Dawchhau

God is Good

A Ngiachhiena liata

A Ngiachhiena liata tahpa chabu ta achhuahpa

He chabu liata theology kyh a kathu kawpata rohpa cha leipata awnanopa vatlahpazy khodah hawhta novah thai nawpata nata theithai anao chaipa hawhta rohpa a cha. Awnanopa ta ngiapana kyh liata novah viana nata theithai viana eima hnei lyma thei nawpata ei phatheina rakha hawhta ei roh papuapa a cha. Atanoh awnanopa ngiapana tlahpipazy he a khoh haw chiehpa chha hluhpi liata awnanopa nopaw thokhazy pachuna liata abo lympa hawhta tahma chabu chyhpa chhao he cha nopawpa thokhazy pachuna tawhta atanoh Mara awnanopa ngiapana kyh liata eima siano via lyma thei nawpata achhuahpa a cha. Augustine zy, Thomas Aquinas zy, Martin Luther zy, Calvin zy nata John Wesley zy ta ngiapana ama hmonazy hry tawhta achyu theina hawhta la pachhuapa a cha hra. Ngiapana eima tahpa cha Khazohpa ta keimo hrona liata aphuah ta keimo ta cha aphuahna, maniah a pahnosana cha ngah kawpata eima pahnina he a cha. Cha ngiapana liana chata a duapata Khazohpa ta maniah atao chhana eima pahno lyma haw khiatacha ngiapana liata eima laiseihna kyh chhao athla-azi via lyma hra aw ta, Khazohpa liata eima lyna chhao apoh via lyma hra aw.

Chavata bokha nata liata theology kyh novah theina hawhta nata theithai a nao chai awpa hawhta roh nata, chatawhta Khazohpa ta ngiapatuhpa maniah a pachasa khohpazy eima pahno thei via nawpata chyhsapa taona kyh, Khazohpa kakuapa chana kyh zy, nata chyhsapa padua pakhawheina kyh zy nata ngiapatuhpa khizaw liata a hro chhana kyh zy he eima rei lai awpa a cha. Eima rah awnanopa he Khazohpa ngiachhiena kyh eima reina liata a chyta bua tyh pita chavata he chabu bo nona he Khazohpa ngiachhiena kyh liata Khazohpa tao byuh, chysapa tao byuh tahpata a sia theina hawhta varo eima rei aw.  Ngiapatuhpa mo thokhazy ta “Pipathi khai tawhta siapata raopa eima cha” a tahpazy y pihta, chahawhta, thokhazy heihta “Khazohpa ta a cha papi pathi sa aw, chyhsapa tawhta pipathina tei awpa a byuh vei” a tahpazy eima y heih pyly. Cha zydua chhopasiana cha he bo chhoh liata a y. Bo thohna liata cha Ngiapatuhpa ta a ngiapana hmapata he khizaw liata kheita a hrozi awpa a cha tahpa reipasiana a cha.  Chavata ngiapana dopa tahpazy, chakaonao dopa tahpazy nata pathipaloh phaona dopa tahpazy ta he bo chhoh liata eima reih pasia via lyma aw.

Bo palina he a peimao kawpata ei pahnopa a cha. Cha cha khokhah ngiapana nata dyhphana theology a pazaona kyh a cha. He liata khokhah theology tahpa he rei aw pita cha chata eima nohto khihsana liata eima hrona eima pahno chho leipata maniah a sikheizi tlua aw pita, chatawhta cha pachuna tawhta dyhphana, athohna lata ngiapana eima saipazina kyh eima reih aw. He botlah he atanoh Marah Awnanopa ta eima pahnopasia awpa hry liata apeimao ngaitapa sakha a cha.  Pachhana boh a chapa bo pangawhna he cha ngiapatuhpa ta acho liata eima za reipa zydua hry liata ano mo pakha nata Khazohpa la nata awnanopa la azaona kyh liata ngiapana siapa hneina chota he khizaw liata Krista Zisu lyuna taihta a si lyma awpa kyh reina a cha. Cha cha Krizypa zydua ta eima tei chyupa cha tloh ta. Awnanopa cha chahawhta hro awpata awpa eima cha hra.  Chavata he chabu eima reina kyh liata eima novah via lyma thei nawpata theology tahpa he a sia viapata eima pahno tua awpa abyuh thlyu aw tahpa ei pacha. Chavata tahma he theology kyh chyupa cha eima rei pathao tua aw.

 

 

Khazohpa Kukuapa eima chana

 

            Theithai anao chaipata reipa cha mawhsala, chyhsapa ta Khazohpa kakuapa lyupa eima chana kaothoh ta chhopasia theipa a cha. Chazy cha: pikheipa liata lyuna, biehneina kyh liata lyuna, nata hrozi kyh liata lyuna zy he a cha.  

             a) Pikheipa liata lyuna (Natural images)

            Khazohpa ta chyhsa taotuano liata chyhsapa chata byhna awpa ta cha byhna a awpapa cha ano Khazohpa eima pahno thei nawpata a cha. Chyhsapa liata thlahpa pita cha thlahpa maniah a pipa chata novahna (understanding) khohpa a tlyh ta tao theina (free will and freedom) maniah apie haw. He pachapazina (reason)[1] he kaothoh ta rai a hria. Sakhana liata hmoto eima palorupa liata avypa maih eima pachapazi lyma tyh. Sanona liata cha hawhta eima pachapazi khai nata a do nata a doleipa eima pachhaih pita bichhuahna eima tao tyh. Sathona liata cha hawhta biechhuahna eima paloruhpa liata eima hnei khai nata eima ka papua tyh. Chavata pachapazina  he Khazohpa tawhta maniah apiepa a cha tahpa eima ngiapa. Ngiapana kyh liata pachapazina he a peimao ma? A pachhoh kawpata eima rei khiahtacha a byuh kaw eima tah aw. Khapavata a byuh? A chhapa cha pachapazina he a yleipa khiahtacha ngiapana bie tlahpipazy chhopasia thei awpa cha aw vei. Chahawhta Khazohpa la kyh eima pahnothaina cha eima pachapazina he thlahpapathaipa ta byhna a pipa vata a cha. Cha hawhta pachhana kyh zy, Khazohpa nata chyhsapa azaona kyh zy he he pachapazina tawh heta Khazohpa baona ta eima pahno theipa cha a cha hra. Chavata pachapazina (reason) rei pachhiena cha zyhna (religion) rei pachhiena nata alyu tah theipa a cha. Chahawhna hra chata pachapazihna ahlao leipa ngiapana cha ngiapana ado leipa a cha tah theipa a cha hra.

            Chyhsapa taotuano daihti liana kha chyhsapa hnohta khohpa sasy atly ta tao theina pipa chata, khotalai kawpata ano khohpa a vaw tlyh. A khotlyna ado leipa vata moleipa a vaw cha haw. Khazohpa la kyh tao nawpa chata kho atly theina cha pipa cha taraw ta chahrasala moleina la kyh tao nawpata a vaw hmah haw. Chavata chyhsa ta a vaw moleina rakha tawhna khata a khotlyna cha arao kei hawpa khotlyna deita a y haw ba. Chavata tahma keimo zydua eima khotlyna he raokei hawpa khotlyna liata a y haw. Chavata chyhsapa he ano sasyh phana lata khoh atly lyma hata, ano pathipaloh chhohpa liata chhao cha hawhpa kho atlyna chata abie thlah haw. Chahrasala chyhsapa liata a khohpa taotheina “khotlyna” ahnei thlah haw. Khazohpa pachiana he a dopa a cha khiahtacha chyhsapa liata kho atlyna a hnei cheingeih awpa a byuh.  Khapavata? Ano sasyh ryu areih thai leipa khaw sakha arao hawpa cha “khazia na rao” tahpata maochhi thai awpa cha leipata, chahawhta lapi a vaw pakhapa alo lai kawpa chhao cha a pakha lei nawpata kheihawpa adona ta hmata acho liata bi pachia thaipa cha hra vei. Chavata hmoto zydua ano hrona chata ano sasyh khotlyna ta a hro thei leipa maih acho liata hmoto a vawtlo thlupazy vata ano cha maophyuna ato nawpa lathloh y vei. Ano khohpa hawhta a hro leipa vata.

            He kyh nata azaopata Wesley reipa sakha a pha kawpa a y. Cha cha Khazohpa ngaichhiena hmiatuapa kyh a cha. Chyhsa to he amo hrona liata khotlyna hnei chyu eita, cha ama khotlyna chata Khazohpa ngiachhiena hmiatuapa (previnient grace) he ama palie[2] thei a tah. (He kyh he hnohla viata a pasi via eima reih aw).  A yzi cha chyhsapa ta Khazohpa angiapa awpa he ano kho atlyna ta a py thei ta, a py leipata chhao a y thei hra tahna a cha. Chavata he pachapazina nata khotlyna eima hneipa he Khazohpa kakuapa eima chana a cha tahpa a cha. Chahrasala cha zy cha Khazohpa ano chana, lyuna chata hma awpa deita a cha.

b) Bihneina kyh liata lyuna (Political images)

            Taotuhpa chana palasa nawpata chyhsapa liata taotuhpa kakuapa chana he piepa eima cha. Taotuhpa ta a chyhsazy cho liata a pahnihpa rai cha a hropa taopazy mohoh awpa nata khasia awpa rai a cha. Cha cha Khazohpa achhuahpa hawhta a hropa hmohrohzy cho liata kyhpachana nata zawngiana ta bihnei awpa a cha. Hmoto he amo nata amo chana duahmo lyma hawhta angia kawpata nata khoh a chhih kawpata mohoh awpata bihneina cha Khazohpa lyuna a cha.

            Anodeikua, chyhsapa ta a vaw pao hawna daihti tawh na khata, ano liata piepa bihneina cha sapa khohpa lyma hawhta vaw hmata ano sapa khohpa pi patlosa awpata cha Khazohpa lyuna biehneina cha a hmah lyma haw. Chavata ngiachhie awpazy, kyhpacha awpazy, nata zawngia awpazy cha cha pahnolei a chapata ama y lyma. Reinhold Niebuhr reipa sakha ado kawpa cha “Chysa ta ano sapa khohna pi patlosa nawpata nata ano khohpa khinarah pakawhsa nawpa vata ama opapaezy patypama eita, riethei ama pataosa lyma tyh” a tah. Khazohpa lyuna biehneina he Khazohpa chana palasa nawpa chata hma awpata piepa a cha.

c) Hrozi kyh liata lyuna (Moral images)

            Chyhsapa ta Khazohpa lyuna “kakuapa” achana sathohna cha a hrozi he a cha. Piekheipa lia Khazohpa eima lyuna a chapazy cha pachapazina (novahna) nata kho atly theina zydua cha chysapa paona daihti rakha tawh na khata cha zydua cha chysapa liata raokei hawta, chavata Khazohpa lyuna eima hneipazy he ado khao leipa deita a cha khai haw ba. Chavata eima nohto hrozi liata a palainazy, pokha athohnazy, a do leinazy ta maniah azi lyma haw. Chavata maniah taotuhpa chana cha paluahsa thei khao leipata eima y lyma tyh. Taotua noh liata chyhsapa ta  a hneipa Khazohpa lyunazy cha kyhpachana zy, a dona zy, ngiachhiena zy, zawngiatheina zy chata, taotuhpa chana kupheizy hawhta cha lyunazy cha a hmah lyma. Cha zy cha Khazohpa kakuapa chanazy a cha.

            Chyhsapa ta husona a hneipa cha Khazohpa tawhta piepa lyma chata chavata chyhsapa ahro chhoh zydua liata Khazohpa ta apaha beileipata chyhsapa liata rai ahria lyma. Ano lyuna cha chyhsapazy cho liata aluah thei nawpata. Chyhsapazy pathipaloh liata Khazohpa a phua ta, ama pilyuna liata a phualuah ta ano lyuna ama hrona liata ama chalua lyma thei nawpata rai a hria lyma. Eima pohpa, thlahpa nata pathipaloh zydua he Krista Zisu liata Khazohpa ngiachhiena zawzi ta ano lyu awpata awpa eima cha.

Keimo cha “Khazohpa kakuapazy eima cha” tahpa he eima hrona liata a thei lyma awpa a byuh. Cha eima hrona cha eima vaihzy nata hmohrohzy hnoh taita chhao palasaw awpa a byuh. Chavata chyhsa ta ano taotuhpa thlala hawhta a palasana cha pikheina kyh liata zy, bihneina kyh liata zy, nata notoh hrozi kyh liata zy he a cha. Cha zydua cha Khazohpa kakuapa eima lyuna cha tloh ta.   



[1] “Pachapazina” tahpa hawhrawh he “reason” vyuhpata ei hma. Chavata pachapazina tahpa hawhrawh maih he Mongyuh reihta reason a cha lyma aw.

[2] “Palie” tahpa he respond tahpa kha ei palipa a cha. Chavata palie tahpa hawhrawh maih liata Mongyuh reih ta “Respond” tahpa kha acha lyma aw.

Khazohpa Ngiachhiena

1) Ngiachhiena hmiatuapa (Prevenient Grace)

Krizypa pachhana kyh he awnanopa ta a rei hluh chaipa chata eima  reina liata chhao no aina a y thai leichaipa a cha. Cha cha moleipa eima chapata Khazohpa ano ngiachhiena vata deita ano saw chano chapaw cha awpata tovyuh eima to theina lathloh achapa vata Krizypa ta a rei hluh chaipa, ama rei hluh chai lyma awpa rai a vaw cha haw. Hmiala liata eima rei hawpa hawhta a pao hawpa chyhsapa he Khazohpa tawhta pahraena, a patheisana a y tua leipata ano pachana nata pahnona ta Khazohpa chakao thei vei eima tahpa hawhta Khazohpa ta he khizaw liata chyhsapa ano la eima kua thei nawpata a thlahpapathaipa ta chyhsazy liata rai ahria lyma. Cha cha Khazohpa ta chyhsapazy hnohta a ngiachhiena va deita maniah a hniana eima tah aw. Chyhsapa ta cha cha apy awpa a byuh. Khazohpa ta chyhsa to ahyrai chahra ei sala ama hrona liata ei kha chha cha uasa leipata y beih vei. Chahrasala he liata eima pahno awpa chysa ta cha ngiachhiena hmiatuahpa he  apy awpa abyuh ngaita tahpa hi.

Eima pachha chana kyh liata moleipa eima chapa vana chata keimo sasyh ta Khazohpa la ahniana sianopa hnei thei khao leipa pita chavata cha Khazohpa liata ngiapana hmeiseihpa eima hnei thei nawpta Ano ta keimo liata rai ahria pathao  lyma tua tyh. Ano kyh asia kawpata eima pahno hlata ano eima pahno thei nawpata keimo liata rai ahria pathao lyma tyh. Chavata Khazohpa ngiachhiena cha keimo pachha eima cha thei nawpa kyh liata rai hria tuata, cha ngiachhina hmiatuhpa, ngiachhiena avy tuapa cha “pre-venio” tahpa a cha. Khazohpa ta maniah tlua tuata, ano eima pahno thei nawpata chhaichhi photo hmapata maniah a pahrae lyma. Cha cha ngiachhiena hmiatupa tahpa a cha.

 Chakhiatacha Khazohpa ei na pahraena ei pahno hlalei chata y thlah ei sila pha vei ma? na tah thei aw. Chahawhta la cha hlei vei. Khapavata tah khiatacha tahma thlai kha Khazohpa cha cha ngiachhiena hmiatuapa ta nama liata rai ahria ngalapa vata a cha. Hmiala liata eima rei hawpa hawhta chyhsa to Khazohpa kakuapa lyuna eima hneipazy yta, chazy cha pachapazi thaina, novahna nata biehneina nata eima hrozi zy liata a cha eima tahpa hawhna khata, kha pachapazi thaina zy liata Khazohpa ngiachhiena hmiatuapa cha rai ahria lyma haw. Chavata he pachapazi thaina he chyhsapa ta ano pikheipa, ano sasy khohna ta ahneipa cha leipata chyhsapa ta Khazohpa taotuhpa achana chyhsa ta a pahnothai nawpata pipa pachapazithaina a cha. Cha chyhsapa ta ahneipa a  pachapazithaina liana chata Khazohpa ta chyhsazy hnohta a hnia lyma tyh ei. Ngiachhiena cha nopha kawpa bie pachiatuhpata a hneipa palohphao taonazi cha leipata chyhsapa liata notato Khazohpa eima pahnothei nawpata Ano Khazohpa raihria chata, cha ngiachhiena chata chyhspa he moleipa achana pahnosa ta, chatawhta Khazohpa la a paheisatuhpa a cha. Chavata ngiachhiena chata moleina tawhta chyhsapa cha papuasa ta, khota palaisa ta, pathaina hro liata chhihtha ta, ano Khazohpa eima lyuna taihta maniah achhithapa a cha. Chahrasala chyhsa ta a pachapazi leipa khiatacha cha ngiachhiena hmiatuapa cha pahnothai aru ngasa hra.

He ngiachheina hmiatuapa liata eima novah via nawpata he hawhta pachhai via heih tua ei su vei. Chazy cha pahnosana ngiachhiena (the subtlety grace), novah thaina tovyuh (the role of our own conscious), nata zawpi chata ngiachhiena (universal grace) zy he a cha.

a) Pahnosana ngiachhiena (the subtlety grace)

He kyh he cha varoh reih aw ma pi. Pahnosana ngiachhiena eima tahpa he nohtato eima hrona liata Khazohpa ta ano eima pahno thei nawpata eima hrona kaoto liata aru lata tlyma, a lahapata tlyma maniah apahnosana raihria a cha. Eima lyna daihti liata zy, eima ngiachhiena daihti liata zy hmo eima tyhpazy tawhta Khazohpa ta maniah a pahnosa chata cha cha pahnosa ngiachhiena tahpata eima biepa a cha. Pakhona sakha rei tua ei si. Kheihawhpa daihti lia tlyma Bihrai vaw reih chihta kha Bihrai na rei ngalana daihti liata  na paloh liata “taephuh” a vaw pahypa a y tyh thlyu aw. Kha hawpazy kyh kha Khazohpa pahnosana ngiachhiena ei tahpa cha a cha. Kha khata Khazohpa ngiachhiena liata laiseih awpata khopasana a chapi lyma thei hra.

b) Ngiachhiena hmiatuapa liata novah thaina raihriana zy

Krizypa thokha theologian zy ta chyhsapa ano sasyh ta a no avahthaina, ano sasyh a pahnothaina he apei maoh kawpata hmo veih ei. Chasai dei cha vei. Chysapa ta a no sasyh pahnothaina cha Khazohpa ngiapana kyh liata hma awpa cha vei tahpa taihta ama pyh (pakhona ta Luther). Khapavata tah khiatacha chysapa sasyh novahna heta r ryhpa kyh kha maniah a pahnosa tyh ta moleipa a thailei chazi a palasa tyhpa heta a cha chai. Eima rei hawpa hawhta he sasyh pahnothaina chhao he Khazohpa tawhta piepa a cha eima tahpa kha, cha chata ano Khazohpa la eima kua heih thei nawpa lathloh a cha hra. Sasyh pahnothaina heta Khazohpa nata a hlapa liata eima y hawna  kyh zy maniah pahnosa ta, ano la a hnia awpata pachapazina chhao maniah api hra. Cha chata molei rona hneitheina lathloh liata chhao maniah a chhitha. Molei rona he chyhsapa taopa chaleipa ta Khazohpa thlahpa ta chyhsapa hrona liata rai a vawhriana chata, chavata thatihpha eima zo thei nawpata cha thlahpa baona chata molei eima ro tua awpa a byuhpa rai a cha.

Zisu Krista hmeiseihna kyh ta eima ngiapa hlata eima hrona parohpa hno chhyna eima hnei tua awpa a cha. Sasy eima zona, eima reithaina eima pahlei tua leipata ngiapatuhpa hmeiseihpa chatheipa cha vei. He liata eima pahno awpa apha ngasapa cha eima vaw ngiapa tuano kha sasyh eima moleina a hmopasia pita khakha thlahpa ta keimo sasyh novahthaina hmata thailei eima chana maniah pahnosana chata, chatawhta molei ro khohna thlai vaw ypa heihta, chatawhta Krista hrona tlokhuh apy awpata thlahpa baona chata bi chhuah heih pita chata eima pipathina a vaw cha tyh. Daihti buakhapa chhoh liata he hawhta eima pahno hma leipa liata thlahpa ta rai a hria lyma tyh.

c) Zawpi chata ngiachhiena (universal grace)

He heta a reih khoh chaipa cha Khazohpa ta ngiachhiena hmiatuapa hmapata chyhsa to he ano pachhana chhoh liata ama ngia thei nawpata rai ahria lyma tahna a cha. Chyhsa to liata he ngiachhiena hmiatuapa he pipa cha chyu eita cha cha Khazohpa ta khizaw chyhsa zawpi hry liata a ngiachhiena a palasa lymana a cha. He he zyna hropa liata a ypazy Khazohpa khihnarah ama ngiathei hra aw tahna pachuna cha leipata chahrasala amo cha eima rei hawpa hawhta okae liata a ypazy ama cha hra tahpa apyna a cha hri. Krizyna cha ochhi tawhta angiapazy cha eita, Krista hrona liata a hrotuhpazy cha ochhoh liata a pahrapazy ama cha eima tahpa hawhta a cha.

Chyhsa to liata ngiachhiena hmiatuapa he piepa cha eita chahrasala he  ngiachhiena hmiatuapa he eima pachha chana chata abochha tla awpata apyna aru ngasa. Chavata ahyrai Zisu Krista ngiapana he ama hnei awpa a byuhpa a cha. Lyuchapa Pawla ta areipa hawhta he zawpi chata Khazohpa ngiachhiena tawh heta cha hmoto he a sia leipata pahnopa chata (I Kaw 13:10), chahrasala Zisu Krista dei he cha asia leipazy pasiana cha tlao a vaw cha. Wesley reizi ta reipa cha mawhsala he zawpi chata ngiachhiena hecha mydi khih a pava hlata azo hmaihmawpa daihti hawhta a cha a tah. Mydi lyula eima sina daihti liata alo tlyma,  tho tlyma, asia kawpata eima pasia theileina hawh khata acha. Zisu cha my noh chhih khaipa hawhta a cha. (He pachuna heta hlano eima mano mapaw zy chhao Khazohpa china, tlua khohna ama palohrupa chhoh chaipa liata a y khiatacha Abeipa Zisu thatih ama pahno leipa chhaota Khazohpa khinarah liata ama y theina lathloh a cha tahpata thokha ama pyh).

2) Thaipachasana ngiachhiena (Justifying grace)

Hmiatuapa ngiachhiena kha okah liata yna (porch) hawhta reih haw pita cha liata ngiapa leipa zydua nata apih pathileipa zydua ama duana su cha a cha. Cha okaeh tawhta ochhi la  chyhsa zydua ama ngiathei nawpata thlahpa pathaipa ta raihria heih ta, cha thlahpa pathaipa raihriana cha papeisa ta angiapapa zydua cha (ochhi a chapa) thaipachasana ngiachhiena cha ama to lyma. Cha kyh cha tahma eima reih aw. Oka tawhta ochhoh la eima ngiatheina cha ochhi a chapa hawhta Khazohpa nata eima zaona lathloh cha thaipachasana ngiachhiena he a cha. Thaipachasa tahna cha chana yzi pananosana tah theipa a cha. Eima chana parohpa tawhta chana thiepa liata pa ysa heihna tlao a cha. Khazohpa ta Krista Zisu liata pathaisana ngiachhiena vata taotuanoh ta eima chana duahmo liata maniah a pa ysa heih tahna a cha.

He thaipachasana ngiachhiena he chysa ta Zisu Krista liata ngiapana ta ngiachhiepa eima chana tawhta a ypa a cha. Thaipachasana ta Khazohpa kakuapa eima cha heina lathloh liata maniah a chhih tha. Chahawhta Khazohpa tawhta eima hrona siapata maniah araopa saidei chaleipata keimo nata eima zaopa chyhsa hropazy lata chhao adona maniah a pahneisa. Chavata he hawhta eima reih aw.  Pachha chana lathloh cha he hawhta a cha: Thaipachasana-pipathina-pathaisana tahpata a si. Pipathina hmia asapa lyuta, chahrasala eima no a raih awpa cha vei.  Pipathina cha Khazohpa ta Krista Zisu liata thai maniah a pachasana a pahnona tawhta a vaw ypa a cha. Pipathi tawhta thaipachasapa cha leipata thaipachasana chata pipathina lathloh liata maniah a chhihtha. Chatawhta pathaisana hro liata a si awpa a cha. He hawhta chhopasia via tua ei si. Thaipachasana cha Khazohpa ta Krista Zisu liata eima moleina maniah angiathaina chata Khazohpa rai a cha. Pipathina cha Khazohpa ta Krista vata keimo liata hrothiehpa eima hneina chata, eima pao hawna tawhta paduapa eima chaheina tlao a cha. Cha pipathina hro chata hro pathaisana lathloh liata maniah a pasi sa lyma.

He kyh he theithai aru kawpa vata bata a pasiviapa ta vaw reih via tua ei suh vei. Keimo sasyh ta Khazohpa hmia liata thaichana eima chhuah khiatacha keimo liata siana eima hnei leipa vata khatinoh raita thai acha thaipa cha ma pi. Chavata Khazohpa ta Zisu Krista liata thai maniah a pachasana he eima hrona liata apy awpa a cha. Wesley chhopasiana sakha theithai via nawpata eima reih tua aw:

“Ahyrai Khazohpa tawhta molei ngiathaina a khohpa maih ta, he hawhta ama rei awpa cha vei: ‘He he ei tao tua awpa a cha; moleina ei pahni tua awpa a cha; phana ei tao tua awpa a cha’ tapazy hi. Khazohpa ta thai a pachasa tla awpata hmopha a taotheipa chyhsa nama hmo ba ma? ‘Zisu hnohta ei vy hlata he zy ei tao tua aw’ tahpa pacha kha y. Ngiapana (sola fide) dei he hro pathaina nata Khazohpa aly tla cha a cha” a tah.

He liata pipathina kyh a chyta eima reih via heih tua aw. Thaipachasana nata pipathina azaona kyh he a cha. Thaipachasana cha Krista liata Khazohpa ta keimo chata ataopa chata, pipathina cha hro a thlaina a cha. Hro a pananona a cha. Thaipachasapa chata hro apanona a hnei tahpata eima chhopasia aw. Pipathina cha pachha chana lathloh eima chhih tuana chata, cha cha pathaisana hro liata a si lyma awpa a byuh. Krista liata Khazohpa ta thai maniah a pachasana a pahnopa chata pipathi ta, a pipathipa chata pathaisana lathloh liata a si awpa acha tahna a cha.

Awnanopa Chakaona Zi

1) Awnanopa yzi (the nature of Christianity)

Krizyna cha ngiapatuhpazy hmaokha ta y pakhyna chata cha hmaokha ta ama y pakhyna tawhna chata amo chata a thituhpa ama Beipa Zisu khinarah pakawh nawpata rai ahria papuapa ama cha. Cha liata hmo hneipazy ahlypakhei tyh eita, a ngiachhie rai hria eita, kyhpachana ta a vaih eita, a charei eita, ama lyna nata ngiarona a pahno khei eita, hmaokha ta thlachha khoh eita chazy cha Krizypa ngiapana tlahpipazy cha a vaw cha. He hawhpa awnanopa he chyhsapa tawhta taopa cha leipata chyhsapa byuhpazy Khazohpa mohta a dychhei awpata a vaw duapa tlao a cha. Taotuhpa ta “chyhsa mo pakha deita ypa he pha vei,” tahta chyhsa hropa ataopa kyh Athaona chabu liata eima hmo. He khizaw liata yzi hneipa chysapa hro adua nawpa chata cha zawpi (or) ahmaopakhypa a byuh cheingeih. Awnanopa cha Khazohpa ta achhuahpa he phopizy hry liata pipatloh saw awpata paduapa a cha. Mo pakha deita ta a ziapa cha laloh thaipa cha vei (Ecclesiates 4:1). Chavata chyhsa ahyrai ta hrona thiehpa atopa cha a yna zawpizy hry liata a pahlao leipata hro awpa cha leipata zawpi nata azao-akhina a hnei cheingei awpa a byuh. Chatakhiadeikua cha hrona thiehpa a hneipa cha a pakawh sa thei aw. Mo pakha deita pipathi ta ano deita a ypa cha khapa chata apha hnai? Ano chata ngala a pha hnai thei aw. Awnanopa hrona liamaripa cha ahmaoh pakhyna nata akaoraohna he a cha.

Awnanopa cha chyhsapazy byuhpa dychhei awpata a ypa saidei chaleipata Khazohpa khohpa he khizaw liata phua awpa vata a ypa a cha. Cha cha Khazohpa achhuahna chata awnanopa ta ngiachhiena raizy[1] nata ngiapana pazipakona raizy[2] yzi hnei kawpata a hria awpa a cha. Chysapazy eima hmaopakhyna liata eima tao via chaipa cha atheina eima hlana hlata pakha nata pakha eima ngiachhie rairina, eima palyupalina nata ei cha khokheina zy eima palasana he cha thla vei ma? Kheihawhpa daihti liama cha eima hmao pakhyna su zy liata a pachunazy, chabu reinazy, thlachhanazy hmata eima my haw tyhna daihti a y thei tyhpa kha. Cha chata a palasapa cha eima theina hlana hlata mo pakha nata pakha eima dychheina eima paso via tah theipa a cha tyh.

Chahawhta awnanopa cha pazipakopa raizy he a chakao awpata cha heih hra ta, cha pazipakopa rai eima taopazy cha keimo mopakha chyu ngiapana liata laiseihna eima hnei thei nawpa a cha. He ngiachhiena rai zy nata pazipakopa rai zydua he Khazohpa moh rohnah nawpa deita ta tao awpa a cha khai. Chavata awnanopa tahna cha pazipakopa rai nata ngiachhiena raizy yzi hnei kawpata chakaona su chata moto a pahlypakhypazy yna su a cha. Cha hawhta awnanopa a vaw duana chhapa chhao cha Khazohpa nata zawpi a hmaopakhypazy chakao awpa deita a cha.

            Hmo sakha kyh keimo sasyh ta eima novahna, eima pyna heta nohto eima hrona kaoto liata eima taona zizy liata maniah pahni kawpata eima hrona he eima pahno hma leipata maniah achhi lyma tyh. Pakhona ta ngiapana tahpa nama na nohvana hawhta reih chita, cha ngiapana na novahna hawhta na hrona liata na tyhpa hmoto cho liata tao chita, hmiala liata chhao cha na ngiapana, nano a novahna hawh tlaita na tao lai lyma heih thlyu aw. Na ngiapana anano hla leita cha. Chahawhna hra chata Awnanopa eima tahpa kyh eima rei tita cha awnanopa kyh Bihrai saipazipa ta keimo eima novahna hawhta reih pita, cha eima novahna awnanopa duahmo tawhta he khizaw he eima chakao lyma tyh. Khizaw cha awnanopazy rai eima hriana nata Khazohpa khinarah kyh eima reina nata eima chaluana su tlao a cha. Khizaw tahpa chholeicho he a yleipa khiatacha Khazohpa ronana eima phuah nawpa su y hr’aw aw vei.

            Awnanopa cha Khazohpa ta he khizaw liata a vaw padua haw. Awnanopa cha Khazohpa rai chakaotuh awpata paduapa chata, cha rai ama chakao nawpa su cha he khizaw he a cha. He khizaw liata Khazohpa ta hrosopazy vaw tua ta, he khizaw liata Abeipa Zisu vaw pita, he khizaw liata pachupazy cha tuapa cha eita, he khizaw liata tanoh awnanopa chhao pathlipa eima cha hra. Khizaw cha Khazohpa ta ano rai a chakaona su a vaw cha.

            Awnanopa cha he khizaw liata a vawdua nata a thlahruapa ta aduah thla ha leipata chahrasala Khazohpa tawhta tuapa hrosohpazy bi reipazy, Khazohpa thlahpa pathaipa ta tawhta pahnosapa ngiapatuhpazy, Abeipa Zisu chakaona zy he a mopa lyma ta he khizaw liata chakao awpata tuapa a cha. Chavata awnanopa ta Khazohpa chakao nawpata a hmapa hmobyuh cha Bihrai pathaipa he a cha. Bihrai pathaipa reipa ta tha a patloh eita, ngiapana palaiseih sa eita, chakaona chhao ama hnei lyma. Hmiatua awnanopenawh kha ama ngiapapa biezy pahmaoh eita, pachapazi lyma eita cha zy cha tanoh awnanopazy cha bizypazy (doctrines) tahpata a vaw y. Thokha eima rah khotho la apua theipa, awnanopa hropazy liata Bihrai achu theipa ngiapatuhpa thokhazy ta Mara awnanopa he doctrines ahnei leipa hawhta ama pacha thla hmaw tyh. Chavata he liata bizypa (doctrines) kyh a chyta eima pacha tua aw.

             2) Bizyhpazy (doctrines)

Hmiatua ta Mara awnanopa bizyhpazy eima reih hlata bizyhpa (doctrine) cha khapama a cha tahpa eima chhopasia tua aw. Bizyhpazy (doctrine) tahpa cha zyhna sakha kha liata ama zyhna tlahpizy apha kawpata a chuta pathluapathla khai tawhta ado tahpata a pypa zyhpazy a cha. Awnanopa bizyhpazy cha awnanopa ta ngiapana kyh nata a zaopa apynazy pachapazi ta pathlapazi ta he he ado tahpata apypa a cha. Cha cha awnanopa chhoh liata zona totlahzy hawhta khasiapa chata chahawhta ado tahpata pathluhpa zona bizy cha (dogma) tahpa a cha.

Bihrai liata doctrine tahpa cha Bihrai liata pachuna, pachupa tlahpipazy he a cha. He liata a iviapata Abeipa Zisu chana apyna cho chata rei viapa a cha. Bihrai liata bizyhpa (doctrine) cha Abeipa Zisu a cha. A hropa pachunazy hecha ano eima ngiapana kyh liata ado viapata eima pahno thei nawpata maniah a baotuhpazy ama cha. Chavata  “Zisu Abeipa a cha” tahpa cha doctrine  bizyhpa a cha.

Mara awnanopa chhithana liata chakaona bu eima hnei. Bizyhpazy (doctrines) chhao cha liata a y. Apostles Bie Ngiapa hawhta Mara awnanopa a pyh. Awnanopa ngiapana pabosa nawpata nata awnanopa ngiapana a pathieh lyma nawpata Apostles Bie Ngiapapa he awnanopa ta ahma chai. “Apostles Bi Ngiapapa liata, ” thyuheina kyh zy, thlahpa pathaipa kyh zy, daihti chha nawpa kyh zy, molei ngiathaina zy, Pachiana kyh zy, Awnanopa hropazy nata akaona kyh zy, Khazohpa kyh zy, Abeipa Zisu kyh zy tahpata awnanopa bizyhpazy a pha kawpata a y. Chazy cha Mara awnanopa ta liasa apyh khai. Cha apyna cha Mara Awnanopa doctrine zy a cha.

Anodeikua Mara awnanopata he ary lia hawhpazy he phupy sakha ta apy awpata pacha vei. Chazy cha, 1) Ava rah a kawh ma, a bua ma? 2) Valyuchapazy ama ngiama, ama chhima? 3) Kheihawhpa daiti liata Zisu a vy aw? 4) Zisu azu tita valyuchapazy ama zazi aw ma? 6) Hrina su katlu a ka thu? 7) Ahyzy e ary la achha aw ei? 8) Avarah liata ahyzy e arona chai aw ei? 9) Varah cha ngoh ta tobipa acha ma? 10) Abeipa Zisu eino lata ma a vy aw? ..etc tahpazy hawhpa he phupy sakha ta pachiapata apyna biechhuahna hnei vei. A hnei awpa chhao cha hra vei. Ngiapana tlahpipazy a chaleipa vata a cha.

3) Ngiapana dopa (orthodoxy)

Acho liata eima rei hawpa hawhta awnanopa tanoh taihta adua thei lymapa he awnanopa ta ngiapana kyh liata a bizyhpazy adopa liata a ypa vata a cha. Awnanopa chana duahmo eima mo nata pachuna pakheipazy, apyna ado leipazy, awnanopa sina hmeiseihpa nata a chakhiapazy he chha kha hnoh chha kha ama vaw pua lymapa ta eima pahno. Chavata awnanopa hrona liata apeimao ngaitapa a hneipa cha adopa zyhnazy he a cha. He kyh he he hawhta pacha via tua ei suh vei.

Bizyhpa dopa tahpa cha ngiapana dopa tah theipa acha hra.  Cha cha doctrine dopa eima tahpa cha a cha. (ortho = a dopa, doxy =zona) “Zisu cha Abeipa a cha” tahpa cha doctrine dopa eima tahpa cha a cha. Cha hawhta “Varah a y tahpa eima ngiapana” chhao he doctrine dopa cha acha hra. Chahawhta “Zisu Krista ta maniah a pachha” tahpa chhao he doctrine pyly a cha. A chyta eima rei via khiatacha “Zisu cha pachhatuhpa chata, ano a ngiapapa maihta chhazaw hrona ama hnei aw,” tahpa cha doctrine a cha thla ha hra. Chavata zyhna dopa eima tahpa cha cha “ado tlai tahpata eima pypazy apha kawpata zyhna he” a cha. He liata chakaona kyh ahlao leipata, hriapazina kyh chhao ahlao hra vei. Zona dopa acha pa vata. “Na ngiapa khiatacha Varah na kia aw,” tahpa cha pachuna dopa chata chahawhta a zopa chyhsa cha “Zona dopa” a hneipa chyhsa a cha tahna a cha hra.

He duahmo zona dohpa hneina rakha liana heta tanoh awnanopa thokha ama y. Zona dopa liata a pahnina rakha ta. He zona dopa ama hnei thei nawpata bi achu eita, zona dopa liata ama y lyma thei nawpata a pakhy eita, zona dopa ama pahlei lei nawpata Bihrai reih eita, zona dopa cha ama pachu pachhawh lyma hra. Nohtato hrozi nata azao kaw leipata ngiapana a cha. He he Mongyuh reihta orthodoxy ama tahpa a cha.

4) Chakaona dopa (orthoparaxy)

Awnanopa ta chha hluhpi chhoh cha he ngiapana dopa heta a vaw si lyma. Cha chhoh zydua liata riethei sipasapazy cha dychheina rakha ta, ngiachhiena rakha ta, kyhpachana rakha ta ama vaw khasia lyma tyh. Bihrai liata kyhpacha awpa tahpazy, ngiachhie awpa tahpazy vata mo ngiana rakha ta ama vaw dychhei lyma tyh. Rietheipa nata sipasapazy hrona liata angia thei leipa eita, ama rietheina sipasana tawhta pachha awpa chhao pachana hnei kaw hra vei ei. Khapavata maw? A chhapa cha ngiapana dopa hneina he Krizypa hrona liata apeimaw chaipata ama sopa vata a cha. Ngiachhiena rakha cha ngiachhi eita chahrasala sipasapa cha asipasana tawhta pua pathla thei ba beih vei. Pua khei awpata awnanopa ta a pachu leipa vata a cha.

Chahrasala khizaw liata chyhsa thokha ta kheihawhpa phupy rai chasala cha phupy a pachuna (or) a zyhpa hlata chyhsapa hrona kyh arei viapa ama vaw pua nata Bihrai tawhta ama pachuna chhao he ama vaw sai pathi lyma haw. A eih viapata Abeipa Zisu pachuna nata chakaona kyh zy ama saipazi nata hmiatua ta eima reipa “ngiapana dopa rakha hneipa heta Krizypa sina cha vei” tahpa he ama no a vaw vah lyma haw. Sei ta atahpazy cha sei ama chana chhoh liata ngiachhie awpa hlata sei chana tawhta papua haw awpa a chazi, rietheipazy ama rietheina chhoh liata kyhpacha awpa rakha chaleipa ta ama rietheina tawhta papua haw awpa achazi ama vaw pacha lai lyma. Chavata ngiapana dopa tawhta ngiapana dopa cha chakaona dopata eima si awpa a cha tahpata pachuna nata chakaona thlai a vaw y haw. Cha cha “chakaona dopa” tahpata ei vaw bie. He heta ngiapana dopa hneina rakha awnanopa he pahao lyma ta, sei hneina zy, chyhsa pathluana zy, movyhpa tahpata pa-ina zy, a pachhaina zy kha a pahlei lyma. Khazohpa bie tawhta awnanopa notato hrozi zy saipazipa ta ama novahna hawhta ama reih papua lyma. Abyuh khiatacha he sipasapazy chata (or) vyuhpata chariah thyu awpa taihta ama vaw pipasai haw. Ngiapana dopa deita heta adaih leipata chakaona dopa liata awnanopa a si awpa a cha tahpata reina a cha.

5) Palohphaona dopa (orthopathy)

Ngiapana dopa tawhta chakaona dopa lata vaw rei pita, tahma he chakaona dopa tawhta eima chakaona chocha liata eima palohphaona dopa kyh eima reih aw. Ngiapana dopa cho liana chata awnanopa ta chakaona dopa a hnei awpa rai a cha. Chahrasala chakaona cha eima ngiapana kyh liata rai hriapazina chata chavata khatlu taihta cha ngiapana dopa cha chakaona dopata a hriapazi aw tahpa he pahnothai aru ngasa. Chahleikho ta chakaona chhoh liata a y haipazy pi he chyhsapazy cha pita eima chakaona kyh liata katlu taihta eima vai aw, khatlu taihta ei hriapazi aw tahpa he alaori thlina aru ngasa tyh. Ngiapana dopa eima hneina cho liana chata chakaona dopa hnei awpa byuh ta cha chakaona dopa eima hneina cho liana chata palohruphaona dopa chhao eima hnei awpa a cha.

Chakhiatacha palohphaona dopa he kheihawh ta acha aw? Palohphaona dopa eima tahpa cha ngiapana dopa liata a duahpata chakaona hneita, cha a chakaona liana chata Krista kyhpachana palohphaona chhaota chakaona he a cha. Pakhona ta, chakaotuhpa pakha ta sei ta atahpazy cha ama puathei nawpata Khazohpa bie liata a duapata vaw hriapazi ta, cha ahriapazina kyh liana chata sei hneituhpazy hnohta a haona palohruhpa a hnei leipa, viari thokhona paloruhpa a hneileipa, sei ta atahpazy cho liata palopasa ngasapa ta kyhpachana a hneipa, ngiachhiena a hneipa palohphao he a cha. Palohphaona dopa cha “Zisu Krista hneipa palohphao hawhpa he a cha.” Kyhpacha saihina palohphao a cha.

Chavata awnanopa ta ngiapana kyh nata azaopa raizy he khizaw liata a vaw chakao nota chakaona dopa lia deita ta adua awpa cha leipata a chakaona rai liata ngiachhiena palohruhpa a hnei cheingeih awpa a cha. Ngiapana dopa tawhta chakaona dopa, chakaona dopa tawhta palohphaona dopa hneina chota Khazohpa ta maniah a pavaosapa chakaona su chyu liata chakao lyma awpa a cha. Palohphaona dopa a hneituhpazy he “Keimo la Krista paloh phao tloh pita,” lyuchapa Pawla a tahpa kha ama cha.

 



[1] Ngiachhiena raizy tahpa he a tlaleipazy vaina, thlahruapazy mohohna he a cha.

[2] Pazipakona raizy tahpa he thlachhana, Bihrai reina, a pachuna hawhpazy he a cha.