GAZMEND KRASNIQI

Gazmend Krasniqi

APOKALIPSI I ANALTËS

roman

 

 

 

Kjo histori i përket një vendi të përcaktuar në kohë e hapësirë: kush kërkon aludime, mashtrohet.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Janë katër kalorës: i pari mbi kalë të bardhë, i dyti mbi kalë të kuq, i treti mbi kalë të zi dhe i katërti mbi një kalë pa ngjyrë. Kanë ardhur për të shpërndarë mjerimin ngado. Ai mbi kalë të kuq sjell luftë, ai mbi kalë të zi lë pas zinë e bukës, ndërsa ai mbi kalin pa ngjyrë, që është Vdekja vetë, shpërndan murtajën. Pastaj, i bardhi...

Zjarri djeg gjithë barin dhe bën pluhur një të tretën e pemëve. Një kometë e madhe sa një mal zhytet në det, duke kthyer në gjak një të tretën e ujit, duke vrarë një të tretën e organizmave atje, si dhe duke fundosur një të tretën e anijeve.

Befas, prej detit del një përbindësh me shtatë kokë dhe dhjetë brirë. Ka blasfeminë në shtatë ballët e tij, ka këmbët e ariut dhe gojën e luanit. Po t’ia presësh një kokë, i del menjëherë tjetra. Do të mbretërojë 42 muaj, duke shprehur gjëra dhe blasfemi të mëdha.

Përbindëshi që do të vijë nga toka, ka dy brirë. Ai merr pushtetin nga përbindëshi i detit dhe, duke treguar dhuntitë e veta të mbinatyrshme, shpërndan ngado shi zjarri. Ata që kanë mbetur gjallë, e njohin vullnetarisht si udhëheqësin e tyre të ri.

Megjithatë, duhej ta kishin njohur se kush ishte në të vërtetë, pasi numri i përbindëshit është 666.

Kush ka veshë, le të dëgjojë.

 

sipas Apokalipsit

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            NË VEND TË HYRJES

 

            Shumë njerëz, edhe pa qenë religjiozë fundamentalistë, thonë se po vjen fundi i botës (Apokalipsi), duke vënë një listë të gjatë arsyesh në shërbim të këtij argumenti. Përplasja e trupave qiellorë, vrimat e zeza, rrezet gama, entropia (rritja e vazhdueshme e universit), rritja e popullsisë, impotenca, sëmundjet, ndotja globale, ngrohja globale, ndryshimi i poleve, epoka e akullit, shkrirja e akullit, stuhitë diellore, shpërthimi i madh, shkërmoqja e madhe, çarja e madhe, hëna, Andromeda, planeti X dhe alienët, janë vetëm disa arsye që kanë ngacmuar dhe vazhdojnë të ngacmojnë fantazinë dhe imagjinatën e shkencëtarëve, shkrimtarëve dhe artistëve të tjerë. Teori nga më të përpunuarat qarkullojnë anekënd botës, duke shfrytëzuar të gjitha kapacitetet e mendjes njerëzore për të krijuar një shkencë futurologjike, si dhe një letërsi e art po të tillë, ku, mbi të gjitha, mbizotëron industria kinematografike e Hollywood-it.

            Ky libër kërkon të kundërtën: ai nuk do që t’ju çojë nëpër metropole, por në një vend të padëgjuar e të panjohur nga hartat, ku dara e apokalipsit ndryshon nga të tjerat, megjithatë darë apokalipsi ishte dhe vazhdon të mbetet. E rëndësishme është se do të mungojë çdo interpretim, për të mos rënë në grackën e shumësive të tyre, siç ka ndodhur aq shpesh nëpër shekuj.

             Kjo histori i përket një vendi të përcaktuar në kohë e hapësirë: kush kërkon aludime, mashtrohet.

 

 

 

 

 

 

            NGA NJË KUJTIM FËMINIE

 

Me sa mbaj mend, në fëmininë time në Shkodër nuk ka pasur ndonjë shprehje që përdorej më dendur se sa kjo: hë, more, se nuk u shemb Roma!, gjithmonë e shprehur me tonin e: hë, more, se nuk u shemb bota! Formula e saj e gatshme dukej si ngushëllimi apo shfajësimi më i madh që mund të gjendej në këtë botë. E kujtoj mirë, ajo vinte pas çdo qaravitjeje, sado e rëndomtë, aq të shpeshta në këtë moshë, sidomos për ndonjë fëmijë me shumë sedër, ku, fatmirësisht apo fatkeqësisht, me dashjen apo pa dashjen time, futesha edhe unë.

Në vitin 1976, kur unë isha trembëdhjetë vjeç, i bie që Roma të shënonte 1500 vjetorin e rënies, por meqë nuk i dija këto data (para datave të pafundme të socializmit), sepse nuk na i mësonin në shkollë, hahesha me vete se pse flitej për Romën, për të cilën dija shumë më pak se për Parisin, bie fjala, që e njihja më mirë nga librat e filmat. Në vitin 2000, në ndërrim të mijëvjeçarëve, isha dy muaj në Paris dhe pashë shumë gjëra mbresëlënëse, që i kisha ëndërruar për një kohë të gjatë, megjithatë nuk thashë ndonjëherë: hë, more, se nuk e shemb Parisi! Romën nuk e kam parë asnjëherë, por kam qëndruar në aeroportin e saj, tepër i zhgënjyer nga autoritetet, që u sollën shumë keq me avionin e linjës së aeroportit të Tiranës, duke ia dhënë atë avion një linje tjetër, para ca shqiptarëve të pazot për të reaguar. “Tashmë, përsërita me vete fjalët e ilirit Jeronim, Drita e lavdishme e botës është zbehur e ndotur”, ashtu siç i kishte thënë 1500 vjet më parë për këtë qytet, megjithëse nuk i ka shqiptuar këto fjalë në Romë, nga e kishin zbuar për idetë e tij, por në manastirin që ngriti në Betlehem. Në atë kohë, viti 410, Romës i duheshin edhe 66 vjet që të binte, ku do të bëhej mbret një got, por vizigotët e Alarikut kishin hapur një derë me dredhi, duke e plaçkitur për tri ditë.

Historia thotë se Shën Jeronimi nuk ishte i vetmi që mendoi në këtë mënyrë: edhe sivëllai i tij, Shën Agustini, gjykoi gjithashtu se, megjithëse besohej përjetësia për këtë qytet, ku nuk kishte shkelur këmbë armiku që prej tetëqind vjetësh, në fakt, çdo gjë kishte marrë fund, pasi, krejt i zhgënjyer, iu vu punës për të vërtetuar se Qyteti i Perëndisë qe në qiell e jo kjo INVICTA ROMA AETERNA (Roma e përjetshme dhe e pathyeshme). Më kot kishte shkruar një poet se: Roma vetëm të bërtasë dhe Rini urtohet. Me sa duket duhet të ishe larg Romës për ta kuptuar të vërtetën, pasi qytetarët e saj besonin se vërtet kishin plaçkitur tre ditë vizigotët, por gjithçka ishte në një rregull të shkëlqyer: institucionet e lashta iu dukeshin krejtësisht të palëkundshme dhe mund të gëzonin në kremtime pafund.

Faktin se në Romë tronditja nuk shkoi në dëshpërim dhe zymtësi fatale, e ilustron rasti i murgut Pelag, i cili ndryshe nga kundërshtari i tij mesdhetar, kishte origjinë nga Britania e largët. Ndryshe nga Agustini, që fliste vetëm për hirin e Perëndisë, Pelagu ngulte këmbë se shpëtimi arrihej me përpjekje të forta individuale, pasi, sipas tij, nëse njerëzit do të viheshin më fort në lëvizje, do të bëheshin më të mirë e më të zotë.

Siç thuhet, polemika e tyre mori gjithë Evropën.

Pelagu ishte arsyeja, ndërsa Agustini ishte besimi. Fjala e parë përfaqësonte shkëlqimin e botës pagane, ndërsa e dyta atë të botës së krishterë, por tashmë kishte ardhur koha që këto dy botë të ndaheshin. Alarmin e kishte dhënë tmerri që shkaktonte afrimi i barbarëve, të cilët një historian romak i kishte përshkruar si “kafshë me dy këmbë, të lidhur për kuajt e tyre, nga të cilët merrnin mishin dhe qumështin, duke mos pasur shtëpi dhe duke mos prekur plug me dorë”. Në këtë kohë, këta barbarë ende nuk e kishin bindur njerëzinë se do të ndikonin mbi qytetërimin vetë, sidomos në njëqindvjetëshin e parë të pushtimit, që shkonte nga gjyshi te nipi (Octar – Rua – Attila; Karl Marteli – Pepini – Karli i Madh; Xhengis – Ogadai dhe Gujuk – Mangu dhe Kublai).

Duket e tepërt të thuhet se doktrina e Pelagut qe një doktrinë pagane, pasi ai qe një murg e teolog kristian (megjithëse më vonë do të shkishërohet dy herë), mirëpo ajo që ai mbron është një stoicizëm i pastër dhe kjo shpjegon edhe faktin që u mirëprit në lindje. Doktrina e tij përcaktohet në të njëjtën mënyrë si doktrina stoike: një moral i bazuar sidomos te përpjekja dhe te qëllimi i së mirës. Doktrina stoike na çon te doktrina panteiste, sipas të cilës çdo gjë është te Zoti, duke e identifikuar Zotin me botën. Teologjia (ashtu si e kuptonin këtë Agustini me shokë) e identifikon panteizmin me ateizmin. Ajo do ta dënonte edhe Spinozën që e kërkon Zotin në këtë mënyrë.

Në të gjithë doktrinën e tij, Spinoza ngulmon se arsyeja është e mjaftueshme për arritjen e virtytshmërisë – krejt si Pelagu. Mirëpo kjo kërkesë për vullnet të lirë nuk ecte te Agustini, i cili ia nënshtronte atë besimit, hirit të Perëndisë. Shkurt: ajo u cilësua herezi. Pas shkishërimit të dytë, për Pelagun nuk dihet më asgjë, megjithëse nuk kishte pasur mbështetës pa ndikim. Dy prej tyre u mirëpritën te Nestori, peshkopi i Kostandinopojës, më vonë heretik. Kisha nestoriane do të përhapej deri në Lindjen e Largme. Një kinez ujgur, Rabban Sauma, do të bëhej ambasador i khanit persian te papa dhe mbretërit e Anglisë e të Francës, duke pasur për mision marrjen e Tokës së Shenjtë nga muslimanët, atje ku dikur kishin humbur gjurmët e Pelagut.

Fitorja e Agustinit u shtri në disa shekuj, falë elokuencës së rrallë dhe mbështetjes që i dhanë predikues të tjerë. Edhe Jeronimi qe me të. Për më tepër, në bazë të kësaj doktrine qenë Platoni, me teorinë e tij të Formave, dhe Jezu Krishti, me shprehjen: mbretëria ime nuk është e kësaj bote. Thënë shkurt, doktrina e tij mbron idenë se qyteti i njerëzve ka një qytet-amë, se është një kopje e keqe e Qytetit të Perëndisë. Vetëm kur drejtojnë njerëz të përkushtuar ndaj besimit, kemi një ngjashmëri të turbullt midis dy qyteteve. Sipas kësaj doktrine, në qytetin qiellor “të uriturit janë të ngopur, ata që qajnë janë të ngushëlluar”, gjë që Roma reale nuk e zotëronte. Njerëzit qenë shumë të ngatërruar, kurse Mbretërinë e Qiellit mund ta fitojnë vetëm ata që u ngjajnë fëmijëve, që e pranojnë me çiltërsi dhe pa u menduar atë që u jepet.

Siç shihet, një mendje si kjo, një mendje e vërtetë zotash, e mbështeste rënien e Romës së Përjetshme.

Megjithatë, njeriu i shkretë, aq di, aq bën: edhe 1500 vjet pas rënies së saj, ai shprehte keqardhje atje në Shkodrën e vockël, për të cilën në Romën e sotme rrallëkush ka dëgjuar.

Tashti nuk e di nëse përdoret më aq dendur shprehja e vjetër: kohët e fundit kam shkuar rrallë në vendlindje dhe sikur i kam humbur pamjet e rrugëve të saj. E di, ato vetë janë të ndryshueshme dhe të paqëndrueshme. Ngaqë nuk e ndiej kohën që i prek, kam filluar të mendoj për to me metafora, si për rrugët e një qyteti qiellor. Madje, sa më shumë rritet kjo ndjesi, aq më shumë ndiej se atje, lart në qiell, Agustini dhe Pelagu janë i njëjti njeri. Nuk provoj ndonjë emocion për këtë: fjala emocion është e fundit që mund të përdoret për ngjarjet e rëndësishme të jetës. Gjithçka i ngjan më shumë asaj që provon njeriu në shtrat, pas një gjumi të gjatë, kur bëhet i ndërgjegjshëm se është zgjuar.

Kushedi, dua kaq shumë ta besoj, mbase këtë kanë provuar banorët e Romës atë ditë që e kuptuan se qyteti i tyre, i cilësuar si i Përjetshëm, nuk ekzistonte më.

 

 

 

 

            NJË NJERI I TAKUAR RASTËSISHT

 

            Po ta shohim siç e shohin mistikët, një njeri nuk takohet rastësisht, por ne detyrohemi t’i bindemi të folurit të përditshëm.

Kur i tregova historinë e rrëfyer më sipër, ai ma ktheu:

“Eh, more mik, në apokalips, diku nga fundi i shekullit të parë, qe profetizuar se në qytetin e madh, i cili mbretëron mbi mbretëritë e dheut duke gëluar nga blasfemitë, gjyqi i Perëndisë do të zgjasë një orë të vetme”.

            Nga biseda e tij e mëtejme rrjedhin dy argumente:

            Argumenti i parë: Mendjet tona të thjeshta nuk mund të depërtojnë në mendjen e atij që është Alfa dhe Omega, fillimi dhe mbarimi.

            Argumenti i dytë: Ndryshe nga çfarë ka ndodhur me Romën, së cilës i janë kushtuar disa libra shumë të njohur në botë, për Analtën e vogël, të pagjendshme në harta, nuk është shkruar, ose, të paktën, me siguri të plotë, nuk është botuar asnjë rresht.

            E kam takuar vetëm një herë atë njeri dhe tashmë nuk di më asgjë për të: nuk e di në cilin cep të botës ndodhet, ashtu siç po ndodh sot rëndom me shumë shqiptarë. Ky fakt, pra një rrëfimtar i zhdukur pa gjurmë, më shqetësoi vetëm deri atëherë kur mendova, mes të tjerash, se një libër që nuk i njihet autori, do të shpëtojë nga interpretimi biografik, ku rreken njerëzit herë pas here.

Dua të them, për hir të së vërtetës, se pa u gjendur ky rrëfimtar, nuk do t’i shtoj, as nuk do t’i heq diçka rrëfimit të tij (apo letrave që la te unë), veçse po shfrytëzoj rastin këtu në hyrje për ndonjë përsiatje si kjo, pasi - ky është një premtim - në rrëfim nuk do të ketë vend për ndërhyrjen time. Meqë, së fundi, i kam humbur plotësisht shpresat për të gjetur atë njeri, po marr guximin të nxjerr në dritë rrëfimin e tij, ashtu siç e ka përcjellë tek unë, sepse vetëm ai do të kishte të drejtë t’i bënte shtesa apo heqje. Siç thotë engjëlli që shpalli Zbulesën: nëse dikush do t’u shtojë këtyre gjërave, Perëndia do të shtojë mbi të plagët e përshkruara në këtë libër.

Më ngushëllon edhe një fakt tjetër: nëse marrim të drejtën për të folur për Romën, pse të mos flasim për diçka që e kemi kaq afër! Më duket se pikërisht këtë kishte parasysh gjatë kohës që më tregonte. Mandej, kur e mendon se sa pak kilometra katror ka Analta, vendi ku mbështillet gjithë kjo histori, duke folur me terma të rëndësisë historike, duhet thënë se ka rëndësi më shumë se Guernika e Pikasos.

            Kjo që them edhe mund të kundërshtohet prej ndokujt, por, të paktën, duhet të pajtohemi në një pikë – gjithmonë, detyra e historisë është që të na mësojë.

 Në historinë e njerëzimit ka pasur nga ata që nuk kanë shkruar asnjë rresht e megjithatë kanë pasur ndikim të jashtëzakonshëm përgjatë shekujve. Mund të mendohet se kjo ka ndodhur ngaqë besonin se e vërteta nuk mund të ndahet nga ai që e shpreh dhe nga çasti kur ajo shprehet. Ja, për shembull, kristianët e parë dëshiruan përzhitjen në flakë të Romës (ai përbindëshi me shtatë kokë, a nuk i atribuohet Romës së ngritur mbi shtatë kodra!), kurse, kur ajo ra, e panë këtë si fundin e botës (a s’i ndodhi kështu Shën Agustinit me shokë!).

Me gjithë dyshimet ndaj natyrës së shkrimit, duke pasur parasysh gjithë këto imazhe që lëvrijnë herë pas here në kokë, nuk e marr përsipër të them se nuk do të ketë ndonjëherë ndonjë Analtë të përjetuar ndryshe. Për rrjedhojë, nuk e marr përsipër të them se ai përjetim nuk do të ngulitet në një shkrim. Koha se kur merr jetë ky shkrim nuk ka asnjë rëndësi.

As epoka.

Por dimë se njeriu është këtu që të dëshmojë.

 

 

            1.

- Dëgjo, mik i dashur, - e filloi ai rrëfimin, - nuk di ta them, sot e kësaj dite, arsyen e vërtetë pse e pata lënë jashtë vëmendjes mënyrën se si e njoha vendin e quajtur Analtë (sigurisht, nëse kam arritur ta njoh). Është një femër në këtë mes, por nuk ka qenë kjo që më pengoi atëherë: besoj, këtë e di mirë, sepse nuk kam ndier ndonjë nevojë që ta fsheh, përderisa nuk e kam as tashti, por sesi i ndodhin ca gjëra nganjëherë njeriut, i cili për të njëjtën gjë ka interpretime të skajshme në kohë të ndryshme. Sidoqoftë, më në fund, do të flas për këtë femër, edhe pse nuk besoj që kjo do të hedhë dritë të plotë mbi dyshimet e mia të vazhdueshme, për të cilat ende nuk e di se mund të kenë vallë ndonjë kuptim. Më ngushëllon fakti që gjërat duhet të jenë më të thjeshta se kaq: nuk ndiej dëshirë të hedh ndonjë dritë mbi diçka, por thjesht të tregoj një histori që më përket, një histori së cilës i ka ardhur ora të rrëfehet.

Fillimisht, duhet të them se ishim të dy njëzetvjeçarë, por më dukej se kishte një dallim të jashtëzakonshëm mes nesh, kaq i pazoti ndihesha para vetësigurisë së saj: vetëm më vonë e kam kuptuar që ai turbullim i marrë më vinte prej dëshirimit. I besoj kësaj që them: ditën që më kërkoi ta shoqëroja për në Analtë, e kujtoj si ditë kur një mashkull i ri prek në majat e lumturimit njerëzor. Të paktën mund të them se brenda meje bëri vend diçka e këndshme dhe e mirë, të cilën me zor e zotëroja, kaq e madhe ishte për mua.  

Analta ngrihet vetëm rreth 500 metër mbi fushë, prandaj duhet të kemi qenë më pak se në gjysmën e rrugës, kur më tha me ton urdhërues se duhej t’i rrija larg, ndërsa vetë u ul mbi një gur, duke i dhënë kokës prapa: po i shkonte gjak nga hundët. E mbaj mend, si ta kem para syve atë ditë të largët, se hemorragjinë e hundëve e pat nga dielli i fortë, kurse vetëm njëqind metër më lart mjegulla u bë aq e dendur, saqë nuk arrija të kuptoja pse ngulmonte për të vazhduar rrugën, sepse atëherë nuk e dija që ishte bijë e atij vendi dhe e dinte mirë se çfarë po bënte. Çfarë më ra në sy, kur hymë në fshat, qe se takuam vetëm gra (ndoshta duhet thënë se dëgjuam vetëm zëra grash), prandaj pyeta pa të keq ku qenë burrat, por mora një përgjigje me ton kaq të prerë, sa nuk guxova të pyes më, veçse përsëritja me mend fjalët që kishte renditur: “Qysh se ia behu mjegulla në këto anë, filluam të vëmë rregull”. Për një njeri që e njihte historinë e atij vendi, fraza e mësipërme donte të thoshte: ”Qysh se ia behu mjegulla në këto anë, filluam të ndajmë burrat veç e gratë veç”. Siç mora vesh më vonë, nuk kishte qenë kjo ndarja e parë, sepse gjithçka kishte filluar nga gjëra më të thjeshta: së pari qenë ndarë dhitë nga delet, pulat nga gjelat, kuajt e bardhë nga kuajt e kuq, numrat tek nga numrat çift, zjarret e mëdhenj nga zjarret e vegjël, fiqtë nga kumbullat, ftonjtë nga shegët e egra. Kuptohet, lista e gjërave të ndara mund të zgjatet e zgjatet pa fund, me plot subjektivitete e gjëra kokëmëvete, pasi në Analtë kishte më tepër vend për mosmarrëveshje se sa për marrëveshje.

Shkurt, edhe pse më duket se ndenjëm nja dy orë, nuk mora vesh se çfarë ndodhte në atë vend ku nuk kishte shkuar kurrë drita elektrike, megjithëse ngrihej vetëm 500 metër mbi fushën ku kalonte rruga kombëtare.

Nuk më hodhën më andej puna e jeta, kështu që me atë femër u takuam vetëm pas rreth njëzet vjetësh, në një vend të huaj, ku unë kalova pak kohë, kurse ajo vazhdon të jetojë sot e kësaj dite, duke marrë përsipër tre fëmijët e një martese të dështuar. Edhe shumë kohë më pas e kam gjykuar të pashmangshme, diçka jashtë forcave të mia, çfarë ndodhi atë çast takimi.

- Kurrë më nuk do të jesh për mua djali i atyre viteve, - më tha kur më pa rroba në trup.

S’ishte nevoja të fliste, sepse gjithçka e kuptoja nga vështrimi i saj. Veçse harronte veten: vitet kishin kaluar edhe për të e dëshirimi i vjetër nuk më ekzaltoi siç e prisja. Nuk mund të them se nuk doja të rrija pranë saj, se nuk doja ta përkëdhelja herë pas here, i tërhequr nuk e di prej çfarë force, sepse nuk i emërtoja dot ndjenjat e mia, por ndjehesha si mbi gjemba, prandaj u ngrita dhe u vesha, si i shtytur prej një force të verbër, të cilën ajo, sigurisht, e nuhati. Vetë ajo shpiku diçka të kotë si arsye për largimin tim, diçka ku ndjehej menjëherë frika se mund të kuptohej e vërteta. E aprovova atë arsyen e kotë, për forcë zakoni, dhe, kur m’u var në qafë pranë derës së apartamentit, u ndjeva krejt i kthjellët (nuk kam provuar më parandjenjë aq të kthjellët), duke lexuar qartas në trurin tim: kisha gabuar kur shkela aty dhe duhej të zhdukesha menjëherë.

E gjithë kjo që tregova, merr vlerë nga çfarë pasoi më tej: kur dola jashtë, më hante gjithë trupi, në një mënyrë që s’më kishte ndodhur herë tjetër, një si thirrje për t’u kthyer po atë natë pranë asaj femre, për t’u shtrirë pranë saj si pak çaste më parë, megjithatë u jepja këmbëve shpejt, si të më ndiqte pas diçka kërcënuese. Me të mbërritur në banesën time, puna e parë që bëra, qe banja: atëherë e kuptova se më hante një aromë e çuditshme si prej lënde gome, e cila, ngaqë nuk hiqej nga asnjë fërkim, më shtyu që të dorëzohesha para saj, por megjithatë kjo nuk më ndihmoi për gjetjen e qetësisë. Bëra gjithçka që mund të bëja në atë çast, ndeza televizorin, dëgjova kompaktdiskun e pëlqyer, dola në ballkon, shfletova shpejt e shpejt dy revista, e, meqë për asnjë çast nuk shpëtova nga sikleti i trupit tim, dola e brodha i vetëm në rrugët e shkreta të mesnatës, pothuajse deri në orët e mëngjesit.

Në mëngjes bëra një tjetër banjë, duke u munduar ta bind veten që tashmë ajo vuajtje do të merrte fund, sepse, sipas programit, e kisha ditën plot lëvizje e punë. Gjatë kësaj lëvizjeje, do ta kisha harruar të keqen që më kishte zënë, nëse nuk do të afrohej, duke më marrë erë, qeni i një plake (nga ata që ne shqiptarët i kemi quajtur qenë kufiri), i cili nuk më kishte trazuar kurrë më parë, prandaj e zonja u zemërua shumë nga ky veprim i tij i papritur dhe e qortoi rreptë. Unë e kapa menjëherë arsyen pse më nuhati qeni dhe nuk arrita të shqitem më prej idesë se e mbartja pa pushim aromën time të çuditshme. Më e vështira ishte kur futesha në vende të mbyllura: bie fjala, nuk arrita të shijoj fare një muze arti, për të cilin kisha ëndërruar gjithë jetën.

Në mbrëmje u ndjeva më mirë, sepse e kalova duke shëtitur në park dhe ajri i freskët sikur m’i hapi pak mushkëritë. Me këtë gjendje të mirë shpirtërore, bëra banjë disa minuta të mira, duke u shkumuar fort dhe duke u fërkuar deri në dhembje. E kisha marrë lehtë, ia kisha bërë kot qejfin vetes, sepse pashë që ajo aromë jo vetëm nuk hiqej, por bëhej aq e fortë, sa më largonte gjumin, prandaj, duke u rrotulluar nëpër rroba, bëra një zbulim të frikshëm: ajo lënda si prej gome qe lënda e dikurshme e mjegullës, me të njëjtin neps që i mbështillte dikur trupat dhe mendjet e analtasve. Sigurisht, nuk ishte i lehtë pajtimi me këtë mendim, pasi m’u desh të bindesha që ajo aromë nuk vinte nga sapuni, nga peshqiri, nga rrobat e brendshme dhe ato të jashtme, nga çdo gjë e mbajtur në xhepa, nga uji apo mjedisi, por nga vetë ai vendi me emrin Analtë.

Për disa ditë me radhë, çdo gjë që preka, apo pashë, më kujtoi udhëtimin e parë dhe të fundit në Analtë. Kur fillova të mësohem pak nga pak me aromën, m’u shpif frika tjetër: pas saj, a mos e kishte radhën mjegulla vetë dhe, pas mjegullës, a mos e kishte radhën ajo “sëmundja e rregullit”!

Që nga ai çast, interesimi im nuk qe më për atë femër, por për atë vend.

Mbërrita në atdhe pas dy javësh dhe vazhdoja të mbaja erë.

Shumë kohë më vonë, pasi u njoha me Analtën (nëse e kam njohur vërtet), ajo erë iku vetë, pakuptueshëm, siç ikën një sëmundje.

Prej kaq kohësh e pyes veten: a do të shkruaj për atë vend?

Dhe them me vete: ku ta dish, jemi lodra të verbra të fatit!

            Po ja, Zoti desh që, një herë për një herë, vetëm të rrëfej për të.

 

 

 

            2.

            - Mik i dashur, - vazhdoi ai, - edhe pas pesëdhjetë vjetësh, dëshmitarët e paktë, tashti pleq, të cilët do ta kujtonin me hollësi ditën e parë kur në Analtë u fol seriozisht për Fundin e Botës, diskutonin me bindje të plotë për zanafillën e kësaj historie. Pothuajse të gjithë thoshin që, më tepër se prej faktit të nisjes së dikujt në rrugën e ndaluar, njerëzit qenë tronditur kur doli se ky njeri qe djali i madh i njërit prej kasapëve të fshatit: askush s’e kishte çuar ndërmend më parë se një njeri i tillë, pa emër e lavdi, do të sfidonte e përdhoste tabutë e vjetra.

            Dëshmitarët pajtohen të gjithë në pikën se, atëherë, fshati, i prekur thellë në pjesën e vet më delikate, pat menduar ta vendoste ndë­shkimin sipas rasteve të ngjashme, por, për çudi, histo­ria ishte më e thjeshtë: pjesa më e madhe e njerëzve nuk e dinte as se ku fillonte ajo rrugë e mbuluar prej kohësh, mbase prej shekujsh, prej ferrash të pakalue­shme, sepse, gjithmonë, brezat rriteshin pa e mësuar qenien e saj. Ishte më se e qartë për këdo që, nëse mësonte për të dhe kërkonte ta njihte, i kujtohej se po tërhiqte mbi vete zemërimin e kuçedrës, kështu, meqë qysh në vogëli i ishte ngulur fort në kokë frika prej saj, ai tërhiqej menjëherë. Kjo qe arsyeja që, kur pat guxuar të jepte një temë hartimi për perëndimet e diellit, mësuesi (i vetmi në gjithë historinë e fshatit) qe ndëshkuar: pas kësaj, askush nuk i çonte më fëmijët në shkollë. Madje askush nuk pranonte t’i jepte shpjegime pse e kishte kryer një veprim të tillë: disa shpiknin njëqind arsye të ndry­shme, vetëm e vetëm për të fshehur të vërtetën që s’ua nxirrte goja. Kjo e vërtetë u kërcënua vetëm në një muzg të bukur të diele, ku, ndërsa rrëkëlleu ndonjë gotë më tepër, mësuesi, për herë të parë, filloi t’i zbrazte me zë të lartë mendimet e veta për perëndimet e diellit. Edhe këtë herë, bashkëfshatarët, që ndodheshin aty pranë, siç mund të merret vesh, u larguan me­­­një­herë prej tij.

            Vetëm një njeri do të kishte dashur ta dëgjonte deri në fund: djali i hajthshëm i kasapit, i cili, i heshtur dhe i mbyllur në botën e tij melankolike, po kalonte rastësisht andej. Por as ai nuk qëndroi atëherë pranë mësuesit: këtë djalë e njih­nin për tepër të druajtur, sepse në të vërtetë ashtu ishte, deri kur erdhi lajmi se qe ni­sur në rrugën e ndaluar.

            Siç mbahet mend, njerëzit shtrembë­ruan buzët nga kjo histori e nisjes së tij, sepse, edhe ata që e donin, u shprehën kësisoj:

            - Është djalë i zgjuar, veçse Perëndia i ka dhënë një men­çuri që s’i duhet. Ia ktheu shpinën zanatit të mbarë të të atit! Mos i gjet gjë të parët tanë që nuk dinin as të shkruanin, as të lexonin!

            Vërtet nuk u gjet rast i ngjashëm në histori, por nga mendjet më punëtore u përgatit një ndëshkim i ri, i cili, kuptohej, nuk kishte pasur rast të përdorej më parë: dikush tha se mbi djalin e kasapit do të derdheshin në mënyrë të papërballueshme përbuzja e fyerja, që t’i bëhej vetmia aq rraskapitëse sa vetëvrasja t’i dukej e ëmbël. U mor vesh menjëherë se ç’do të thoshte për këta njerëz shenjtërimi i zakoneve të të parëve, themeli mbi të cilin kishin ngritur jetën e vet dhe të fëmijëve: shumëkush e quajti atë nisje në rrugën e ndaluar si provë që u bëhej karakterit të tyre të përgjumur nga përditshmëria, ose si provë se fshatin e kishte marrë malli për një festë kolektive.

            Që optimizmi i madh kishte qenë një mendjelehtësi, u mor vesh vetëm atëherë kur u kthye nga rruga e ndaluar më tepër se gjysma e ndjekësve: me ca fytyra të zver­dhura nga lodhja dhe tmerri, të kthyerit thanë se përfund një pllaje kishin parë diçka të ndritshme, vezullu­ese e të frikshme njëkohësisht, joshja e së cilës qe tunduese, porse, atje përtej, sprapsja e horizontit bëhej me një shpejtësi marramendëse, plot humnera të mëdha, përpirëse, nga niste një stuhi e paparë ndonjëherë, e cila s’të linte të shikoje dy hapa para. Mirëpo dëshmia e dytë, sipas së cilës kishte mbetur vetëm një njeri në ndjekje, qe më e ithtë: të kthyerit e kësaj radhe thanë se kur i mbërriti një erë e fortë (“nga dielli, i cili ngjante si i fyer nga marrëzia e paturpshme njerëzo­re”), i zbuloi shikimit të tyre mrekulli të panumërta, por marrosëse, ajo gjë që ndodh, siç thonë, me të mbyturit e pa shpëtim, dhe, për një njeri me mend në kokë, kjo donte të thoshte se ishte e pamundur të bëje përpa­ra. Sado të pabesueshme të tingëllonin këto kallëzime, askush nuk mund të kundërshtonte para atyre nje­rëzve që lodhja e tmerri u kishin lënë gjurmë të pashlyeshme në të gjithë pamjen e fjalët. 

            Sidoqoftë, përderisa kishte mbetur dikush në ndjekje, ky nuk qe çasti për shuarjen e shpresave. Mirëpo, në buzëmbrëmje, me të mbërritur, ndjekësi i fu­ndit, së pari, u ul dhe vodhi diçka të verdhë, shkulm pas shkulmi, si të kishte pirë dhjetë-pesëmbëdhjetë litra ujë, pastaj, pasi e mori pak veten, meqë askush nuk mund të thoshte diçka tjetër, me gjuhë të ntrashur tregoi një orë rresht se si duhet ta kishte vrarë kuçedrën djali i kasapit.

            Pakkush e dëgjoi deri në fund, sepse kallëzimin e tij shumë nga analtasit e quajtën përçartje prej të marri, megjithatë, kjo nuk i ndihmoi aspak për të shpëtuar nga një epidemi tmerri që linte pas e panjohura, të cilën, tashmë, pasi i lëshoi ndjenja e kolektivitetit, gjithsecili mu­ndohej ta përballonte në mënyrë vetjake. Mirëpo njëri, duke mos e kuptuar se po fliste me zë të lartë, kishte pëshpëritur me ankthin e njeriut të tronditur thellë, që nuk sheh shpëtim askund:

            - Ky është Fundi i Botës.

            Të shumtë ishin ata që do të kishin dashur të mos i dëgjonin këto fjalë, për më tepër të thëna me atë ton dërmues. Shumë të tjerë, përkundrazi, siç ndodh rëndom në kësi rastesh, filluan të hamendësojnë se si do të ishte ky fund: u fol për gjëra aq të çuditshme e të frikshme, saqë kushedi ku do t’i çonte fantazia, nëse nuk do të gjendej dikush që do të thoshte se ishte koha për të shkuar secili në shtëpinë e vet, sepse atë ditë e kishin justifikuar ku s’mbante më, sado të përpiqeshin, nuk do të mund ta fshihnin se i kishin nervat copë, kur, në fakt, u duhej një mendje shumë e freskët.

            Nëse pas pak minutash mbeti ndokush në rrugë, ky ishte ndonjë nga ata kaproçët e rinj të pushtuar nga tragjedia e tmerrshme e njeriut që nga njëra anë e ndjen se ka lindur vonë, nga ana tjetër e ndjen se ka lindur pikërisht në kohën e duhur, kur mund të bëhet burrë i vërtetë: tashti që edhe heronjtë e fundit kishin filluar ta shohin shtrembër njëri-tjetrin, këta djem nuk kishin me kë të shkëmbenin ndonjë fjalë, nuk kishin se kujt t’ia zbraznin atë që u regëtinte në shpirt, prandaj u binin rrugëve poshtë e lart. Ndokush priste ndonjë gjë nga këta djem, të cilët nuk kishin spikatur më parë me ndonjë aftësi të veçantë, veçse ishin njohur për përtacinë e tyre, për kokëfortësinë dhe mungesën e plotë të sedrës, por atë natë, të rëndë për të, Analta nuk polli më asnjë ngjarje për t’u mbajtur mend, asnjë ngjarje që do të mund të dilte përmbi tmerrin e shkaktuar nga fjalët e thëna për Fundin e Botës.

            Megjithatë, ajri mbetej thellësisht i elektrizuar nga parandjenja të liga se diçka mund të shpërthente nga s’e pandehje, pasi po bluheshin dalëngadalë ato që bota moderne i njeh si teoritë e antiteoritë e komploteve të mëdha: njeriu nuk e ka për natyrë që ta pranojë lehtë humbjen.

Sigurisht, ajo që e bën universale këtë histori është prania e konspiracionit, e cila rri në themel të saj, gjë aq e modës edhe në kohën tonë: pra, edhe në këtë histori, patjetër duhet të fshihet diçka përtej asaj që do të sjellë Fundin e Botës, diçka ose dikush. Edhe në kohën tonë teori të suksesshme komplotesh kanë ushqyer besimin, si dhe dyshimin, qoftë në nivel grupesh, qoftë në nivel individësh: gëlojnë teori e besime të vërteta mbi komplote e, sigurisht, edhe antiteori. Për socio-psikologët shpjegimi është i thjeshtë: shoqëria, e cila ndahet në grupime, njeh thyerje kulturore, që kanë një ndjenjë të thellë mosbesimi ndaj njëri-tjetrit. Kjo thyerje i pjell dhe i shton këto teori të komplotit, pa përjashtuar mistikën që e shoqëron njeriun në shumë aspekte, deri në ditën që ndahet nga kjo botë.

            Por le të ecim në rrëfimin tonë.

 

 

            3.

            Historia e ikjes në rrugën e perëndimit ishte mes tyre, por asnjë nga analtasit nuk foli më për të, derisa ndodhi vrasja, siç e quajtën disa, apo vetëvrasja, siç e quajtën disa të tjerë.

            Edhe dy javë pas asaj ikjeje që kishte tronditur thellë jetën e varfër të Analtës, mësuesi, ndoshta i vetmi njeri pa teori komplotesh, mbushur vazhdimisht me emocione të reja, të paemërtueshme, vazhdonte të mos shihte njeri me sy, prandaj e kishte si pas një mje­gulle vajzën e vetme të kasapit, kur iu përgjigj, pa llogaritur nivelin e njeriut të cilit i drejtohej:

            - Yt vëlla ndoshta edhe ka mbërritur aty ku është nisur... Sidoqoftë, askush s’mund ta vërtetojë... Ne e pranojmë në mirë­besim… Sepse ne, që mbetëm këtu, jemi vetëm... ca… jeti­më të mjerë.   

            Kur e mbaroi gjithë frazën, për herë të parë gjatë atyre ditëve, iu kthjellua për një çast shikimi, veçse kësaj here, për çudinë e tij të madhe, përnjëherësh iu turbullua nga bukuria e vajzës së re, kështu as që u përpoq ta kër­konte përgjigjen e asaj pyetjeje: vetëm atë ditë u bind se kishte brenda tij diçka që e mposhtte arsyen me të cilën mburrej aq shumë. Pikërisht në atë çast ai e kuptoi se nuk donte të humbiste praninë e asaj vajze, për të cilën ishte gati të duronte edhe pyetje nga më të çuditshmet: i kishte dhënë mësim dikur, por kurrë s’e kishte me­nduar se do ta takonte ndonjëherë në kufijtë e të bërit grua, diçka që po ia përziente vetë lëndën e kockave, sepse ajo vajzë truppakët, por me syrin pishë, ia plaste, në mënyrë shkallmuese, fuqinë femërore mu në fy­tyrë. Me gjithë përpjekjet e mundimshme, pas pak, ai s’mundi ta duronte më atë djersitjen prej akulli dhe ngërçin e fortë ndër zorrë, ato duar dhe atë gjak që ia urdhëronte një forcë e panjohur, sepse sakaq mbeti pa frymë, sikur po e damkosnin me hekur të skuqur, apo sikur po e kapte një ndjenjë e pakontrolluar vaji: fare papritmas, pa thënë asnjë fjalë, pa parë nëse qe vendi i duhur, por krejt i sigurt se pikërisht atë gjë duhej të bënte, ai e rrëmbeu trupin e brishtë të vajzës dhe e puthiti pas të vetit, duke kërkuar, ndërkohë, buzët e saj. Ai mish i butë, si punë zoçke, që shtrinte nën vete, i jepte tërbim, klithma të pakontrolluara dashurie, por edhe ia thithte shpërthimin e gjakut, duke e mbushur me një ndjenjë, e cila e mbante mes qiellit e tokës, diçka e rrallë, që ai e quajti vetë lumturia (megjithëse më përpara qe tallur me këto gjëra), dhe nuk deshi kurrsesi ta humbiste më, thuajse vetëm për atë çast kishte jetuar. Atëherë, befas, i thirri sedrës dhe i pëlqeu ta tregonte gjithë fuqinë e tij prej mashkulli, derisa u bind se jo gjithçka varej nga vullneti i tij, sepse dikur vajza, qetë-qetë, i shpëtoi nga duart dhe u ngrit në këmbë, duke shkundur dheun nga rrobat.

            - Ti e di, - tha ajo, pa e parë në sy. - Dikur këto punë i ndante plumbi.

            Me këto fjalë, as më shumë, as më pak, i kujtonte se ishte vajzë e fejuar, në një fshat përtej Analtës, megjithatë, ai nuk po luante nga vendi. Qe ai që i thirri mendjes i pari, kur, ndërsa po e zhbironte vajzën me shikim, i shkrepi një dritë e beftë dhe mendoi se qe para një situate me të vërtetë dramatike. Nuk kishte gabuar, sepse papritur ajo nxori diçka nga gjiri dhe ia la në dorë, rëndë-rëndë, thuajse ishte duke peshuar në atë veprim e gjithë jeta saj prej femre.

            - Jepi, - tha prerë, këtë herë duke e parë me ca sy ku digjej flaka e fatalitetit. – Meqë nuk mund të jem fati yt, por pas këtij çasti as unë nuk dua të shkoj te fati im i parë, vramë... Këtë punë e ndan vetëm plumbi...

            Vetëm atëherë e kuptoi mësuesi se çfarë kishte bërë dhe, rrëmbimthi, u ndje i fundosur në terrin e një tragjedie përpirëse: shtrëngonte revolen, pa mundur të thotë diçka, veçse të rendte drejt diçkaje që e ndillte pareshtur, me një thirrje të papërballueshme, me pastërtinë e një zjarri shfarosës që zhdukte të gjitha gjurmët e dyshimit. Në të vërtetë, siç do ta kuptonte më vonë, këmbët i kishte në të njëjtin vend, ishte vetëm një pjesë, nga mesi i trupit të tij, që po rendte, po shtrinte pu­shtetin e plotë mbi të dhe po e drejtonte drejt një pike përvëluese. S’e dinte se ç’ishte kjo pikë, që i dukej aq për­vëluese sa i ngjante me qendrën e kozmosit, prandaj kër­konte ta gjente, ta identifikonte me dijet e tij astronomike, sepse i dukej se atje do të gjente të vërtetën e atij çasti: asgjë tjetër s’ki­shte rëndësi, as zogjtë, as era, as malet, as qielli, as gjërat e tjera të natyrës, për të cilat kishte mësuar dikur në një shkollë të qytetit. Befas ndjeu se filloi të rritej mbi gjithçkanë zëri i një fëmije, një zë i veçantë, që dukej se nuk i përkiste as kësaj bote, as asaj tjetrës, prandaj e mprehu dëgjimin aq sa filluan t’i gjëmonin veshët: zëri që e rriste siguri­në vazhdimisht, si zëri i një fëmije në orën e mësimit, e shponte me një saktësi pothuajse matematike. Ashtu siç ishte duke kërkuar symbyllur burimin e zërit, ai besoi se gjeti atë pikën që kërkonte prej disa minutash, megjithëse nuk i vinte dot emër, dhe shpërtheu, në mënyrë histerike, sa egërsisht, aq edhe butësisht.

            Shumë më vonë, shumë larg këtij vendi, ai do ta kuptonte se kishte thënë:

            - Është e vërtetë: ti duhet të vdesësh!

     Sigurisht, as atëherë, as më vonë, nuk diti ta shpjegojë se çfarë donte të thoshte e gjithë kjo. Nga ana tjetër, e sigurt se e pat me të dhe e gëzuar se ia arriti aq lehtë qëllimit, vajza mori pamjen e njeriut që e pret vde­kjen në mënyrë sublime, duke e ngjeshur trupin në gry­kën e revoles, por tjetri tashmë as e shihte as e ndiente më, sikur të ishte ndalur koha njëherë e përgjith­monë, sikur asnjë grimë e qenies nuk i përkiste atij vetë: as krisma e mbytur e armës që qëllonte në mish, sepse befas qenë zhvlerësuar gjithë ato ligje që ua mësonte nxënësve prej shumë vitesh, qenë zhvlerësuar ligjet e fizikës dhe ligjet e moralit. Veçse kur ndjeu t’i rëndonte pesha e trupit të vajzës, me një qartësi të pamëshirshme prej filmi iu shfaq marrëzia e veprimit të nxituar dhe pafundësia e gjërave që do të mund të kishte bërë në atë fshat, me të cilin e kishte të lidhur jetën në mënyrë të pashmangshme, porse ai po e shpërblente në mënyrën më të paparashikueshme, duke ia përmbysur pikërisht gjërat që i mbante si atribute pa asnjë hije dyshimi: pa­ti kohë vetëm sa të merrte të vrarën në krahë, ta nxirr­te në një vend ku do ta gjenin njerëzit.

            U zhduk sa hap e mbyll sytë, të gjente një vend ku do të mund të mblidhte mendjen, sepse nuk arrinte ta beson­te se kishte bërë një vrasje, prandaj po ia mbathte larg njerëzve që do të mund t’ia dëshmonin diçka të tillë, do t’ia dëshmonin vetë tmerrin e përmbledhur nga realiteti, i cili po i kthehej përnjëherësh te shqisat, me të gjithë peshën e ndëshkimit, me të gjithë përmasat e ligjeve të shpallura dhe të njohura mirë prej tij. Megjithëse ecte gjithë ngut, në faqen e një pllaje, si në faqen e një libri, iu renditën këto fjalë, që ishin vetë zakonet e vendit: “Një vajzë e fejuar, duke u martuar me një tjetër, i jep të drejtë të fejuarit t’i vrasë vëllanë, të atin, xhaxhanë ose kushëririn e parë. Nëse vajza është e rrëmbyer, të afërmit, ose i fejuari, kanë të drejtë të vrasin rrëmbyesin, ose ndonjë prej të afërmve.”

            Disa ditë pas ngjarjes, në vendin ku u gjet trupi i vajzës, bari qe rritur shumë, por midis fijeve të gjelbra nuk gjendej asnjë gjallesë nga ato që gjenden rëndom nëpër livadhe, ndërsa bagëtitë, edhe në kohë thatësire, nuk pranonin ta hanin. Nuk dihet se cila plotësonte tjetrën, sidoqoftë duhet thënë se te varri punët ishin ndryshe: atje nuk dilte asnjë fije bari.

             

 

 

            4.

            Në një kohë me vrasjen, disa metra më tej, tek shihte se qeni i shtëpisë s’e hante ushqimin prej dorës së tij, veçse e kundronte me ca sy të trishtuar e enigmatikë, djali i vogël i kasapit hoqi dorë nga ajo që po bënte, duke e çuar mendjen tek e motra, pas të cilës qeni qe shu­më i lidhur, dhe vendosi ta kërkonte, por nuk kishte bërë asnjë hap, kur u përzien bashkë angullima çjerrëse, krejt e papëlqyeshme, e qenit dhe krisma e armës. Mu në atë çast, ai dalloi lot në sytë e qenit dhe u pushtua menjëherë nga parandjenja e keqe, megjithëse atëherë, kurrsesi, nuk deshi të besonte në diçka fatale.

            - Nuk besoja se qemë kaq të dënuar nga fati, - do t’u thoshte më vonë, në ditët e gjata të zisë, prindërve të dërmuar.

            Por ngurrimi i tij nuk zgjati shumë, se e ëma u shfaq në derë, duke treguar me gisht dy pula të ngordhura në mes të oborrit, e pazonja ta mbante përbrenda një të vërtetë të tillë.

            - Dil e kërkoje motrën, o djalë, - tha. - E kanë… vrarë.

            Qysh atë çast, ajo u duk njëzet vjet më e vjetër, sikur t’ia kishin hequr nga jeta ato vite, befas, me dorë.

            I biri, i cili nuk ndjeu dhimbje më pak, as atëherë, as më vonë, që nga ajo ditë do të fillonte të përdorte gjithfarë mënyrash për t’ia larguar asaj mendjen nga ndjenja e fajtores. Vazhdimisht ishte i bindur se nuk ia arrinte dot qëllimit, që i kishte vënë vetes, dhe e bënte veten fajtor edhe për gjëra të tjera, të cilat nuk kishin asnjë lidhje më këtë histori. Nuk priste ndonjë gjë të madhe as atë ditë kur solli në shtëpi një orë tavoline, të cilën e kishte ndërruar me një dele te një i panjohur i rastit. Pa thënë asnjë fjalë, filloi të bënte zhurmë me zilen e orës, derisa u tërhoqi vëmendjen prindërve të shushatur në një qoshe të dhomës, e, kur ia arriti qëllimit, u hodhi atyre një shikim të kënaqur, sepse shumë rrallë mund të ndodhte një gjë e tillë.

            - E kurdisa, - tha. - Por më duhet të dal të pyes për orën e saktë.

            Pa e drejtuar fare trupin e lodhur, e ëma i hodhi një shikim të vakët, që prej cepit ku po rrinte, si një perëndi e mefshtë, e pa mësuar që ta besojnë.

            - Mos u lodh kot: çoje shtatë e njëzet, - i tha me përtesë, më tepër për forcë zakoni, pa asnjë prapamendim pas atij veprimi.

            Për të mos ia prishur qejfin dhe pa e vrarë mendjen më gjatë, djali e vuri orën aq sa tha ajo, por më vonë, kur ndeshi në rrugë një tregtar çikërrimash, i cili mbante orë, u mahnit: qe fjala për një saktësi të plotë. Dhe nuk qe një rastësi kalimtare; gruaja e kasapit, që e gjente përmendësh orën e saktë në çdo kohë, përditë filloi të nxirrte nga kujtesa ca data martesash, lindjesh, vrasjesh, vdekjesh, sëmundjesh masive e pushtimesh, të papërmendura kurrë më parë, ca emra njerëzish, të cilët i linin gojëhapur edhe më pleqtë, ca histori të varrosura mashtrimesh a dashurie, të cilat rrezikonin t’ia vinin flakën gjithë fshatit. 

            I biri bëri çmos t’ia kanalizonte këto dhunti jo vetëm nga frika e ndonjë të papriture, por, më tepër, për qëllimet e tij. Ka mbetur vrimë e zezë, sepse nuk u mor vesh kurrë, nëse qe e sinqertë, apo e fshehu të vërtetën, por pas një jave mundimesh e përpjekjesh, i tha të birit se nuk ia dilte dot, pra nuk po e gjente emrin e vrasësit. I biri s’e ngacmoi më: siç u mor vesh më vonë, atij i interesonte më tepër një “nuk e di”, se sa një përgjigje e gabuar. Vetëm kur vrau kushëririn e parë të mësuesit e kuptuan njerëzit se çfarë bluante në kokë ky djalë i pafjalë.

            U arrestua ve­tëm një ditë pas vrasjes: i thanë se tashti kishte shtet dhe nuk mund të bënte më sipas qejfit.

            Siç e dimë, regjimi komunist pat vënë dorë që në fillim mbi këto situatat e gjakmarrjes.

 

 

 

            5.

            Kur drejtuesi i kursit kundër analfabetizmit aty në burg, i cili krijoi menjëherë simpati të veçantë për të, sepse demonstronte para tij një kujtesë të mahnitshme, megjithëse nuk mbante fare fletore, mori përsipër t’u drejtohej autoriteteve për t’ia zbutur dënimin, por donte të dinte më parë se çfarë do të bënte ai në liri, djali, pa pasur nevojë të mendojë ndopak, iu përgjigj se do të merrte pushkën dhe do të qëllonte edhe në varr viktimën e tij. Drejtuesi i kursit, megji­thëse u ngri i pezmatuar, gjithë dhembje se nuk po ia dilte asaj që po kërkonte, hodhi edhe një hap tjetër.

            - Vrasësi s’u zbulua kurrë, - ia kujtoi, - pse je i sigu­rt se ke bërë pikërisht atë që duhet?

            Djali nënqeshi në mënyrën më të padeshifrueshme: tha se qe i sigurt ngaqë e kishte ndërgjegjen e qetë.

            Megjithatë, pikërisht në këtë kohë, pranoi të merrte prej tij mësime vizatimi, pasi kishte dhënë prova si një gdhendës i mirë në materiale nga më të ndryshmet, deri te mbetjet e një ftoi. Qenë mësime të përshpejtuara, sepse pritej nga çasti në çast të transferohej në burgun më të largët, diku në një zonë të thellë, ku, për arsye të dëborës, nuk udhëtohej fare disa muaj dimër. E la gojëhapur mësuesin e vet, edhe me përparimet e pabesueshme në këtë fushë.

            Prindërit, për fat, arritën ta vizitojnë pak para transferimit. Pikërisht në këtë udhëtim të tyre të fundit në qytet, u kuptua se plakën nuk e kapnin shkrepjet e fotoaparatit, megjithëse një fotograf i shkathët, i cili i kishte zbuluar po vetë si personazhe, u mor tepër gjatë me ta, sa që me zor iu shkëputën nga duart.

            Në shtëpi, që të nesërmen, kasapi filloi t’i merrte tash e parë fotografitë në dorë, pa ua ndarë njëherë vështrimin e pikëlluar: siç do të thoshte më vonë, vazhdimisht ushqente shpresën se dikur plaka do të shfaqej në to. Meqë kjo, afërmendsh, nuk ndodhi asnjë­herë, pushtohej gjatë nga ndjenja të pashpjegueshme, duke bërë herë pas here biseda pa lidhje, derisa e shoqja mërzitej nga sjellja e tij. Qe një pasdite e butë maji kur, më tepër për ta qortuar, se sa për ta ndëshkuar, ajo i bërtiti:

            - Lëre atë dreq! Një copë letër është.

            Kasapit s’i iku trishtimi nga fytyra, megjithatë e uli fotografinë.

            - E di se është një copë letër, - i tha së shoqes. - Veçse, më mundon fakti se, nganjëherë, më duket sikur ti nuk je me të vërtetë.

            Në fillim e shoqja qeshi nga këto fjalë të thëna me aq sinqeritet, por kur ia pa fytyrën, u murrëtua dhe ajo, prandaj u ngrit ngadalë dhe ia hodhi duart në qafë, me shpresë të vakët se kështu do t’ia zbuste ndopak trishtimin bashkudhëtarit të rrugës së gjatë të jetës, siç e quajti atë çast në mendjen e saj.

            - Mos u bëj fëmijë, - i tha me ton filozofik. – Edhe pak e po shkojmë atje ku nuk kemi nevojë për asgjë.

            Ishte kohë dreke dhe për të qenë në lartësinë e detyrës bashkëshortore, siç po i pëlqente të dukej, duhej të merrej me gatimin, por për çudi, pa se nuk po i pëlqente të ndahej prej tij: ia zbërtheu kë­mishën, filloi t’ia përkëdhelte gjoksin dhe barkun, me një lloj ndjesie se sa më shumë që e prekte, aq më shumë fundosej bota përreth, duke mbetur vetëm zëri i saj që thoshte se atij i vinte era plak. Mirëpo, ai përcaktim, në vend që ta përmbante, e eksitoi më keq: i pëlqente ajo që përcillej brenda saj nëpërmjet prekjeve që përparonin pa pushim. I shoqi kërkoi një rast, ku ajo do të ndalonte pak, dhe e pa i qetë.

            - Nuk do të më vinte keq, të më vijë era plak, nëse do ta kishim shtëpinë plot, - ia ktheu.

            Pikërisht atëherë e kuptoi ajo se e urrente për vde­kje fotografin: kjo ndjenjë e re ia përtëriu krejt qenien, thuajse me të vërtetë e risolli edhe njëherë në botë. Më pas, kur zbuloi se urrejtja dha dashuria janë dy gjëra të ndërsjella, sepse me të njëjtën fuqi që urreu fotografin filloi të dashurojë të shoqin, befas ndërroi mendje: ia diti për nder atij njeriu, që i linte vend për ndjenjën e saj ndaj të shoqit, të cilin vazhdonte ta përkëdhelte në vende gjithnjë e më delikate. Plaku, i cili po përpiqej prej ko­hësh të rregullonte frymëmarrjen, nuk tha asnjë fjalë, i sigurt se në atë fyt të rënduar nuk do të mund të artikulohej një fjali e rregullt, i sigurt se nuk do të mund t’ia dilnin asaj që po kërkonte e shoqja, megjithatë i dukej e mjaftë zhytja në një si banjë të vakët, edhe duke e quajtur iluzion më tepër se sa jetë.

            Do ta kuptonte vetëm më vonë shndërrimin e vaktësisë në një nxehtësi të papërmbajtshme, që pa u marrë vesh nëse shpërthente nga brenda apo vinte nga jashtë, i shkriu për të në një qiellin e tokën, gjithë atë gjithësi që mund t’ia rrokte mendja, e cila sikur premtonte diçka, të paktën një iluzion mbarsjeje, një iluzion se jeta nuk mbaron me vdekjen e njeriut.

            Këto mendime ishin një arsye e fortë për ta pritur të nesërmen, pavarësisht se sa e zymtë mund të dukej ajo.

            Asnjëri nuk mund ta çonte ndërmend se atë çast për ta po ngjizej një fëmijë i bukur dhe i shëndetshëm. 

 

 

            6.

            Fëmija rritej duke ruajtur shëndet të plotë, por, i pushtuar nga një xhelozi pakufi, i ati nuk e lejonte as një çast të vetëm t’i shkëputej prej syve, nuk e linte as të dilte në oborr, e jo më të përzihej me fëmijët e fqinjëve, saqë pakkush e besonte se ky qe një fëmijë i vërtetë, duke dyshuar në ndonjë rreng prej pleqsh të krisur.

            Deri në moshën pesë vjeç ai fëmijë nuk u largua asnjëherë nga shtëpia: u deshën shumë e shumë kërkesa, derisa plaka ia mbushi mendjen të shoqit që ta merrte fëmijën me vete në gjininë e saj. Plaku pranoi, por meqë për të kjo qe një ditë e veçantë, e porositi gruan ta vishte fëmijën me teshat më të mira, ca tesha që qenë gati, të kuqe all. Ajo ditë qe një ditë e vërtetë feste: të veshurit e fëmijës i ngjau një ri­ti emocionues, thuajse mbretëror, ku asnjë parandjenjë, sido të shfaqej, nuk mund të merrej në konsi­deratë, megjithëse më vonë, kur gjërat u bënë të pakthyeshme më, kasapi do të ngulte këmbë se kishte pasur shumë të tilla.

            Ndoshta, mund të thuhet që këtë herë parandjenjat bënë të kundërtën, sepse pikërisht ngjyra e kuqe e solli gjëmën: te shtëpia e dajave të vet fëmija u sulmua nga një dem i tërbuar dhe nuk bëri dobi asnjë ndërhyrje, sepse vdiq në vend.

            Shterrja e lotëve, as më shumë e as më pak, kasapit i solli humbjen e shikimit.

            Një muaj më vonë, kur filloi t’i kthehej shikimi, njeriu i parë që dalloi në dhomë, qe e bija, e cila rrëmoi në një kosh rrobash dhe doli përsëri. Meqë të njëjtin veprim ajo e bëri edhe pas dy-tri orësh, plaku u ngrit në këmbë dhe e ndoqi pas, duke thirrur emrin e saj, derisa ndeshi të shoqen në derë. Gruaja nuk i tha nëse e besonte apo jo, iu afrua pa thënë asnjë fjalë, e zuri ngadalë për dore dhe, kur e afroi pranë shtratit, filloi ta zhvishte si një fëmijë, duke e dëgjuar se si pëshpëriste, gati duke u ngashëryer:

            - Përnatë e shoh veten në ëndërr, kështu siç jam tashti. Janë njerëz të shumtë që më sodisin lakuriqësi­në. Por më tepër se për këtë, unë druhem se mos ma lexojnë atë pyetjen që ia bëj vazhdimisht vetes: vërtet na vijnë prapësitë prej asaj që bëri djali ynë i madh?

            Plakës nuk i pëlqeu ajo pamja e tij prej qaramani. 

            - Marrëzira! - i briti me tonin e një perëndie mbrojtëse. - Djali ynë qe një engjëll. Dhe mos e vrit mendjen! Jeta vetë është një ëndërr dhe një ditë do të zgjohemi.

            Në zërin e saj ndjehej menjëherë pasiguria, por s’donte ta jepte veten. Ndërsa mendonte kështu, befas, nëpër shpejtësinë e pazakontë të emocioneve iu shfaq fytyra e së bijës, veçse gjithçka që ndodhte ishte kaq e vrullshme, sa nuk e mori vesh se çfarë donte të thoshte kjo, mirëpo, pas pak, provoi një lehtësim të papritur, sepse iu duk se te ai veprim zbuloi arsyen e moskapjes nga fotoaparati: duhej të kishte dalë në fotografi kur qe e re, e bukur dhe plot shëndet, e jo tashti që pleqëria po e vinte gjithnjë e më poshtë. As­një­herë nuk e mori vesh nëse e kishte për vete a për të shoqin, kur tha:

            - Mos u mërzit. Çdo e keqe vjen për të mirë. Pikë­risht prej nesh do të lindë dragoi që do të vrasë kuçedrën e mallkuar. Të shpëtojë njëherë e mirë ky fshat i marrë.

            I fliste si një fëmije, te i cili fjala do të zinte vend patjetër, ashtu si përrallat e ninullat, por ia për­këdhelte trupin prej burri me nepsin e gruas ep­shore. Kasapi, i gëzuar nga kthimi i dritës së syve, e vë­shtro­i gjatë dhe, pasi pa që pushtohej edhe ai vetë nga ndjenja e dashurisë, u bind menjëherë se nuk kishte kuptim asnjë ndjenjë kundërshtimi: iu dorëzua i tëri, megjithëse s’kishte asnjë shpresë se do të mund të gjente më atë që kishte humbur. Por e shoqja, që shihte shpesh ëndrra me dragonj e kuçedra, me­ndonte ndryshe dhe përpiqej ta mbante edhe atë në formë.

            - E shoh se si po vijnë, - thoshte si në jerm, - jo një, por dy djem.

            As vetë nuk ishte e zonja t’i besonte si duhet ato fja­lë, megjithatë i thoshte herë pas here, ngaqë i dukej se kishte ngecur koha në vend, pasi në Analtë, si zako­nisht, nuk ndodhte asgjë.

 

 

 

    

            7.

            Një mëngjes, në të dalë të vjeshtës, u pa të përshkonte njërën nga rrugët që të çonte në qendër të Analtës, një njeri që ecte shpejt, pa përshëndetur as maj­tas, as djathtas: kishte pamje eremiti të ha­rruar prej të gjithëve (rrobat e tij qenë lecka të vjetruara, flokët dhe mjekra e paqethur hallakateshin në erë), por duhej të zotëronte një fuqi të papërballueshme shpirtërore, sepse nuk i bënin përshty­pje fare shikimet e çuditura dhe injoruese. Me të mbë­rritur në qendër, gjeti vendin më të lartë, vuri duart si hin­kë para gojës dhe shpalli me ton profetik:

            - Fantazmat i pjell mungesa e dashurisë!

            Zëri i kishte mbetur po ai, i shumë viteve më parë, kur predikonte dijen para nxënësve të vet, prandaj e njohën se kush qe: prapë pa përshëndetur as majtas, as djathtas, mësu­esi mori rrugën e shtëpisë së vet.

            Në Analtë historia e tij nuk preku askënd, megjithëse ai e tregoi pikërisht për këtë qëllim: si një parabolë nga duhej të dilte një moral i madh, siç tha vetë, ashtu si në bibël.

            Kjo histori, me sa mbahet mend, qe pak a shumë kështu: kur kreu vrasjen, gjashtë vjet më parë, meqë e kishte zënë gjaku, ia mba­thi vrapit si i ndërkryer në drejtim të malit dhe përfundoi në një shpellë të madhe me plot guva të fshehta. Për aq sa i premtoi koha, zgjodhi njërën nga këto guva dhe, i lodhur e i hutuar nga ajo që kishte ndodhur, u shtri të mblidhte veten, derisa e zuri një gjumë i rëndë, plot ëndrra të këqija. Do të donte të flinte më gjatë, do të donte të flinte një javë rresht, kaq i dërmuar ishte, por në mesnatë e detyrua të zgjohej nga një zhurmë e çuditshme dhe, pasi iu deshën disa çaste për të kuptuar se ku ndodhej, filloi të mbante vesh në qetësinë e thellë ku ulej e ngrihej një frymëmarrje e rë­ndë, ndërsa një erë e keqe ia shponte hundët: përnjë­herësh e kuptoi se frika po ia ngrinte qimet përpjetë, por kërkoi te vetja dhe gjeti forca që të mos pipëtinte, derisa drita e parë e agut e ndihmoi të kuptonte se kishte fjetur në strofkën e një ujku. Pasi mallkoi rrahjet e forta të zemrës, nga frika se do të zgjonte bishën, filloi të kërkojë me gishta ndonjë gur të mprehtë, me të cilin do ta qëllonte kafshën në kokë, por drita e rritur dhe pak i tregoi atë muskulaturë të shkëlqyer që zotëronte armiku i tij dhe u zbyth. Ujku duket e ndjeu lëvizjen, sepse hapi sytë dhe e shikoi njeriun me vërejtje, pa lëvizur fare: vetëm atëherë ia pa mësuesi turirin e zhyer me gjak, por kjo pamje tmerruese, në vend që ta çorodiste, e ngrohu pak, sepse iu bë e qartë (si në një histori të ngjashme, ndodhur dikujt tjetër shumë kohë më parë) që bisha e kishte kursyer ngaqë ishte e ngopur me prenë e natës, një pjesë e të cilës vazhdonte të ishte aty brenda guvës, duke ia bërë me sy për një zjarr të mirë dhe haje të shijshme. Siç do të shihte më vonë, edhe ujku e shijonte mjaft mishin e pjekur e kjo e përcaktoi fatin e të dyve: patën plot gjashtë vjet bashkëjetese. Ditën që bisha nuk u kthye më në strofull (siç do të merrej vesh, dikush e kishte vrarë tashmë damtorin e madh), mësuesi pa se, sigurisht, nuk e shtynte dot pa mikun e rrallë, të cilit ia kishte mbështetur jetën, prandaj zbriti në fshat: ishte e diel kur mbërriti në shtëpi, ishte po e diel, veçse shtatë ditë më vonë, kur doli për herë të parë prej saj.

            Disa i thanë se gënjente, disa të tjerë këmbëngulën se ajo histori i përkiste dikujt tjetër, se kishte ndodhur shumë vite më parë. Megjithatë, dështimi i efektit të parabolës nuk e theu, pasi prapëseprapë iu vu punës për rihapjen e shkollës: shkoi shtëpi më shtëpi, kudo ku kishte fëmijë për shkollë.

            Pikërisht në këtë kohë gruas së kasapit i erdhën dhimbjet e lindjes: megjithëse qe mesi i korrikut, filloi një borë e shtruar, si prej lulesh, dhe lehona, që u parashikoi fatbardhësi binjakëve të sjellë në jetë, s’e kishte çuar frazën deri në fund, kur mësuesi u shkeli për herë të parë në prag.

            - Këta dy djem kanë një të ardhme të shkëlqyer, - profetizoi ai. - Sigurisht, po t’u nënshtrohen mësimeve të mia. Aleksandri i Madh u bë i madh, sepse mori ca thupra shpinës nga Aristoteli.

            Pa u turbulluar aspak nga fjalët e tij të mëdha, e ëma e binjakëve, që mezi priste të mbetej vetëm e t’i shikonte foshnjat nën sqetulla (nuk e humbte besimin se mund të lindte dragonj), ia preu shkurt.

            - Kjo botë është pëllëmbë-pëllëmbë, - i tha. - Varet në cilën pëllëmbë do të shkelin.

            Kur mbaroi, ajo i ktheu shpinën, duke treguar se me kaq ishin thënë të gjitha.

            Nuk mjaftoi vetëm kjo, pasi ai dështoi në të gjitha dyert ku trokiti. Më e keqja qe se më në fund e pranoi dështimin edhe vetë dhe u zhyt në një vetmi të thellë, të paprekshme prej askujt, larg çdo gjallese. Ishte një shtator, dita e planifikuar për fillimin e mësimit, kur u dha në dhomën e menduar si klasë, vajza e vrarë e kasapit: kishte moshën e asaj dite kur e pat përshkuar plumbi, veçse pa atë të kuqin e faqeve që ia pat marrë mendjen dikur, megjithatë, diçka ia bënte po aq familjare, po aq të domosdoshme, si prani. Ajo nuk deshi t’ia dijë për hutimin e tij: i kërkonte të merrej me edukimin e binjakëve të mbetur në dorën e pleqve.

            Po në shtëpinë e kasapit mësuesin s’e qasi njeri brenda. Plaka, e mërzitur që nuk shihte ndonjë shenjë nën sqetullat e të vegjëlve, ia nguli shikimin fort dhe u mëshoi një nga një rrokjeve të fjalëve që po thoshte, duke lënë të kuptohej se kjo duhej ngulitur mirë në tru.

            - Kjo botë është pëllëmbë–pëllëmbë, - përsëriti. - Varet se në cilën pëllëmbë do të shkelin.

            Po atë çast, i ra fort ballit me dorë, në shenjë kujtese: i vendosi djepet e binjakëve në anën e kundërt me atë të vëllait të tyre fatkeq, që nuk qe bërë më shumë se katër vjeç, sepse binjakët kishin një të qarë të paparë ndonjëherë. Ndërkohë, nga frika e verbimit, më shumë i mbanin në krahë se në djepa. Dikur e ëma u kujtua se ai ishte vendi ku flinte e bija dhe prapë i ra ballit me dorë, duke psherëtirë: as ai fat nuk qe për të vegjlit e saj. U gjet vend tjetër për djepat, por fëmijët filluan të qanin gjithnjë e më fort: duke e përmbytur shtëpinë me një ndjenjë tmerri. U qetësuan në mënyrën më të papritur, atëherë kur nuk kishte mbetur asnjë rreng për t’u përdorur. Mbahet mend që atëherë, në moshën tre muajsh, njëri të ketë thënë:

            - Zoti është më i madhi.

            Nuk u mësua kurrë se cili foli, sepse fjalët i dëgjoi vetëm plaku, që në këtë kohë e kishte shikimin mjaft të dobësuar. Kur binjakët mbërritën moshën dhjetë vjeç, prindërit u thyen në vendimin e marrë dikur dhe u dha para tyre mësuesi, i cili, meqë po i jepej pas kaq shu­më vjetësh mundësia të ushtronte profesionin e vet, shfaqi përkushtim të lartë, por ndryshe nga ç’ki­shte parashikuar, pa se binjaku te i cili kishte më shu­më besim, nuk mësoi kurrë të shkruajë e të lexojë: ishte si t’i jepje mësim një cope druri. Meqë edhe tjetri ishte natyrë e mefshtë, megjithëse dinte të shkruante e të lexonte shumë mirë, prindërit ua ndërprenë mësimet, duke shpërfillur plotësisht këmbënguljen e gjatë e të pafund të mësuesit.

 

 

 

 

 

            8.

            Binjaku që mësoi shkrim e këndim, po i humbiste këto aftësi, kur, krejt papritur, mbërriti letra e parë nga burgu.

            Meqë nuk i munguan përgjigjet, i gëzuar se në familjen e tij dikush shkruante e lexonte, djali i burgut, e shpeshtoi numrin e letrave, aq sa binjaku lexues u mërzit prej tyre, por binjaku tjetër e detyronte t’i lexonte me zë të lartë, derisa t’i mësonte vetë përmendësh, sepse herë pas here mrekullohej nga ato që shkru­heshin aty. Për shembull, letrën ku shkruhej për teorinë e relativitetit, e mësoi përmendësh që me herën e parë, aq sa e merrte atë në dorë dhe, krejt i dalldisur, e lexonte fjalë për fjalë, edhe pse nuk njihte asnjë germë. Pikërisht atëherë kur lexonte këtë letër, mendoi për herë të parë për makinën fluturuese dhe nuk e hoqi kurrë më nga mendja. I studioi gjatë llojet e makinave fluturuese, për të cilat i shkruante i vëllai, por i kushtëzuar edhe nga mu­ndësitë e veta, veçoi njërën, duke ia kushtuar asaj gjithë kohën e vet, derisa e ngriti në këmbë, mu në mes të kopshtit të madh, ku, më një pasion fëmijësh, bënte prova pambarim.

            E shqetësuar tepër nga rrezikshmëria e këtij pasioni të ethshëm e të pakuptueshëm që i mbërtheu të birin, e ëma filloi të studiojë me imtësi vendin e tij të fjetjes: dilte se në atë vend kishin ndodhur gjëra të mira dhe të këqija, prandaj vendosi një copë pasqyrë për të shpërndarë forcat e së keqes. Meqë nuk pa ndo­një ndryshim të shpejtë, hoqi pasqyrën dhe mori një vendim të ri, por nuk pati guxim të përdorte ujë të bekuar, sepse iu shpif frika e ndonjë pështjellimi, dhe ia nisi punës me një flakë qiriri. Meqë qiriri bënte tym e i dridhej flaka, si e shtytur nga një parandjenjë e ligë, gruaja e mbushi atë cep të dhomës me degë lisi e bredhi.

            Vetëm pas këtyre veprimeve të fundit mori frymë lirisht.

            - Tashti do të qetësohet, - tha shkurt, me një ton që nuk pranonte kundërshtime prej askujt.

            Më pas, gjërat rrodhën për binjakun, sepse ato ditë ndodhi eklipsi i diellit. Binjakut i kujtohej pikë për pikë se ç’shkruante i vëllai për këtë fenomen të natyrës dhe tregoi në mënyrën më shkencore se si do të hyjë hëna mes diellit dhe tokës, tregoi për datën dhe orën kur do të ndodhte kjo, por mori vetëm tallje e përqeshje: madje, askush s’e çau kokën për përdorimin e xhamave të tymosur, të cilët qenë përgatitur me shumicë dhe shpërndarë gjithandej prej tij.

            Mirëpo eklipsi ndodhi: në orën e caktuar kafshët u nisën drejt vathës, zogjtë u tulatën, gjelat ia nisën këngës, era përkundi pemët e nemitura dhe filluan të shfaqen yjet, duke krijuar te të gjithë ndjesinë se po ndalej koha dhe dielli nuk do ta merrte veten kurrë më. Analtasit, zakonisht të ftohtë e stoikë, u përfshinë nga një tmerr i papërshkrueshëm dhe u bënë më të butë e të arsyeshëm me njëri tjetrin. U bënë pajtime të disa zënkave që mendoheshin të përjetshme, mirëpo, pothuajse në të kthjellët, një rrufe u dha flakë disa mullarëve, duke i përvëluar zemrat e acaruara, dhe, atëherë, marrëdhëniet e njerëzve morën rrugë tjetër: ata prapë u bënë inatçorë, të sertë, ngatërroheshin për asgjësend.

            Megjithatë ndarja që binte më tepër në sy në këtë kohë në Analtë, qe kjo: nga njëra anë qenë ata që, për të shpëtuar nga ankthi i gjëmës, s’donin të dinin për asgjë dhe, nga ana tjetër, ata që përdorën të gjitha mënyrat për të nxjerrë ndonjë fjalë më tepër prej binja­kut, i cili nënqeshte i qetë dhe i bindte të vetët për kotë­si­në e kësaj frike. Meqë gjëma e përfolur nuk po ndodh­te, gruaja e kasapit, e siguruar se i biri merrte erë nga punët e qiellit, e la të lirë, mirëpo, ndërkohë, ai e kuptoi se i mungonte diçka fillestare: i shkoi ndërmend të përpiqej edhe një herë për të mësuar shkrim e këndim.