Zahia tah Cha, Tanoh Mokhaoh ta
Rev. Vako
Khazohpa ta hmoto a taozi he no-ah a chhih kaw. Husona a hneipa hmohroh zydua alo-iapa zydua taihta amo y zi, chana nata alyupazy hry ta pahra ei ta, a pahno ei ta, ama dychhei chyu. He zydua hry liata chyhsapa he pachana nata pahnona a hneipa a chapa vata ama chie nata pho nohto hrozi zy kha ama my lei nawpata cha ta ama roh tyh. He ama chiepho duahmo tawhna heta a duapata cha ama vaw roh nata thokha charohtupazy cha ama vaw laiseihna chipho pachana, apyna, hmona, nata palohphao zy tawhta cha ama vaw pathao tyh. He yzi hawhta keimo Marah mozy chhao ta eima pahnona chyupazy he chyhsa hropazy hnohta eima pahnosa khoh hra nata cha keimo eima vaw laiseihna phopi kyh chapiapa leipata cha roh awpa he a pitloh thai tyh vei. Aw chavata, zahia ta eima thatih tlyma, chana tlyma rei pata nata roh heih awpata eima pacha khiahtacha he ary liata ei vaw palasapa he eima thei lyma awpata aphapa ta ei pahno.
Pakhona sakha eima reih tua aw. Ei pahnophahla lei khiatacha R. A Lorrain ropa Five Years in the Unknown Jungles (1912) he Marapa eima thatih maniah ama roh tuana chabu a cha thlyu aw. Parry ropa The Lakhers he Lorrain a roh khai tawh ko 20 apha hawna daihti liata ropa a cha. 1912 liata Lorrain ta he hawhta maniah a tah: Noh kha thlah ei vaw chhana liata “It was a wonderful sight to us: a band of wild head-hunters…sitting at the feet of God...” a tah (p. 54). He he Lorrain Marah rah a vawtlo hla a utae tawhta cha a reipa liata a hmopachhipa, a luana a cha thei aw. A utae tawhta he hawhta cha a hmo, “There was a wild tribe of head-hunting hillsmen…who were known as the “Lakhers” (p. 4). Ano pohpa cheingeih ta a rohpa cha he hawhta a cha: “The Lakhers were so keen on head-hunting” (94). He hawhna hra heta Marapa hawtizy pano nothlahpa ry liata he hawhta a roh heih: “Sons of head-hunters” (227). He liata palasapa eima chana zydua he eima misawnari zy tawhta ama rohpa deita a cha. Keimo ta eima awna cha vei. Ei rei khohpa cha raeroh y kawpata maniah ama awna deita a cha. Mo hropa mokhao liata he hawhta eima la tahna a cha.
He hawhta eima misawnarizy maniah ama hmona cho liata aduapa ta Rev. Lai U Fachhaih ta mission chakaona chabu chyhpa sakha a vaw roh. Cha chabu cha “The Maras: From Warriors to Missionaries” (1994) tahpa a cha. He hlata ano LaiU Fachhaih ta booklet hawhta aroh tuapa sakha cha “Hunters of Souls”a cha. He chabu heta “The Maras: from Warriors to Missionaries” chabu he a kaw pua khei tahtheipa a cha. He chabu sano to ta R. A Lorrain chabu reflection a cha awpata ei pyh. Achhapa cha eima misawnari zy ta keimo he “hunters of heads” maniah ama tahpa hawhta Lai U Fachhaih chhao ta cha “luh ataipa pho” tahpa pachana cha rathiehpa rah liata thlahpa a kaepa, a phaohpa, hawhta a vaw hmapa a cha. Ei rei khohpa cha he chabu zy vata eima palohrupa liata Marapa cha hlano liata Luh ataipa pho tla cha cha thla mapi ma tahta sasy a pachana paloh maniah a pahneisa.
He hawhta Marapa cha luh ataipa pho tlai eima cha tahpa apyna he tanoh Marapa thyutlia thokhazy paloh liata a y lyma. Tanoh nopawpa eima tahpa thokhazy chhao cha hawhta ama pacha thei hra. Pakhona sakha vaw rei heih tuasala
Luhtaina cha chyhsa hihahtuna tawhta taotlahmawna action sakha ta a cha. Luh ataipa chie-hra (clan or race) hawhpa y thai vei. Khizaw liata chyhsa zydua pahnothaina (civilized) ama hnei hma liata ama za chana sakha deita a cha aw. Pakhona ta 1988 Viarah revolution daihti kha chyhsa hlupi luhzy ama tai. Korean chariah nota
Manomapaw chha nota chariah ama dyuhna liata tlyma, chyhsa ama thina liata tlyma chariah luh ama taihpa cha eima chana identity cha vei. Chha daihti a si haipa sakha liata ama tyhpa tlao a cha. Tlahrah liata a pahrapa chyhsa zydua ama soh (tamed) hla via cha he luh ataina he ama hma chyu aw. Tlah chyhsazy “luh ataipa pho” tahpata mania ama awpa chhao he “chyhsa hropazy, a ih viapata misawnarizy tawhta maniah ama awna tlao a cha. Pakhona sakha vaw reih via tuasala, Kalehpa Cin Do Kha ama tahpa ta he hawhta a tah hra, "Eima misawnari zy ta Kaleh mo cha luhtaipa pho ama cha tahpata maniah ama aw" (Untold Story, Journal of Asia Mission 1/2 (1999). Luhtaipa pho tahpa he keimo nata keimo ta a khohpa kawpata eima awna cha vei. Eima chana hmeiseipa cha hra vei. Tano Mara History a rohtuhpazy ta he hawhpa eima chana a cha leipazy he roh leipata y ei sala khoh achhih kaw aw. Zahia tah cha kha tanoh mokhao ta rei awpata achhuah chyu ei su vei. Ei tah heih aw, "Marapa cha luhtaipa pho cha ma pi."
Marapa Tahpa Cha
Rev. Vako
Bie Hmiapa
Chyhsa thokha chata cha a y chiehpa moh parohpa chho pasia
hualua awpa he paloh pasi achhih thai leipata cha hawhta chhopasia hualuana
chhao cha amo chata ananona a yleipa hawhta tlao ama pacha tyh. Chahrasala cha
moh parohpa cha thyutliazy ta amo nata ama chha daihti liata ama chhopasia lyma
awpa a cha. Chha a pasi lymapa hawhta hmo sakha cho liata eima no a vahna chhao
a nano lyma tyh hra. Tanoh ta eima
chhopasianazy he hmiala ko hluhpi liata cha a thiehpata ama vaw chhopasiana
chata ama vaw duana hmobyuh sakha hawhta a vaw cha lyma aw.
He pachana cho liata a duapata “Mara” tahpa moh he
chhopasiana thiehpa lata eima puakhei lyma awpa a pha. He chapaw heta “Marapa
cha khatai tawhta eima vy?” or “Kheita-e tahma ama yna su liata ama vaw y?”
tahpa la chha ta chhopasiana cha leipata “Mara” tahpa a y chiehpa he kheita a
pyh ei sila a pha chai aw tahpa la chha saina chota ropa tlao a cha. Chavata
hmiatua ta “kheita mo hropazy ta maniah ama aw” tahpa tawhta pathao ei sila, cha
tawhta Marapa a thaipazy ta Mara tahpa he “kheita ama chhopasia” tahpa eima sai
pazi heih aw. Cha tawhta tanoh “kheita e Marah tahpa he eima chhopasia aw?”
tahpa he eima pua kheina a vaw cha aw.
A. Kheita chyhsa hropazy ta maniah ama aw?
Ko zabi
sapalina liata a ypa St. Augustine he hawhta a reih, “Keimo thatih a siapata
eima pahnopasia hlata chyhsa hropazy tawhta keimo kyh ama reipa he zo tua awpa
abyuh ta cha hnohla ta keima pahnothaina nata pachapazina hma pata zo hmeiseih
awpa nata zo hmeiseih lei awpa pathlua awpa abyuh” a tah (Augustines Confession, 1943). A yzi cha eima vaw pi tua nota eima
nopawzy pahno beih leipa pita chahrasala “he he ei no,” “he he ei paw,” tahpa
cha hnola ta eima chupa a chapa hawhta a cha. Abeipa Zisu chhao ta pachupazy
tawhta a thei khoh tua chaipa cha “Chysazy ta keima he kheita ei na tah ei”
tahpa bie a cha hra (Matt. 16:18). He yzizy pasaipazi na chota “Mara” tahpa he
eima kiapa liata chi hropazy ta kheita maniah ama aw tahpa a chyta eima pacha tua
aw.
(1)
Notla la tawhta
Mararah notla la liata a ypa chipho cha Maw (Lusheis)
nawh cha ei ta he chipho ta maniah ama pahnona awna cha “Lakher[1]”
tahpata a cha. Lakher tahpa cha Mawh reih ta “pala a sopa” tahna a cha. Marapa cha
eima chysia eima taona awpa he pala paheih pata or so pata chysia lata a taopa
eima chapa vata he hawhta Maw nawh ta Lakher tahpata maniah ama pahno.
Pachupazy ta Abeipa Zisu hnohta “Hrosohpa Elaisa a cha ama chata” ama tahpa
alyu kaw. Lakher tahpa he 1955[2]
rachhoh taih kha
(2)
Chho la tawhta
Mararah chho la cha Matupa nata Rakhaipa zy y ei ta
hlano via daihti liata Marapa nata adyuh tyhpa pho chhao ama cha (1930s).[3]
Rakhine Hill Tracts tahpa chabu liata Rakhaipa nata Khami (Matu) zy ta Marapa
he “Shandu” or “Shandus”tahpata maniah ama pahno. He hawhta maniah ama tawpa
chhao he chabu liata reizi ta “eima sa eima syhpa or hroto eima hneipa” vata
“Shandu” tahpata moh maniah ama bie. Chahrasla Marapa ta “Shandus” tahpa moh he
vaw hma beih vei ei. Mo hropazy tawhta
maniah ama awna tlao a chapa vata Shandu tahpa moh Marapa hry liata pahnona y
hluh hra vei.
(3)
Maw la tawhta
Mararah maw la cha Hekha chipho ama y. Hekha chipho he
leibeizy bihneina liata thatlo kawpa cha ei ta Burma Mararah la chha hecha
Hekha leibeizy biehneina ta a vaw pahni kaw. Chavata eima moh chhao he maniah
ama aw n’awpa pahno leipa ei ta “Miram” maniah ama tah thla ha. Miram tahpa cha Hekha reih ta mi (chyhsapa) nata ram (rah) zy pahlyhpa a cha. Chavata Miram
tahpa cha Mara reih ta “Chysapa rah” tahna tlao a vaw cha. Tanoh taihta Hekha-thatla
chipho chhaikha cha Marapa he Miram tahpata maniah ama aw lyma chy. Mararah
nochhi la cha Zotung (Azaoh) chipho nata Matu chipho zy y eita he chipho sano
he Hekha-thatla zy hawhta “Miram” tahpata maniah ama pahno thla hra.
B.
Mara tahpa chhopasiana chhaikhazy
Acho liata palasapazy he mo hropazy
tawhta Marapa moh maniah ama biepazy chata chahrasala keimo nata keimo ta
Lakher tlyma, Shandu tlyma nata Miram tlyma tahpata a aw leipata eima y. Keimo
sasy ta Marapa eima cha eima vaw tah. Chahrasala khapava ta Marapa tahpata eima aw tahpa he tanoh taihta khohchhihkawpa
chhopasiana y ma vei. Chhopasia thei awpa chhao cha hra vei. Marapa moh dei he
chhopasia a rupa cha leipata khizaw liata a y chiehpa moh zydua he chhopasia aru
ngasa chyu. Pakhona ta tanoh “Lai” tahpa chhopasiana cho chata liata apho apho
ta a y. Ahy chhopasiana hmata ado chai tla vei. Chhopasiana rakha ta a cha
chyu. Chhopasiana pha viapa ama tlua lyma hra. Chahawhta keimo Mara tahpa chhao
he chhopasiana apho phota y hra ta cha chhopasianazy cha he hawhta eima saipazi
heih tua aw.
(a)
Mau Ram tahpata
theory
Rei hawpa hawhta Mararah he Hekha leibeizy biehneina
ta varo maniah pahni ta chahawhta ama reih chhao he varo maniah a pahni haw
hra. Sohna lata cha athai tuapazy he Hekha-thatla chyhsazy cha heih ei ta he
sano chana heta maniah ama pahni kaw. Chavata Marapa ao-reih hmana liata
Hekha-thatla reih he hlupi eima hma lyma. Hekha-thatla reih ta “Mau” tahpa cha
Mara reih ta “Ramawh” tahpa chata chavata
Mararah tahpa he “Mauram” tahpa tawhta a vy tahpa apyna a cha. He he
eima hnohla ko charu ko sari rachhoh liata MSA chabu liata rohpa theory sakha a
cha hra.
Argument: Mararah tahpa cha “Mau ram” tahpa tawhta a vypa cha
mawhsala Mau (Ramawh) cha Matu rah liata ahluh chaipa ta pahnopa a cha. Matu rah,
Khami rah zydua he Mauram sai a cha thla aw. Chavata tanoh Mararah lia deita
ramawh a y leipa vata he Mauram tawhta Mararah a vaw y tahpa theory he aduana
hmeiseihpa cha vei.
(b)
Chho la ta a ypenawh
tahpa theory
Charohtuhpa thokha ta Mara tahpa cha chho la a ypenawh
tahpata ama chhopasia tyh hra. He he Mara tahpa hawhrawh nata azaona y vei. Chho
la a y penawh tahpa cha Mara tahpa hawhrawh nata azaona a hnei leipa vata he
hawhta chhopasiana chha he tahma Marapa pahrana duahmo mo pata reipa deita a
chapata a la. Thokha reizi ta “Khakhaihpa” tahna cha “Maw la ta a ypa” tahna a
cha tah ei ta chahawhta “Marapa” tahna chhao he “Chho la a ypa” tahna a cha
tahpata reipa a cha. Marapa ta Lautu rah he “Khakhaihpa rah” tah tyh ta cha cha
keimo tawhta Maw la chha a ypa rah la” tahna a cha. Chavata Chho la ta a ypenaw
tahpa theory cha Lautupazy ta maniah ama awna tawhta chasala ahnia chai aw.
Argument: Marapa ta Maw
la ta a ypenawh zydua he “Khakhaihpa” tahpata aw leipata Lautu rah deita chata
“Khakhaihparah” tahpa he a hma. Achhapa cha Hekha-thatla chhao he Maw la chyhsa
cha eita Marapa ta amo he “Khakhaihpa” tahpata aw bei vei. Chahawhta Mararah
tahpa cha “Chho la ta a ypa rah” tahpa cha mawhsala “Khumi rah zy, Matu rah zy
he” Mararah tahpata tahpata aw awpa ama cha aw. Chavata Marapa tahna cha chho
la ta a ypa pho tahpata chhopasiana chhao he aduana pha kawpa y hra vei.
(c) Miram tahpa theory
Reih chanei heih aw sala, hlano
via liata cha Hekha-thatla ta maniah ama pahnina he a hluh hmeiseih. Dr. Zohra
reipa hawhta Marapa a vaw si laina liata Hekha-thatla chhao ta vaw si thlyu aw
ei ta (Maraland.net), Hekha-thatla he
chipho lai viapa ama chapa vata Marapa he reih nata beihneina liata chhao a vaw
pahni kaw thlyu aw. Chavata Mara tahpa moh he Hekha-thatla reih ta miram tahpa tawhta a vypa a cha thlyu aw
tahpa a pyna a vaw y. He liata pacha awpa sakha a ypa cha Hekha reih ta Mi tahpa he Mara reih ta chyhsa cha ta he chyhsa tahpa pronoun he Mara (Ngepheh) rei ta cha Ma[4] tahpa
a cha. Hekha-thatla reih ta Ram tahpa
cha Mara reih ta Rah cha thla hra ta
chavata Hekha reih ta Miram tahpa he
Mara-rah tahpa a cha thei tahna a cha.
Argument: Hekha-thatla reih Miram
tahpa tawhta Mara rah tahpa a vypa cha mawhsala Hekha-thatlah nata a vaw si
khohpa Marapa he Hekha-thatlah pata pahno leipata ma Miram atah thla ha aw? Chahawnahrachata Hekha-thatlah ta Miram a tahpa vata Marapa chhao ano sasy
ta Mara a tah thla hra aw ma? tahpa he pacha awpa abyu ngaita.
C.
Mara tahpa apyna thiehpa
Kheihawhpa daihti tawhta Marapa
tahpa he eima vaw la tua tahpa a sia kawpata ropa record y vei hrasala[5] eima
chheipa liata chihropazy ta Marapa tahpata maniah ama pahno haw. Cha saidei cha
leipata keimo nata keimo chhao Marapa tlai eima cha eima tah haw hra. Chahrasala cha Marapa tahpa cha khapa e yzi
ahnei tahpa he tahma tai liata khochhih kawpata chhopasia thei ma mapi tah aw
sala ei dona hlupi a y thlyu aw. Hmiala lia chhao ta he Mara tahpa hawhrawh he
khoh chhih kawpata chhopasia thei awpa aru hra thlyu aw.
Khizaw liata a pahrapa chyhsapa chiphozy
he ama moh cho liata aduapa ta chhopasia eima chhuah khiatacha eima chhopasia
chheina hlupi a y aw. Achhapa cha he moh a vaw thaona daihti liata daihti nata
ziza, chyhsapa palophao (ethos and pathos)
hmo sizi eima pahnopapha leipa vata a cha chai aw. Pakhona ta
Eima hnohla Rev. Teitu a hronoh
daihti liata a reipa sakha cha “Marapa eima vaw puana thatih he
Khizaw liata a ypa reih hluh via
liata Mara tahpa hawhrawh he a phapa lata chhopasiana y tla leipata a phaleipa
la viata y zi a vaw hnei khai. Chahrasala cha zydua hry liata Greek reih ta
Mara tahpa cha “Tlyzaw ta a ngiapa” tahna ta a vaw cha. Chyhsa hropazy tawta
Mara tahpa moh he maniah ama biepa a chapa chhaota nata manomapaw zy ta amo
sasyh ama vaw awna moh a chapa chhaota Mara tahpa moh he khoh achhih kawpa moh
ta a vaw cha haw. Maniah a vaw aw tuapa chyhsazy tlyma, manomapawzy tlyma he
moh yzi he vaw pahnopasia leipata y thei hra ei sala, tahma keimo chha tawhta
Mara tahpa cha “Tlyzaw ta A Ngiapa” tahpata apy thei ei sila chakhiahtacha eima
moh eima chhopasiana maih liata theithai nao aw ta khochhieh kawpa moh chhao a
cha aw.
He khizaw kawh kawpa lia na heta a
pahrapa chi chychaipazy hry liata chipho sakha hawhta Marapa tahpata Khazohpa
ta maniah a