëdha digjen pas qerpikëve të saj, me dëshirën e ndezur për marshallin zjarrfikës që ia turbullon shikimin. Murmuris me zë të ulët se kam vrarë këmbën.     

   

30 tetor

Kthehem vazhdimisht te problemi i së ardhmes sime.

 

4 nëntor

Libraria qarkullimfshehtë ka sjellë një kopje të Sekrete të Filmit televiziv, ku kopertina shumëngjyrëshe ka stemën me titull “Takimi i Debbie-t e fyen Liz-in!” Ajo është dhuratë nga Frankie Randolf-i, një vajzë mjaft e thjeshtë që deri më sot nuk më ka folur asnjëherë, dërguar me anë të Bobby Vanderbilt-t. Unë përkula kokën dhe buzëqesha mbi supin tim për falenderim; Frankie e fshehu kokën nën bankë. I kam parë këto revista duke kaluar nëpër duart e vajzave (shpesh herë ndonjëri prej djemve do të begeniste të këqyrte pjesërisht një kopertinë sensacionale). Zonjusha Mandible i konfiskonte kudo që i gjente. Shfletova Sekrete të Filmit televiziv dhe i hodha një shikim të plotë. “Pamja e veçantë e këtyre faqeve nuk është ajo që duket. Ne e dimë si duket dhe çfarë do të bëjë thashethemnaja. Kështu, për interesat e një djaloshi të mirë po i publikojmë faktet nga e para. Këtu është në të vërtetë ajo që ndodhi.” Pamja tregonte një idhull të ri filmi në shtrat, që po zgjohej nga gjumi, me pizhama dhe symjegulluar, ndërsa një femër e pakrehur si ai, dukej e tronditur pranë tij. Gëzohem që e di se pamja nuk është me të vërtetë ajo që duket; ajo s’duhet të jetë më pak se sa një shfaqje divorci.

Çfarë mendojnë këta njëmbëdhjetë vjeçarë pa këllqe, kur hasin, në të njëjtën revistë, faqen e plotë për Maurice de Paree, ku reklamohet “Hip helpers”2 dhe duket prapanica e pambukuar? (Një agjent i vërtetë i fshehtë ndihmon që të duken më joshëse paranicat dhe prapanicat!) Nëse ata nuk e deshifrojnë gjuhën, ilustrimet nuk u lënë asgjë në imagjinatë. “Lëvize atë të çmendur…” vazhdon kopja. Ndoshta kjo shpjegon përkujdesjen e Bobby Vanderbilt-it me Lancias dhe Maseratis; ajo është një mbrojtje përballë qenies një i çmendur i hedhur matanë.

Sue Ann-i ka vëzhguar afrimin e Frankie Randolph-it dhe, duke ma kapur shikimin, nxjerr nga çanta jo më pak se shtatëmbëdhjetë prej këtyre revistave dhe i shtyn drejt meje, si për të treguar që asnjëri prej rivalëve të saj nuk ka për të ofruar gjë, se ajo do të kryesojë. Unë hedh një shikim të zvarrë nëpër to, duke veçuar hapësirën e gjerë editoriale:

“Të vegjlit e Debbie-t po qajnë”

“Eddie pyet Debbie-n: do të…?”

“Ankthet që ka Liz-i për Eddie-n!”

“Gjërat që Debbie mund të thotë për Eddie-n”  

“Jeta private e Eddie-t dhe e Liz-it”

“A ia kthen Debbie shpinën asaj?”

“Një jetë e re për Liz-in”

“Dashuria është dredharake”

“Eddie, Taylor – çerdhe dashurie.”

“Si ia bëri Liz-i një burri si Debbie?”

“A kanë plane të jetojnë së bashku?”

“A s’është koha për të ndalur shqelmat e Eddie-t?”

“Dilema e Debbie-t”

“Debbie bëhet përsëri baba”

“A po planifikon Debbie një martesë tjetër?”

“A mundet Liz-i ta përmbushë veten?” 

“Pse Debbie është i sëmuri i Hollywood-it?”

Kush janë këta njerëz, Debbie, Eddie, Liz, dhe si e kuptojnë veten në një të tillë telash të tmerrshëm? Sue Ann-i e di, jam i sigurtë, është e qartë se e ka studiuar historinë e tyre si guidë të asaj kur befas do të jetë e lirë nga kjo klasë e zymtë dhe monotone.

Nxehem dhe i shtyj revistat drejt saj, madje, pa asnjë pëshpërimë falenderimi.

 

5 nëntor

Klasa e gjashtë e shkollës Horace Greeley është furrë dashurie, dashurie, dashurie. Sot është ditë me shi, por brenda ajri është i rënduar dhe i tendosur me pasion. Sue Ann-i mungon; mendoj se sfida e djeshme i është përplasur mu te shtrati. Fajin ma hedh mua. Nuk e ka mendjen, e di, te ajo që lexon, te modelet që ia propozojnë nga një industri e korruptuar publiciteti; nuk duhej të isha kaq i pashpirt. Ndoshta është vetëm rrufë.

Askund nuk kam ndeshur një atmosferë të ngarkuar me kaq seksualitet të ndërprerë si ky. Zonjusha Mandible është e pafuqishme; sot asgjë nuk shkon si duhet. Amos Darin është gjetur duke vizatuar një pamje të pistë në tualet. E pandreqshme dhe e pasaktë, ajo nuk ofrohej si shenjë e diçkaje tjetër, por si vetë akti i dashurisë. I ka eksituar madje edhe ata që nuk e panë, madje edhe ata që e panë, por vetëm kuptuan që ishte e pistë. Klasa gumëzhin nga kilikosjet e pakapshme. Amos rri nga dera, duke pritur që ta marrin në zyrën e drejtorit. Ai luhatet midis frikës dhe gëzimit të famës së përkohshme. Herë pas here, zonjusha Mandible vështron nga unë me qortim, duke më fajësuar për prishjen e qetësisë. Por nuk e krijoj unë këtë atmosferë, jam kapur brenda saj si gjithë të tjerët.

 

8 nëntor

Është premtuar çdo gjë prej meje dhe shokëve të klasës, përmbi të gjitha e ardhmja. I pranojmë mosbesimet fyese pa dridhje qerpiku.

 

9 nëntor

Përfundimisht kam marrë guxim që të kërkoj një bankë më të madhe. Në pushim të orëve eci rëndshëm; këmbët e shtyjnë me zor njëra-tjetrën. Zonjusha Mandible shprehet se nuk do t’i thotë kujdestarit që ta çojë lart. Është e shqetësuar për natyrën e motiveve të mia. A s’paskam përfituar ndihmë, thotë. Për një çast, gati i tregoj historinë time. Diçka, sidoqoftë, më këshillon të mos e bëj. Këtu kam mbështetje, kam strehë; nuk dua ta lëshoj veten si dikur te tekat e autoritetit. Vendosa që t’i realizoj çështjet e mia më pak të veçanta në të ardhmen.

 

11 nëntor

Një martesë e dështuar, një karrierë e dështuar ndreqësi, një parantezë e zymtë në ushtri, ku isha pothuajse pa identitet. Kjo është shuma e përvojave të mia që jep një të përgjithshme të trishtueshme. E habitshme që riedukimi u duk shpresa ime e vetme. Është e qartë madje te unë që kam nevojë të ripunoj në disa mënyra themelore. Sa e frytshme është shoqëria që kujdeset në këtë mënyrë për shpëtimin e pjesës më të pavlefshme të saj!

Duke marrë guxim nga jeta e shqyrtuar midis të rinjve amerikanë të kënaqur, të dëshpëruar, të kamur, flakur keqas në hapësirë dhe kohë, fillova të kuptoj se nuk i kam punët mirë, se ne të gjithë nuk i kemi punët mirë. (Megjithëse kjo është diçka tjetër nga ç’kishin parasysh ata që më sollën këtu; ata kërkuan vetëm që unë të jem në rregull.)

 

14 nëntor

Dallimi midis fëmijëve dhe të rriturve, që e përdorin për disa qëllime, në fund të fundit është diçka e shtirë, mendoj. Ka vetëm ego individuale, të lojtur pas dashurisë.

 

15 nëntor

Kujdestari e ka informuar zonjushën Mandible që bankat janë krejt të sakta për klasën e gjashtë, kështu është thënë prej Bordit të Vlerësimit dhe furnizimit të shkollave nga Korporata e Mbështetjes së Arsimit. Ai ka thënë se banka është në rregull, por nxënësi nuk duhet të jetë në rregull. Zonjusha Mandible, tashmë e pajtuar me të njëjtin mendim, ngurron ta shtyjë këtë çështje më tej. Mendoj se e di pse-në. Një kërkesë në administratë mund të rezultonte me largimin tim nga klasa, me një transferim të llojit të organizimit për “fëmijë të veçantë”. Ky do të ishte shkatërrim i shkallës së parë. Të ndenjurit në një dhomë me gjeni të vegjël (apo, më bukur, fëmijë që janë “të vonuar”) do të më rrëgjonte brenda javës. Le t’i përkasë përvoja ime ecurisë së përbashkët, them; le të jem, të lutem, o Zot, tipik.  

 

20 nëntor

I lexojmë shenjat si premtime. Zonjusha Mandible e kupton prej shtatit tim, prej zërit kumbues, që do ta kem një ditë në shtrat. Sue Ann-i i interpreton të njëjtat shenja për të thënë që unë jam i vetmi midis njohjeve të saj mashkullore, prandaj më i dëshirueshmi, si rrjedhim vetia e saj e veçantë kështu është - çdo gjë që është Më e dëshirueshmja. Nëse asnjëri prej këtyre parashtrimeve nuk del, jeta do të ketë besimin e thyer për to.

Unë vetë, me përvojën time, e lexoj moton e kompanisë (Ndihmë në kohë nevoje) si një lloj detyre të ndreqësit, që mungon tepër në përkujdesjet më të thella të saj. Besoj se kështu e kam fituar një grua që përbëhej prej shenjash-grua (bukuri, joshje, butësi, aromë, gatim), duke gjetur dashurinë. Brenda, duke lexuar të njëjtat shenja që tani kanë mashtruar zonjushën Mandible dhe Sue Ann Brownly-n, e ndjeu që ishte zotuar se nuk do t’i nxirrte  më telashe vetes. Të gjithë ne, zonjusha Mandible, Sue Ann-i, unë vetë, Brenda, z.Goodykynd, ende besojmë që flamuri amerikan tregon një lloj drejtësie të përgjithshme.

Por unë them, duke parë rreth meje në këtë inkubator qytetarësh të ardhshëm, që shenjat janë shenja dhe disa prej tyre gënjejnë. Ky është zbulimi i madh që kam bërë këtu.

 

23 nëntor

Mund të jetë kjo përvojë prej fëmije që do të më mbrojë në fund të fundit. Nëse do të rri i qetë në këtë klasë, duke bërë shënimet e mia, ndërsa Napoleoni vuan mespërmes Rusisë në zërin monoton të Harry Broan-it, që lexon me zë të lartë tekstin e historisë. Të gjitha misteret që më hutojnë si të rritur e kanë origjinën këtu, ku i numëroj një nga një, duke ua ndriçuar burimin. Zonjusha Mandible është kundra mbetjes sime një i parritur. Duart e saj rrinë tepër nxehtësisht dhe për një kohë të gjatë mbi shpatullat e mia.

 

7 dhjetor

Janë garancitë që jep ky vend, garancitë që nuk mund të shlyhen, të cilat më ngatërrojnë dhe më pas më bëjnë të ndjehem se nuk po shkoj askund. Çdo gjë paraqitet si rezultat i disa proceseve të njohshme; nëse dua të arrij te katra, mbledh dy e dy. Nëse dua të djeg Moskën, rruga që duhet të ndjek është përcaktuar prej dikujt tjetër. Nëse, si Bobby Vandervilt-i, kam mall për timonin e Lancia-s, do të shkoj vetëm nëpërmjet proceseve të duhura, që janë paratë. Nëse është paraja vetë që dëshiroj, duhet ta fitoj atë. Të gjithë këto synime janë barabar të mrekullueshëm në sytë e Bordit të Vlerësimit; dëshmia është kudo rreth nesh, në shëmtinë ashiqare të kësaj ndërtese me çelik e xham, në prakticitetin e thatë me të cilin zonjusha Mandible trajton disa prej luftrave tona më pak të nderuara. Kush e vë në dukje që rregullimet disa herë nuk zënë vend, që janë bërë gabime, që shenjat janë keqlexuar? “Ata kanë besim në aftësinë për të bërë përpara dhe për të gjetur përgjigjet e duhura.” Unë bëj ecjen që duhet, fitoj përgjigjet e sakta dhe gruaja më lë për një tjetër.

 

8 dhjetor

Ndriçimi im po përparon mrekullisht.

 

9 dhjetor

Dështim tjetër. Nesër duhet të jem te mjeku për vëzhgim. Sue Ann-i na gjeti mua dhe zonjushën Mandible në garderobë, gjatë pushimit, dhe pothuajse e kapi një krizë. Për një çast mendova se e la fryma. Doli nga dhoma duke qarë, drejt e për në zyrën e drejtorit, e sigurtë tashti se cili prej nesh ishte Debbie, Eddie, Liz. Më vjen shumë keq që jam arsyeja e zhgënjimit të saj, por e di që ajo do ta kalojë. Zonjusha Mandible ia mbathi, veçse krejt e përmbushur në vetvete. Megjithëse do të akuzohet për shkeljen e të drejtave të një të mituri, duket e qetë; ia arriti qëllimit që i kishte vënë vetes. Tashti ajo e di se çdo gjë që ka thënë për jetën, për Amerikën, është e vërtetë.

Unë jam përpjekur të bind autoritet e shkollës që jam i mitur vetëm në një kuptim të veçantë, që jam në fakt i përgjegjshëm për pjesën më të madhe – por kjo nuk bëri dobi. Janë aq kokëngjeshur. Bashkëkohësit habiten që e paraqes veten asgjë më shumë se një viktimë e pafajshme. Si gardisti i vjetër që marshon nëpër hapësirën ruse, klasa marshon në përfundimin se e vërteta është dënim.

 

Në ndarje Bobby Vandebilt-i më ka dhënë një kopje të Tingujve të Sebring-ut. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VDEKJA E EDWARD LEAR-it

 

 

Vdekja e Edward Lear-it ndodhi një mëngjes të diele, në maj të vitit 1888.  Ftesat qenë dërguar në kohë. Në to shkruhej:

 

z. Edward Lear

shkrimtar i pazbërthyeshëm dhe piktor peizazhesh

kërkon ta nderoni me praninë e tuaj

me rastin e ikjes së tij nga kjo botë

San Remo 2:20 pasdite

29 maj ju lutemi jepni konfirmimin

 

Njeriu mund ta marrë me mend çfarë ndjenë ata që morën ftesat. Miku ynë i dashur! a diçka si kjo. Z.Lear! kush na ka dhënë këtë kënaqësi! a diçka si kjo. Nga ana tjetër, mbante jo pak vite mbi shpinë. Z.Lear! kush duhet të jesh, lermë të të shoh… Dhe ishin shumë nga… E kujtoj të parën kohë, e (kredhur në) (ishte kapur prej)… Por në tërësi, të njohurit e Lear-t iu qasën rastit me një përzierje të solemnitetit me prakticitetin, ndoshta duke kujtuar vargjet e mikut të madh të Lear-it, Tennyson-it:

 

Pleqtë duhet të vdesin

Ose bota do të rritet mërzitshëm

 

dhe:

 

Se njerëzit mund të shkojnë e vijnë,

Por unë do të iki përgjithmonë. 

 

Njerëzit u përgatitën ta merrnin vdekjen e Edward Lear-it si një ditë që kalohet në fshat. U paketuan rrjeta pikniku (do të ishte gabim që të prisje nga mikpritja e z.Lear në ato rrethana); shishet e verës u ambalazhuan me peceta të bardha. U zgjodhën lodrat për fëmijët. Pat debate nëse duhen lënë, apo duhen marrë qentë me vete. (Disa nga qentë e pranishëm në mort nuk mund të përmbaheshin; u dëfryen nëpër dhomën e të vdekurit, tërhoqën rrobat e shtratit dhe bënë aq ngatërresa sa u desh të hiqeshin prej aty).

Miqtë më të afërt vendosën se koha më e mirë e arritjes te Vila do të ishte mesnata, duke i lënë kohë xhentëlmenit plak për të bërë çfarëdo vërejtjeje që mund t’i vinte në mendje, apo të çfarëdo gjëje që donte të bënte, para hyrjes së njerëzve. Secili e kuptoi çfarë do të thoshte koha e përcaktuar në ftesë. Kështu, vizitorët e panë veten të ndihmoheshin për t’u ulur nga pajtonet (të ndihmuar prej shërbëtorit të Lear-it, Giuseppe Orsini) në një errësirë pothuaj të plotë. Pasi ndaluan pak për të përshëndetur ata që njihnin, apo për të përcaktuar vendin e fëmijëve harrakatë, u futën te një dhomë e madhe në katin e parë, ku artisti qe mësuar të ekspozonte akuarelet e veta, dhe me anë të një shkalle të gjerë komode, te një dhomë e thjeshtë në katin e dytë, të pritur nga vetë Edward Lear-i, në shtrat, i veshur me një smoking të vjetër kadife, me pamjen e njohur me lentet e vocrra ovale. Një dyzinë karrigesh qenë hapur në gjysmërreth të fortë rrotull shtratit; këto u mbushën shumë shpejt dhe njerëzit e tjerë qëndruan në këmbë përgjatë mureve.

Fjalët e para të Lear-it qenë: “ Nuk kam para! Nuk kam!” Edhe grupit të dytë të të ftuarve, kur hynë në dhomë, ua përsëriti: “Nuk kam para! Nuk kam!” Dukej tepër i lodhur, megjithatë i qetë. Mjekra e shtruar, e thinjur, por edhe duke ruajtur ndonjë njollë të zezë, kishte qenë mbajtur mirë që prej disa ditësh. Dukej nervoz dhe shumë shpejt filloi të flasë, ndërsa i pengonte të tjerët të bënin të njëjtën gjë. I falenderoi të pranishmit për vëmendjen, duke shpresuar që nuk i kishte bezdisur shumë, duke e ditur që ora s’ishte e përshtatshme për vizita. Tha se nuk i gjente dot fjalët e mjaftueshme për të dhënë kënaqësinë që shikonte gjithë miqtë e vet në mbledhur në atë qosh. Pastaj shpalosi një leksion të këndshëm, prej dymbëdhjetë minutash, për shkrimet që nuk ua nxirrnin kuptimin, megjithëse gjithkush e pranonte se ishin gjithë sharm, të shkëlqyera dhe të zgjuara.

Pastaj i sulmoi mysafirët me një pyetje, nxjerrur me një farë piskame: “A të martohem? Të martohem? A duhet të martohem?”

Më pas ofroi një predikim të shkurtër për Miqësinë. Miqësia, tha, është më e larta e kënaqësive. Shpesh, tha, ajo gjithashtu është më e forta e lidhjeve njerëzore, duke u mbijetuar lodhjeve dhe shtrëngatave pa marrëdhënie sublime. Theksoi se shumë miqësi përbëjnë pasurinë më të madhe të jetës.

Vazhdoi një diskutim mbi Macet.

Kur z.Lear preku temën e fëmijëve, mysafirët i përshkoi një farë shqetësimi. (Nuk i kishte dhënë fund te thirrmat, “A të martohem?” dhe “Nuk kam para!”) Pastaj nxori librat e tij, por asnjëri nuk i kishte lexuar, qoftë edhe për mirësjellje. Tregoi akuarelet, pamje të vendeve antike dhe piktoreske. Këto, gjithashtu, qenë të njohura: ishin të njëjtat akuarele që xhentëlmeni plak i kishte nxjerrë për shitje, pesë deri në dhjetë pound, që prej dyzet vjetësh.     

Tashti, z.Lear këndoi një këngë me tekst të Tennyson-it, duke e shoqëruar vetë me mandolinë. Megjithëse zëri qe i hollë dhe i ngjirur, kënga nxiti duartrokitje të forta.

Në fund, tha që shërbëtorët të sillnin një tabllo të madhe me vaj, me përmasa 7x10 këmbë, ku qe pikturuar mali Athos. Pat një murmurimë vlerësimi, po kjo nuk e kënaqi autorin, që kishte një shikim të errët.

Në 2:15 tregoi një seri me akte kuptimore të cilat qenë të pazbërthyeshme për shikuesit.

Në 2:20 u mbështet në anë të shtratit, ngriti një penë të modës së vjetër, të cilën e shtriu pranë, dhe vdiq. Një maskë iu muar shpejt e shpejt. Miqtë, që lotonin, nuk zbritën nga karriget për një kohë të gjatë.

Ata që morën pjesë në vdekjen e Edward Lear-it, ishin në një mendje se, në tërësi, kishte qenë një shfaqje e mërzitshme. Pse e kishte parë të përshtatshme të lexonte të njëjtat vargje të vjetra, të këndojë të njëjtat këngë, të tregojë pikturat e mirënjohura, të përsërisë repertorin e vet edhe njëherë? Po ftesat, pse? Pastaj diçka ishte e pakuptueshme: z.Lear bëri çfarë kishte bërë gjithmonë, prandaj këto nuk përbënin asgjë të jashtëzakonshme. Z.Lear e kishte shndërruar të jashtëzakonshmen në të kundërtën e saj. Kishte krijuar, në të vërtetë, një keqkuptim gjenial.

Kështu, ndërsa koha shkonte, mysafirët filluan ta shohin punën në një dritë historike. U folën miqve, e ringritën në skenë për fëmijët dhe nipërit. Do të riprodhonin me zë komik mënyrën se si e kishte shfryrë plakushi frazën “Nuk kam para!” dhe do të citonin vërejtjen e çuditshme që kishte bërë për martesën. Vdekja e Edward Lear-it u bë shumë popullore, sa më shumë që kalonte koha, në çdo cep të vendit, me sukses të konsiderueshëm. Vdekja e Edward Lear-it mund të gjendet ende në qytetet më të vogla, në versione më të pasuruara prej interpretimeve, korrigjimeve tekstuale dhe modave që ndryshojnë. Njëri interpretim është më i çuditshëm; askush nuk e di se si erdhi. Trupa  luan në mënyrë tradicionale, por Lear-i vetë duket duke bërtitur, duke fërgëlluar, duke buçitur me tërbim. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MBI ENGJËJT

 

 

Vdekja e Zotit i lë engjëjt në pozitë të vështirë. Befas kapen prej problemit themelor. Njeriu mund të përpiqet ta përfytyrojë këtë çast. Si duken në çastin që i pushton problemi, duke përmbytur ndërgjegjen engjëllore, duke i mbërthyer me darën e tmerrshme? Çështja është, “Çfarë janë engjëjt?”

Nga mosnjohja e problemit, të pamësuar me terrorin, të pavrarë nga vetmia, engjëjt (e marrim me mend) bien në dëshpërim.

Çështja se çfarë “janë” engjëjt ka histori të gjatë. Swedenborg-u, për shembull, bisedoi me shumë prej tyre dhe dëshmoi me forcë se ato e kishin rrëmbyer. Engjëjt janë si qeniet njerëzore, thotë ai. “Që engjëjt janë qenie, apo forma, njerëzore, e kam parë me mijëra herë”. Dhe më tej: “Nga përvoja ime, që tashti është shumëvjeçare, jam në gjendje të shpall se engjëjt janë plotësisht në formë njerëzore, me fytyrë, sy, veshë, trupa, krahë dhe këmbë…” Veçse njeriu nuk mund t’i shohë engjëjt me sytë e zakonshëm, por vetëm me ato të shpirtit. Swedenborg-u ka prapë për të thënë për to, e gjitha plot interes: asnjë engjëlli nuk i lejohet të qëndrojë prapa tjetrit, sepse kjo do të turbullonte shpërthimin e të mirës dhe të vërtetës së Zotit; engjëjt kanë Lindjen, ku Zoti duket si një diell, vetëm për sytë e tyre; engjëjt janë të veshur sipas inteligjencës. “Më inteligjentët kanë veshjen që shkëlqen si flakë, të tjerët kanë veshjen që vezullon si dritë; më pak inteligjentët kanë veshjen që ndriçon me të bardhë ose jo; apo dhe më pak inteligjentët kanë veshjen me ngjyra të ndryshme. Por engjëjt më të thellë nuk kanë veshje.”

E gjitha kjo (me sa duket) nuk mjafton.

Gustav Davidson, në Diksionerin e Engjëjve, ka sjellë shumë gjëra që dihen për to. Emrat e tyre janë: engjëlli Elubatel, engjëlli Friagne, engjëlli Gaap, engjëlli Hatiphas (gjeniu i veshjes së bukur), engjëlli Murmur (një engjëll i përmbysur), engjëlli Mqttro, engjëlli Or, engjëlli Rash, engjëlli Sandalfon (dy herë më i lartë se një udhëtim pesëqind vjeçar më këmbë), engjëlli Smat. Davidson dallon kategoritë: Engjëjt që Dridhen, të cilët qarkojnë fronin qiellor, Mjeshtrat e Ulëritjes dhe Zotërit e Britmës, puna e të cilëve lavdërohet; lajmëtarët, ndërmjetësit, vëzhguesit, këshilluesit. Diksioneri i Davidson-it është një libër shumë i madh; bibliografia e tij përmbledh më shumë se njëmbëdhjetë mijë artikuj. Ndërgjegja e mëparshme engjëllore u përshkrua mrekullisht nga Joseph Lyons (në një shkrim të titulluar Psikologjia e Engjëjve, botuar më 1957).

Secili engjëll, thotë Lions, gjen gjithçka që dihet, për veten dhe çdo engjëll tjetër. Asnjë engjëll nuk mund të ngrejë probleme, sepse problemet dalin prej situatës së njohjes dhe qenies së vetëdijshme për mosnjohjen. Një engjëll nuk mund të jetë kurioz; nuk ka asgjë që mund ta bëjë kurioz. Ai nuk duhet të habitet. Gjithë puna është të dihet se bota e njohjes së mundshme duhet të duket si një tërësi e rregullt e fakteve e cila i qëndron pas, plotësisht e ngulitur, e sigurt dhe e mbërthyer në fuqinë e tij.

As kjo, gjithashtu, nuk mjafton.

E çuditshmja e shkrimeve për engjëjt është se shumë shpesh nxirren si shkrime për njerëzit. Temat gjuajnë në të dyja anët. Kështu që përfundimisht gjithkush e kupton se Lions, për shembull, në të vërtetë nuk po shkruan për engjëjt, por për skizofrenët – evokon për njerëzit kur shkruan për engjëjt. Dhe kjo ngërthen të vërtetën e shumë shkrimeve si ky – një pikëpamje, ne mund ta mbajmë, që nuk humbi kur filluan të shqyrtojnë marrëdhëniet e tyre të reja në kozmos, pasi analogjistët (një engjëll është më shumë si zogu quetzal1, apo si njeri? Apo si muzikë?) ndihmonin për këtë.

Mund të mbajmë mendimin se disa përpjekje për vetëpërcaktimin bëhen prej vetë funksionit. Një engjëll është çfarë ai bën. Kështuqë është e thjeshtë për të gjurmuar rolet e mundshëm (ju kujtoheni se ky është spekullim i pistë). Pas vajtimit të kaluar për qindra e qindra të asaj që engjëjt përdorin për kohë, një engjëll propozoi që vaji të jetë përjetësisht në funksion të engjëjve, siç ishte më parë adhurimi. Mënyra e vajtimit të jetë e heshtur, në kundërshtim me këngën e pandërprerë të Glorias, që ka qenë profesioni i tyre i mëparshëm. Veçse heshtja nuk është në natyrën e engjëjve.

Një kundërqëndrim thotë se engjëjt pohojnë kaosin. Ka pesë dëshmi për ekzistencën e kaosit, e para e të cilave është mungesa e Zotit. Edhe katër të tjerët sigurisht që mund të përcaktohen. Puna e përkufizimit dhe shpjegimit mund t’i pushtonte engjëjt përgjithmonë, nëse kjo bëhet mirë, siç i ka pushtuar teologët njerëz. Por engjëjt nuk janë dhe aq shumë të dhënë pas kaosit.    

Më seriozi, sepse propozimi më radikal u muar në konsideratë prej engjëjve, është kundërshtimi – kur deshën të lëviznin nga qenia në mosqenie. Dinjiteti i madh, i shtuar te engjëjt që nga ky veprim, është ndjenja e qenies manifestim i krenarisë shpirtërore. Kundërshtimi u hodh poshtë.

Ka të tjera sugjerime, më të holla dhe më të ndërlikuara, kështu përherë e më pak ndonjë që të rrëmben plotësisht.

Pashë një engjëll të famshëm në tv; veshja e tij shkëlqente si  dritë. Ai foli rreth gjendjes së tashme të engjëjve. Engjëjt, tha, në shumë mënyra janë si njerëzit. Problemi i adhurimit duket se është kryesori. Tha se dikur engjëjt janë përpjekur të adhurojnë njëri-tjetrin, siç bëjmë ne, por e gjetën përfundimisht si “jo të mjaftueshëm”. Ai tha se janë në kërkim të parimeve të reja.

 

 

 

 

 

 

 

SHKOLLA

 

 

Ja, nxorëm gjithë këta nxënës që të mbjellin pemë, e kuptoni, sepse  me motivin që… që kjo është pjesë e edukimit të tyre, të shohim  se si, e dini, sistemet bazë… dhe gjithashtu ndjenja e përgjegjësisë, përkujdesja për gjërat, përgjegjësia si individ. E kuptoni ç’dua të them. Edhe pemët u thanë. Qenë portokalle. Nuk e di pse u thanë, por ja që u thanë. Ka diçka që s’shkon te toka ndoshta, apo materiali që morëm tek fidanishtja nuk ishte më i miri. U ankuam. Mblodhëm tridhjetë fëmijë, secili mbolli pemën e vet, prandaj kemi tridhjetë pemë të thara. Gjithë këta fëmijë që shikojnë fidanet pa jetë - është diçka shumë dëshpëruese.

Kjo mbase do të kapërdihej, veçse dy javë para kësaj historie me pemët, ngordhën gjithë gjarpërinjtë. Mendoj se gjarpërinjtë… hëm, arsyeja që ngordhën, ju kujtohet, ishte se kaldaja u fik katër javë për shkak të grevës: gjë e shpjegueshme. Ishte diçka që mund t’ua shpjegoje fëmijëve. Sepse, ngaqë prindërit nuk i linin të kalonin piketat, ata e kuptuan se po bëhej grevë dhe ç’donte të thoshte e gjithë kjo. Kur gjërat rinisën si më parë dhe i gjetëm gjarpërinjtë, edhe ata ndryshuan.

Sa për kopshtin me bimë mjekësore, mundet që qe punë mbiujitjeje dhe tashti ata vunë mend. Disa mundet… e dini, hodhën pak më tepër ujë kur nuk e kishim mendjen. Mundet… hëm, s’më pëlqen të mendoj për sabotim, megjithëse u ngritën dyshime. U ngritën dyshime sepse më përpara patën ngordhur minjtë e shkretëtirës, minjtë e bardhë dhe salamandra… hëm, tashti e dinë se nuk duhet t’i mbartin në qese plastike.

S’kishte asnjë habi për ne ngordhja e peshkut tropikal. Përkulu pak dhe i sheh me bark përpjetë në sipërfaqe. Por programi mësimor e kërkonte, s’kishim ç’të bënim, kështu ndodh çdo vit, duhet të dish ta kalosh.

As që e kishim çuar ndërmend se do të kishim një këlysh.

As e kishim çuar ndërmend se do të kishim një të tillë, ai ishte një këlysh të cilin vogëlushja Murdoch e gjeti nën kamionin e Gristede-it dhe pati frikë se do ta shtypte kamioni kur të nisej, kështu që e futi në çantë dhe e solli në shkollë. Pra, u bëmë me këtë këlysh. Sapo e pashë, mendova, o Zot, vë bast se do ta shtyjë vetëm dy javë e pastaj… Doli fjala ime. S’duhej lejuar mbajtja e tij, s’e përmban rregullorja, por s’mund të thuash gjë kur këlyshi është aty, pikërisht përpara tyre, duke rendur nëpër dysheme dhe duke lehur. E quajtën Edgar, pra në emrin tim. Zbaviteshin duke e ndjekur pas dhe duke thirrur, “Këtu, Edgar! Të lumtë, Edgar!” Shkriheshin në gaz. U pëlqente dykuptimësia. Më pëlqente dhe mua vetë. Nuk më prek tallja. I bënë një shtëpizë të vogël në depo. S’e di pse ngordhi. Murtaja, besoj. Ndoshta nuk është vaksinuar. E nxora prej andej para se të vinin fëmijët. E kontrolloja depon çdo mëngjes, sepse e dija se çfarë do të ndodhte. Ia dhashë rojes.

Dhe pastaj qe ky jetim korean, të cilin klasa e mori me anë të programit Ndihmoni Fëmijët: kalamajtë sillnin njëzet e pesë centë në muaj, sepse kjo ishte ideja. Doli diçka e pafat, fëmijën me emrin Kim mbase e birësuam tepër vonë. Në letrën që morëm, nuk përcaktohej shkaku i vdekjes, vetëm se sugjerohej birësimi i një fëmijë tjetër, duke nisur disa të dhëna interesante, por ne s’na bënte zemra. Fëmijët u mërzitën mjaft, ata filluan të ndienin (mendoj, sepse askush s’ma tha) se mbase kishte diçka që s’shkonte. Por unë s’mendoj si ata, kam parë më mirë, kam parë dhe më keq. Ishte thjesht një varg fatkeqësish. Qe një numër i madh prindërish që ndërruan jetë, për shembull. Pati, mendoj, dy goditje në zemër dhe dy vetëvrasje, një të mbytur dhe katër të vrarë në një aksident automobilistik. Një lënie zemre. Patëm të zakonshmen vdekshmëri të lartë midis gjysheve e gjyshërve, ose ndoshta ajo ishte më e lartë këtë vit, kështu dukej. Dhe së fundi, tragjedia.

Tragjedia ndodhi kur Mathew Wein-i dhe Tony Mavrogordo po luanin te themelet e ndërtesës së re të zyrave federale. Qenë gjithë ato trarë, të stivuar, e dini, buzë gërmimit. Ka një padi gjyqësore për këtë, prindërit mendojnë se trarët ishin stivuar keq. S’e di çfarë është e vërtetë dhe çfarë jo. Qe një vit i çuditshëm.     

Harrova të përmend babanë e Billy Brandt-it, i cili u qëllua për vdekje kur u kacafyt me dikë që i hyri në shtëpi me maskë.

Një ditë bëmë diskutim në klasë. Ata më pyetën, ku shkuan, ku shkuan peshku tropikal, Edgar-i, baballarët dhe mamatë, Mathew dhe Tony? U thashë, nuk e di, nuk e di. Ata thanë, kush e di? Dhe unë ua ktheva, askush nuk e di. Ata thanë, a është vdekja ajo që i jep kuptim jetës? Unë u thashë, jo, është jeta që i jep kuptim jetës. Pastaj ata thanë se nëse s’është vdekja, e parë si një e dhënë themelore, mënyra me të cilën rëndomtësia e hamendësuar e së përditshmes mund të kapërcehet në drejtimin e…

Unë u thashë, mundet.

Ata thanë, nuk na pëlqen kjo.

Unë thashë, kjo është e pakundërshtueshme.

Ata thanë, ky është një turp i ndyrë.

Unë thashë, është.

Ata thanë, a do të bësh dashuri me Helenën (asistenten tonë), të shohim si bëhet? Ne e dimë se të pëlqen Helena.

Më pëlqente Helena, por u thashë se nuk do ta bëja.

Kemi dëgjuar shumë, thanë, por nuk kemi e parë asnjëherë.

Unë u thashë se do të më largonin nga puna dhe kjo nuk bëhet kurrë, ose pothuaj kurrë, si demonstrim.

Helena shikonte nga dritarja.

Ata thanë, ju lutemi, ju lutemi bëni dashuri me Helenën, kërkojmë një pohim vlere, jemi të frikësuar.

U thashë se nuk duhej të ishin të frikësuar (megjithëse unë vetë jam shpesh i frikësuar) dhe që ka vlera kudo. Helena erdhi e më përqafoi. Unë e putha disa herë në ballë. U mbajtëm për njëri-tjetrin. Fëmijët qenë të eksituar. Pastaj u dëgjua një trokitje, unë hapa derën dhe miushi i shkretëtirës hyri brenda. Fëmijët brohoritën si të marrë.