ريختْ شناسي ِ آخوند ( از دهخدا )

     اِن شاءَ الله گربه است ! ^{*  **}
دير بامي امام ِ ده به مسجد مي رفت ، جامه اش به سگي باران ديده بساييد . امام چشم بر هم نهاده گفت : «  اِنْ شاءَ الله گُربه است » .
حكايت ِ منظوم ِ ذيل مَأخوذ از اين مَثَل است :

گردن و سينه ، در شكم مُدْغَم
پاي تا سر ، چو خُم ، تمام شكم
هيچ نه ، جز عِمامه و شكمي
كَلَمي ضَخْم ، بر فراز ِ خُمي
قُوز ِسالوسيَش به پُشت ِ چو يُوز
معني ِ صدق ِ « قُوز ِ بالا قُوز »
بر زبان ذِكْر و ، خاتَمش به يَمين
سَبحَه در دست و ، پينه بار ِ جَبين
ريش ِ انبوه ِ پُر ز اِشپِش و كك
زير ِاو اوفتاده تحت ِحَنَك
همچو آن توبره يْ كَه آكنده
بند بركَلَّگي در افكنده
چون جهودانه ، چرب و چيل و درشت
هر كفي را چهار پنج انگشت
ناخنان ، پُر ز چربي ِ بُن ِ مو
بس كه تَخليل ِ لِحْيه ، گاه ِ وُضو
از دو سو ، گرد و خاك ِ رَه بيزان
شال و بند ِ اِزار آويزان
پيرهن شوخگِن ، قبا ناپاك
آستين ها گشاده و ، يَقَه چاك
تَه ِ رنگ ِ حنا ، به ريش ِ دو مو
كوه ها در ميان و دور از رو
فلفل و زرد چوبه ، روي ِ نمك
بر نَسيج ِ چَپار ، فضله ي ِ كك
خفي اش ذكر و ، كَسكَسه يْ سين اش
رفته از درب ِ چين به سَقسين اش
بس كه چالِشگري ، به قصد ِ ثواب
در هم آميخته خِل و ژَفكاب
ز آستين ِ گشاد و پاچه ي ِ باز
بغل و كَش عيان ، چو چرم ِ گُراز
( ديده باشي اگر چو من ، اين نوع
نَز رَه ِ عُنف ، بل به رَغبت و طوع
كني اِذعان كه تا كنون بي شك
كفش ِ كس را نگفته ام كفشك
دُر ِ شهوار يا شَبَه سُفتم
راستي هر چه بود آن گفتم
ليك مُغرض چو بر غَرض آشفت
غَرض ِ كور را چه آري گفت ؟
نيك داني كه اين ز حق دوران
وز مي ِ عُجب و كِبر مَخموران ،
پُر ز باد و هوي ، فَخور و مَرِح ،
پيشوايان ِ دين ِ سهل و سَمِح ،
كف چو از خون ِ بيگنه شويند ،
سپس « اين سگ چه كرده بُد ؟ » گويند )
*
شيخي اين سان كه ذِكر ِ خيرش رفت
بود وقتي امام ِ مسجد ِ شَفت
دوش بهر ِ ثواب ، پاسي و نيم
قصر ها ساخته به باغ ِ نَعيم
بامدادان به خواب مانْد دراز
ديو ِ كابوس را سَرايان راز
وز دگر سو كشيد مؤذِن صَوت
« عَجِّلُوا بِالصّلوة ِ قَبلَ الْفَوت »
به رَه اش مانده چشم ِ مأمومان
چون غَسَق جوي ديده ي ِ بومان
مسجد از سُرفه ، عَطسه ، خَميازه
پر هَلالوُش و بانگ و آوازه
زن و مرد ، از دو صف ، به نوك ِ بَنان
عانَه خاران و ريش شانه كنان
اين به فكر ِ كَه و نواله ي ِ خر
وان به تدبير ِ زرع ِ حبّ ِ بَقَر
بَلَل ِ شُبهه اين به كُر شويان
ذِكر ِ « زَوَّجني حُورعين » گويان
وان دگر ، خوابنامه اندر پيش
زان كه در خواب ديده لِحيه ي ِ خويش
زر ِ ناب اش فتد به كف بي شك
بِخَرد توبره براي ِ ايشَك
.......................................
.......................................
شيخ غلطي زد و ، ز بالش ِ شيخ
نوك ِ پرّي بداد مالش ِ شيخ
نوك ِ پر بر سرش خَليد و بِخَست
شيخ اِسپند سان ز بستر جَست
ديد ديري ست تا كه صبح ِ دُوُم
بر دميده ست و ، گرگ آخته دُم
گفت : آوَخ كه خفتن ِ بيگاه
مدح ِ من قَدح كرد و جاه ام چاه
دانم اين مردگان ِ زنده به تن
اين زمان چون گمان برند به من :
« شيخ خورده ست چرب و شيرين دوش
سيمْ ساقي فشرده در آغوش
صبح در خواب ِ ژَرف مانده به ناز
كي تواند به مسجد آمد باز ؟ »
وين بَتَر ، كِمْ به بُضع ِ همخوابه
نيز بايد شدن به گرمابه .
گفت اين جمله ، جَست از جا چُست
شد به حمّام و تن به چُستي شُست
نوز سر پُر ز ناز و غَنج ِ خَديش
راه ِ مسجد روان گرفت به پيش
تا امامت كند به عامي چند
همچو خود ريش گاو خامي چند
گاو را خواندگان خدا ، ز خري
منكِر ِ نوح در پيامبري
از خدا با خرافه ساختگان
عقل بر نَطْع ِ وَهْم باختگان
پيروان هر مَجاز و واهي را
به مَلاهي دَهان الهي را
ناشناسندگان ِ سَد ز سَداد
قِشر ِ بِطّيخ ديده از بغداد
خِرَد و مغز ِ آن گروه ِ غَوي
رَبَض ِ كوفه ، مَردم ِ اُمَوي
دين به بازار ِ آن عَشيرت ِ دون
همچو بوبكر ِ سبزوار ، زَبون
گاه در خواب ِ مرگ و گاه به جوش
به تَفي روشن ، از پُفي خاموش
شاد با ظَنّ و از يقين به سُتوه
كوه را كاه ديده ، كَه را كوه
شك نياوردگان ِ كرده يقين
« اِنْ » و « لَو » شان به جاي ِ راي ِ رَزين
همچو سنگي به جاي پاينده
نه فزاينده و نه زاينده
غول ِ عادات را به بيگاري
خواجه تاشان ِ گاو ِ عصّاري
بام تا شام ، در مَشَقَّت ِ راه
شب همان جا ، كه بامداد ِ پگاه
بس كنم قصّه ، وقت بيگاه است
شيخ را چشم ِ عامه در راه است .
*
در خَلابي كنار ِ جاده درون
از قضا بُد سگي فتاده درون
لاشَه سگ بس تلاش بُرد به كار
لاشَه افكند عاقبت به كنار
همچو قُبطيّ ِ بركشيده ز نيل
سر و تن خيس خورده و تَر و تيل
دست و پائي زد و به خشكي راند
عَفعَفي كرد و آب ِ تن بفشاند
قِسمي از رَه بلند و بخشي پست
شيخ زي شيب و ، سگ به بالا دست
رَشَحات ِ جدا ز جسم ِ پليد
هشت عُشرَش به سوي ِ شيخ جَهيد
وز پليديّ ِ سگ گرفت آهار
شيخ را ريش و جُبَّه و دستار !
باقلا بار كردنت هوس است
پيش كن خر ، كه كار زين سپس است !
خَرْ مُريدان ، به انتظار ِ نماز
كار ِ تطهير ِ شيخ دور و دراز
حرص ِ ميل و قبولي ِ عامه
با تُرُشروي نفس ِ لَوّامَه
لحظه اي چند جنگ شان پيوست
شيخ با حرص از درون همدست
گفت : « سگ اندر آب ؟ - اين غلط است
گر نه ماهي است ، لامُحالَه بَط است
فَلْس و پَر نيستش ، عَجَب اين است
دُمَكي دارد ، آه ! دُلفين است
كه به بَحر و به بِركه هاي ِ عميق
به كنار آوَرَد ز مهر غَريق
گفته اند اين و گفته اي زيباست
بي عمل كار ِ علم نايد راست
خوانده بودم به شرح ِ سيرت ِ آن
در « دَميري » و نيز « اَلْحَيَوان »
حافظه رفته ؛ لَعن بر ابليس
در « بليناس » و « اَرسْطاطاليس »
در « شِفا » هم به باب ِ جانوران
بوعلي را اشارتي ست بر آن
ليك از بهر ِ نيك سنجيدن
صد شنيدن كجا و يك ديدن !
............................................
............................................
ندهد تا يقين ِ خويش به شك
گفت شيخ اين و ، پشت كرد به سگ
وز عَبا مُرده ريگ ِ پنج پدر
مُرده آسا كَفَن كشيد به سر
چون شِهاب ِ هوا و آهوي ِ دشت
چشم بر هم نهاد و تيز گذشت
فرصت ِ يك دوگانه خواندن ، نوز
مانده بود از طلوع ِ كوكب ِ روز
شيخ محراب با قدوم آراست
وز همه سوي بانگ و غوغا خاست :
« قدس و پاكيّ ِ شيخ را صلوات
لال هر كو نگويد اين كلمات ! »
*
بارها گفته ام به شيخ اَبو
يك كَرَت كج نشين و راست بگو
كانچه را نام كرده اي وُجدان
چيست جز باد ِ كرده در انبان ؟
نيك بنگر بدو كه بي كم و بيش
چون هَريسَه است و آبديده سريش
چون كشي ريش ِ احمق است دراز
ور رها شد ، درازيش به دو قاز
شير بر غُرم چون بَرَد دندان
هيچ داني چه گويدش وُجدان !
گويد : اي شاه ِ دد ! هَماره بِزي
نوش خور نوش و ، شاد خواره بِزي
زانكه زين غُرم ِ گول ِ اُشتر دل
چون كني طعمه ، اي شه ِ عادل
عمل ِ هَضم در ، به معده ي ِ شاه
شير سازي كند از اين روباه !
كار ِ صيد از تو نز ره ِ بازي ست
بلكه از دام ، شاه ِ دد سازي ست !
زن ِ جولا چو بركَشَد بَگتاش
باز وُجدان بدو زند شاباش
گويدش : « كاين نگار ِ جانانه
اندر آن تنگ وتار ويرانه ،
نه خورش داشتي نه جامه ي ِ گرم
شوي نيز از رُخَش ببردي شرم ،
هر دو رَستند از اين جوانمردي
اين يك از درد و ، آن ز بي دردي »
آري اين اوستا به هر نيرنگ
ز يكي خُم برآوَرَد ده رنگ
زرد از او جوي و زعفراني بين
سرخ از او خواه و ارغواني بين
دهدَت زين خُم ار كند آهنگ
نيز بالاتر از سياهي رنگ !
گر به فضل ِ قديم ، صورت ِ خويش
داد ايزد بر آدم از اين پيش
اين به سيرت عَديل ِ ديو ِ رَجيم
صورت ِ خود دهد به ربّ ِ كريم
محكمي را چو او كند تأويل
پيل از پَشَّه سازد ، از پَشَه پيل
تا بدانجا كه گفت رهزن ِ كُرد :
« گر نمي كُشتمش ، نه خود مي مُرد ؟! »
*
شيخ اَبو در جواب ِ من هر بار
بعد ِ چندين اَعوُذ و استغفار
گويد : اينها نه كار ِ وُجدان است
نَفْس ِ اَمّاره عامل ِ آن است .
پس دوصد نَفْس بر شمارد او
نام ِ هر يك جدا گذارد او
به يقيني تمام و هيچ شكي
از تو سازد هزار ْبيشَگَكي !

*  اين مثنوي در مجلّد ِ اوّل ِ كتاب ِ امثال و حكم ِ دهخدا ( ص 300 تا 304 ) ( سال 1308 تا 1311 هـ . ش . ) زير ِ مَثَل ِ « ان شاء الله گربه است » و سپس در مجلّه ي مهر ، سال ِ اوّل ( 1312 هـ . ش . ) چاپ شده است . و ادوارد براون مستشرق ِ معروف ِ انگليسي ، متن ِ فوق را با ترجمه ي ِ فصيح ِ آن به انگليسي در كتاب ِ « مطبوعات و شعر ِ ايران ِ جديد » طبع كرده است .

 Edward G. Browne, The Press and Poetry of Modern Persia. Cambridge 1914. P.200-204

◘ توضيح : افزون بر يادداشت هاي ِ استاد دبير سياقي كه در اصل ِ ديوان در پابرگ آمده و من نيز به همين صورت آورده ام ( الّا اين كه در وب برگي در كار نيست و يادداشت ها به ته ِ متن مي رود ! ) چند فقره توضيح هم هست كه افزوده ي ِ من است ؛ و همه جا با دو حرف ِ « م . س . » مشخّص شده . اگر بخواهيم اين شعر را به طور ِ كامل شرح كنيم ، بايد دو سه برابر ِ اين يادداشت نوشت ؛ امّا محض ِ رعايت ِ خاطر ِ استاد آرين پور ، از آن صرف ِ نظر كردم ! ( راستش را بخواهيد ترسيدم !! - بنگريد به يادداشتي كه در ردّ ِ نظر ِ استاد نوشته ام . ) . چند مورد هم اختلاف ِ ضبط وجود داشت – با آن چه در امثال و حكم آمده ؛ و در دو بيت ِ 90 و 91 ، با آن چه ملك الشّعرا بهار در يكي از اشعار خود به وجه ِ تضمين آورده - ، كه همه را به جاي ِ خود ياد كرده ام .

**  علامه ي مرحوم قزويني در باره ي ِ منظومه ي ِ فوق نوشته است : « در عين ِ اين كه تمام ِ مقالات ِ مندرجه در اين سه نمره ⁽¹⁾ همه خوب و همه نخبه و همه قابل ِ تقدير و اِستحسان است ، شكي نيست كه گل ِ سرسبد ِ همه ي ِ آن ها بلاكلام و بلاترديد اشعار ِ بسيار بسيار نفيس ِ بديع ِ وَحيدٌ في بابِه آقاي ِ دهخدا مُدَّ ظلّهُ العالي است . حكايت ِ « ان شاء الله گربه است » كه ظاهراً به سبك ِ حديقه ي ِ سنائي سَرائيده شده و بدون ِ هيچ گفتگو شاهكاري ست از شاهكارهاي ِ ادبي ِ امروزه . اي كاش كه بقيّه اي داشته باشد ؛ يعني اين قصّه جزو ِ كتابي باشد از قبيل ِ همان حديقه ، نه اين كه قصّه ي ِ منفرد جداگانه اي باشد كه ايشان تفنّناً آن را به نظم آورده باشند ؛ زيرا كه في الواقع جاي ِ افسوس خواهد بود كه ذوالفقار ِ علي در نيام و زبان ِ آقاي ِ دهخدا در كام باشد » . ⁽²⁾
  (1) يعني سه نمره از مجلّه ي مهر
  (2) مجلّه ي مهر ( سال اوّل ، شماره ي 5 ص 396 سال 1312 هـ . ش . )
  (3) تصوّر مي كنم كه علّامه قزويني مي خواسته است بگويد : « جاي افسوس خواهد بود كه ذوالفقار ِ علي بي نيام و زبان ِ دهخدا در كام باشد . » !

بيت 1 - مُدغَم : در هم رفته ؛ در هم آميخته .
بيت 2 - ضَخْم : ستبر ؛ درشت .
بيت 3 - سالوسي : ريائي ؛ مُزَوّرانه .
          « قوز بالا قوز » مَثَل است به معني ِ رنجي و تَعَبي بر رنجي و تَعَبي
بيت 4 - خاتَم : انگشتري . يَمين : دست ِ راست .
           سَبحه : ( شرح نشده . ) سُبحه : تسبيح [ فرهنگ معين ] . ( در همين كتاب - ديوان ِ دهخدا ، ص 64 سطر 2 - به ضمّ ِ اوّل مشكول شده : سُبحه . )
           جَبين : پيشاني . ( جَبين ِ پينه بار : پيشاني ِ پينه بسته بر اثر ِ قرار گرفتن ِ بسيار بر مُهر ِ نماز ؛ جا مُهر دار ) . ( م . س . / هم از اين توضيح و هم از شكل گذاري ِ متن – كه « پينه بار جبين » آمده – پيداست كه دكتر دبير سياقي خوانش ِ ديگري در نظر نداشته ؛ در حالي كه به صورتي كه من در متن آورده ام نيز مي توان خواند ، و بلكه به نظر ِ من اين درست تر است : سبحه ، در دست و ؛ پينه ، بار ِ جبين ! )
بيت 5 - تحت ِ حَنَك : دنباله ي ِ عِمامه كه فقها از زير ِ زَنَخ گذرانند و به جانب ِ ديگر ِ عِمامه بند كنند .
بيت 6 - ( م . س . ) مانند ِ توبره ي ِ پر كاه كه جلو پوزه ي خر قرار گرفته و بند ِ آن روي ِ سر ِ حيوان افكنده شده ! ( كلّگي : قسمتي از يراق ِ اسب كه به سر ِ اسب استوار كنند ؛ آن قسمت از يراق ِ اسب كه بر سر ِ او افتد . [ لغت نامه ؛ يادداشت به خط مرحوم دهخدا . براي آن همين بيت – همچو آن توبره يْ ... - به شاهد آمده ! ] ) يزيد بن مفرّغ ِ حِميَري كه داستان او با عباد بن زياد ( برادر ِ عبيدالله بن زياد ) در اغاني آمده در هجو ِ عباد از ريش ِ او به هنگام ِ سواري ، يك چنين توصيفي كرده بوده ، آن را به توبره اي كاه تشبيه مي كرده كه در باد به اين سو و آن سو برود . و به سبب ِ اين هجويّات به دست ِ عبيدالله بن زياد مجازات شده . داستان او را مي توانيد در بهار و ادب فارسي ، جلد اوّل ، ص 100 و سبك شناسي ، جلد 1 ص 231 ، بخوانيد . [ فقره ي وصف ِ ريش ِ عباد در اين دو مأخذ نيامده . يادم نيست كجا خوانده ام ! ]
بيت 7 - جهودانه : چرب روده كه درون ِ آن با گوشت و مصالح پُر شده باشد (saucisson) .
             چيل يا چيلي ، از اتباع ِ چرب است .
بيت 8 - تخليل ِ لِحيه : لِحيه به معني ِ ريش است و تخليل ، انگشتان در ميان ِ ريش كردن براي ِ رسانيدن ِ آب به بن ِ موها ؛ و اين عمل از مُستحبّات ِ وضوست چنانكه تقليم ِ اَظافر مستحبّ ِ ديگري است .
بيت 9 - اِزار : شلوار ؛ تنبان . ( م . س . ) )
بيت 10 - شوخگن : چركين .
بيت 11 - دو مو : سياه و سپيد .
         « كوهها در ميان » و نيز « دور از رو » دو جمله ي ِ مَثَل گونه است در تداول ِ عامه كه پيش از اداي ِ مطلبي دور از ادب ادا كنند .
بيت 12 - نَسيج ِ چَپار : بافته ي ِ دو رنگ .
بيت 13 - خَفي : آهسته .
            كَسْكَسه : الحاق ِ كاف ِ مؤنّث به سين به هنگام ِ وقف است مانند ِ « بِكِس » و « اَكرَمتُكِس » در « بِك » و « اَكرَمتُك » و آن لغت ِ قبيله ي ِ تميم است ؛ و اينجا آوازي است كه از تلفّظ ِ « سين » شنيده مي شود .
              سَقسين : ولايتي از تركستان .
بيت 14 - چالشگري : تلاش ؛ اينجا آرميدن با زن . ( م . س . / « به قصد ِ ثواب » ، اشاره به اين است كه اخانيد و بلكه مسلمين عقيده دارند كه با هر بار خوابيدن با حلال ِ شرعي ، خداوند قصري در بهشت براي مرد مي سازد ! شاعر فرموده : دو زار بده آش / به همين خيال باش ! )
             خِل : خلطي كه از بيني بر مي آيد . ژفكاب : آب و چركي كه در گوشه ي چشم جمع مي شود .
بيت 15 -
بيت 16 -
بيت 17 - يعني در هيچ حال در صدد ِ كوچك و حقير شمردن ِ كسي نبوده ام . ( م . س . / « كفش ِ كس را كفشك گفتن » مَثَل بوده است . در « مقالات ِ شمس » چاپ دكتر محمّد علي موحّد ، دفتر نخست ، ص 288 آمده : « چون كفش ِ عالِم را كفشك گفتن كفر است ... » )
بيت 18 - شَبَه : سنگ ِ سياه كه از آن انگشتري سازند و در بها كمتر از گوهر هاي ِ ديگر است . مراد ِ بيت آن كه ممكن است سخنان نغز باشد يا بيهوده ، امّا حقيقت است و بي خلاف .
بيت 19 -
بيت 20 - عُجب : كبر ؛ خود خواهي .
بيت 21 - فَخور : بسيار نازنده ؛ افتخار كننده
             مَرِح : بسيار شادمان ؛ مُتِبَختِر ؛ سرخوش .
            سهل : آسان ( م . س ./ سَمِح : 1 – بخشنده ؛ سخي 2 – آسان ؛ سهل . [ فرهنگ ِ معين ] « تساهل و تسامح » كه در دوره ي ِ اصلاحات الدّروغينه ي حكومت ِ اسلامي ، بسيار مطرح مي شد ، در اشاره به همين دو صفت بود . پس اين ياوه ها از قديم بوده ! )
بيت 22 - طُلّاب ِ علوم ِ دينيّه را رسمي كهن است كه چون يكي از آنان با غير ِ طالب علمي به جنگ و ستيز بر خيزد ، ديگران پيش از آن كه ظالم را از مظلوم بشناسند تَعَصّب را به حمايت ِ همكار بر خيزند ، بدان حد كه در زمان ِ سلطنت ِ ناصرالدّين شاه در تبريز بيگناهي را بدين صورت كشتند . ( م . س . / در مقاله اي از « چرند و پرند » آمده : « حق داشتم بترسم ، براي اين كه من كتك زدن هاي طلبه هاي تبريز را ديده بودم ؛ براي اين كه من ديده بودم كه وقتي يك آخوند كسي را مي زد همه ي آخوند ها سر آن يك نفر مي ريختند و غالباً بعد از آن كه در زير چماق ، بيچاره مي مرد آن وقت تازه از يكديگر مي پرسيدند : اين ملعون چه كرده بود ؟! » [ از شماره ي 14 صور اسرافيل / چرند و پرند ؛ از كتاب : شاهكارهاي نثر فارسي معاصر ، تأليف سعيد نفيسي ؛ ص 44 ] )
بيت 23 - شَفت : بخشي در شهرستان ِ رشت ( گيلان )
بيت 24 - در خبر آمده است كه هر بار كه مرد با حَليله ي خود بيارامد او را در بهشت قصري عطا كنند .
بيت 25 - كابوس : بختك ؛ خواب ِ پريشان .
بيت 26 - يعني : بشتابيد براي نماز پيش از آن كه بيگاه شود و وقت بگذرد . ( م . س . / در مصرع ِ نخست ، در امثال و حكم « از دگر سو ... » آمده . )
بيت 27 - مَأموم : آن كه پشت سر امام نماز گزارد .
             غَسَق : تاريكي .
              بوم : جُغد .
بيت 28 - هلالوش : شور و غوغا .
بيت 29 - بنان : سر انگشت .
             عانه : زير ِ ناف ؛ زهار .
بيت 30 - زرع : كشت ؛ كاشتن .
             حَبّ ِ بَقَر : گاو دانه ؛ كُرشنه
بيت 31 - بَلَل ِ شُبهه : رطوبت ِ مُشتبه و مورد ِ شُبهه كه در زير جامه ي ِ نائم ديده شود . ( م . س . / در اصطلاح ِ فقهي : رطوبتي كه در خواب مرد را افتد و به روز نداند كه از آب و وذي و ندي و ديگر رطوبات كدام است ، و بر او تنها تطهير ِ موضع ِ رطوبت است نه غسل . [ لغت نامه . يادداشت ِ مرحوم ِ دهخدا ] با اين توضيح ، بيت روشن تر مي شود : شخصي پاي چاله ي ِ « كُر » ايستاده و دارد خشتك ِ خود را آب مي كشد !! )
         « زَوِّجْني حور ِعين » يعني: پيوند ِ زناشويي ده مرا با حور ِ بهشتي .
بيت 32 -
بيت 33 - در خطاب به ريش ِ كسي كه آن را در خواب ديده است شاعر گويد : بينند چو مفلسان به خواب ات / تعبير كنند زرّ ِ ناب ات .
             ايشك : خر ( كلمه ي تركي است ) .
بيت 34 -
بيت 35 - خليدن : فرو شدن .
             خَستن : مجروح كردن .
بيت 36 - صبح ِ دوم : سپيده ي ِ صادق .
             گرگ آخته دُم ؛ يعني آن سپيده ي ِ دراز ِ راست بالا ، پيش از آن كه بر افق بپراكند و خورشيد سر زند ، دميده است .
بيت 37 - مراد آن كه نكوئي هاي مرا به زشتي بَدَل ساخت .
بيت 38 -
بيت 39 -
بيت 40 - اين دو بيت مضمون ِ پندار ِ مأمومان در حق ِ شيخ ِ پيشنماز است .
بيت 41 - بُضع : آرميدن با زن . ( م . س . / : « و معلوم گردانم كي از من بضاع و جماع ممكن شود يا نه . » سندباد نامه ، چاپ ِ احمد آتش ، ص 175 )
بيت 42 - چُست : تند ؛ سريع .
بيت 43 - نوز : هنوز .
             غَنج : ناز و كرشمه .
             خَديش : كدبانوي ِ خانه .
بيت 44 - ريش گاو : احمق ؛ نادان . ( م . س . / در امثال و حكم « ريش گاو و خامي چند » آمده ؛ امّا ضبط ِ ديوان برتري ِ بسيار دارد . )
بيت 45 - ياد آور ِ مضمون ِ اين بيت ِ سنائي است :
                                   گاو را دارند باور در خدائي عاميان
                                   نوح را باور ندارند از پي ِ پيغمبري
بيت 46 - ( نطع : صفحه ي ِ شطرنج . [ فرهنگ ِ معين ] م . س . )
بيت 47 - ( ملاهي : آلات ِ لهو ؛ اسباب ِ بازي . [ فرهنگ ِ معين ] م . س . )
بيت 48 - سَداد : اُستواري .
             قشر : پوست . بطّيخ : خربزه .
             ياد آور اين ابيات مولوي است :
                                   گاو در بغداد آيد ناگهان
                                   بگذرد از اين سران تا آن سران
                                   زان همه عيش و خوشي ها و مزه
                                   او نبيند غير ِ قشر ِ خربزه .
بيت 49 - غوي : گمراه .
             ربَض : گرداگرد ِ شارستان و شهر ؛ حومه ي ِ شهر .
             اشاره است به مَثَل ِ : « اَذَلّ مِن اُمَويّ بالكوفه في يوم العاشوراء » : خوارتر از مردي از بني اميّه به كوفه در روز عاشوراء . نظير « بوبكر ِ سبزوار » ( امثال و حِكَم ِ دهخدا )
بيت 50 - رجوع به مثنوي ِ مولوي ( چاپ علاءالدّوله ص 451 ) شود .
بيت 51 - تَف : حرارت و گرمي .
بيت 52 -
بيت 53 - اِن : اگر . لَو : هرگاه . رَزين : استوار ؛ محكم .
بيت 54 -
بيت 55 - خواجه تاشان : غلامان ِ يك صاحب و نوكران ِ يك آقا .
             گاو ِ عصّاري : گاوي كه براي ِ روغن كشي به كار دارند و او چشم بسته دائماً به گِرد ِ دستگاه دَور زند .
بيت 56 -
بيت 57 -
بيت 58 - خَلاب : گِل و لاي ِ به هم آميخته شده ؛ زمين ِ گِلناك .
بيت 59 - لاشه سگ : سگ ِ لاغر و زبون .
             مصرع 2 - در امثال و حِكَم : لاشه آورد ... ( م . س . )
بيت 60 - قُبطي : منسوب به قُبط ؛ سكنه ي ِ قديم ِ مصر . ( م . س . / از اين مصرع همچنين اشاره اي به موسي استنباط مي شود ؛ ولو كه دهخدا در نظر نداشته بوده باشد ! اگر چه متأسّفانه بد ْجهود بوده ؛ و اين را از گوشه كناره هايي از آثار ِ او مي توان دريافت . )
             تر و تيل ، در تداول ِ عامه : سخت خيس .
بيت 61 - عَفعَف : حكايت ِ آواز ِ سگ .
بيت 62 -
بيت 63 - رَشَحات : جمع ِ رَشحه ؛ ذرّات ِ آب ِ پاشيده شده . ( رشحه به فتح و كسر ِ اوّل ، هر دو ، مشكول شده . امّا در فرهنگ ِ معين به فتح آمده ، و اشاره به تلفّظ ِ ديگري نشده . / م . س . )
            ( هشت عُشر : هشت دَهُم ، هشت بخش از ده بخش ! / م . س . )
بيت 64 -
بيت 65 - اشاره به مَثَل ِ : خر بيار باقلا بار كن .
بيت 66 - ( مصرع 2 - در امثال و حكم : كار ِ تغسيل ِ شيخ ... / م . س . )
بيت 67 - نَفْس ِ لَوّامه : نفس ِ سرزنش كننده .
بيت 68 -
بيت 69 - بط : مرغابي .
بيت 70 - فلس : پشيز ؛ پولك هاي ِ ماهي .
بيت 71 -
بيت 72 -
بيت 73 - يعني سيرت ِ دُلفين را .
             دَميري : نام ِ مؤلّف ِ كتاب ِ « حَياتُ الحَيَوان » و « الحَيَوان » نام ِ كتاب ِ جاحِظ است .
بيت 74 - يعني در آثار ِ بليناس ِ حكيم ( اپولونيوس ) و اَرَسطو .
بيت 75 - شِفا نام ِ كتاب ِ مهم ابوعلي سينا ست شامل ِ منطق و طبيعيّات و رياضيّات و الهيّات .
بيت 76 -
بيت 77 - اشاره است به مَثَل ِ : لا تنقضُ اليقينَ بالشّكِ ؛ باور ِ پيشين به گمان ِ پسين تباه مكن ( امثال و حكم دهخدا ) .
بيت 78 - مُرده ريگ : ميراث .
بيت 79 -
بيت 80 - دوگانه : نماز ِ دو رَكعتي .
             نوز : هنوز .
             كوكب ِ روز : خورشيد .
بيت 81 -
بيت 82 -
بيت 83 - از شيخ ابو ، مخاطب ِ معلومي مراد نيست ؛ مطلق ِ مخاطب مراد است چنان كه در مثنوي ِ مولوي نيز به نظاير ِ اين گونه اسامي برمي خوريم كه مخاطب عام است نظير ِ سيبويه و غيره .
             كَرَّت : بار ؛ دفعه . ( م . س . / در متن بدون ِ تشديد است . تلفظّ ِ اصل ِ عربي به تشديد است ، امّا در فارسي به تخفيف نيز به كار رفته و اين ربطي به تنگناي شعر هم ندارد . از جمله در طبس ِ گيلكي چنين است . )
بيت 84 - باد ِ در انبان : چيزي بي ارزش و بي سود .
بيت 85 - آبديده سريش : سريش چون آب بيند خاصيّت ِ چسبندگي از دست دهد و بي فايده شود .
بيت 86 - قاز : پشيز ؛ پول ِ سياه . ( در امثال و حكم : غاز . / م . س . )
بيت 87 - غُرم : بز كوهي ؛ ميش كوهي .
بيت 88 - دَد : حيوان درنده .
             هَماره : هَمواره .
بيت 89 - گول : اَحمق ؛ نادان .
             اُشتر دل : ترسان ؛ ترسو .
بيت 90 - ذكر ِ روباه در تعبير از غُرم به سبب ِ زبوني ِ روباه و تقابل ِ او ست با شير در قدرت و زورمندي .
             ( م . س . / اين بيت در جلد دوّم ِ ديوان ِ بهار ، ص 880 ، كه چند بيت از اين مثنوي را بهار تضمين و نقل كرده ، با تفاوتي اندك به صورت ِ زير آمده : عمل ِ هضم ِ دد ! به معده ي ِ مير / شير سازي كند از اين نخجير ) ( در پابرگ آمده كه ابيات از شماره ي ِ اوّل سال اوّل مجلّه ي مهر نقل شده . )
بيت 91 - ضبط ما از ديوان ِ بهار است . در ديوان دهخدا : « بلكه از دام ِ شاه ِ دد سازي است » . به صورتي كه در متن ِ ديوان دهخدا آمده بايد « دام » را به معني ِ « روي ، سبب ، چاره ، نيّت ، ... » دانست . در فرهنگ ِ معين ، چنين معنايي ديده نمي شود . در لغت نامه نيز چشم گردان كردم ، نيامده . پس بايد وجه ِ متن را نادرست دانست و « دام » را بدون ِ كسره خواند ؛ همان گونه كه بهار خوانده . و معني ِ بيت اين است كه : اي شير ! كار صيد ِ تو براي ِ بازي و خوش آمد نيست ، بلكه تو دام را شكار مي كني و با خوردن ِ گوشت ِ او ، او را در بدن ِ خود – يا به صورت ِ نطفه – به گوهر ِ « شير » بدل مي سازي !! بيت ِ قبل ، اين معني را روشن تر نشان مي دهد : شير سازي كند از اين روباه ! ( م . س . )
بيت 92 - جولا : رَسَن تاب .
             بركشيدن : به زور بردن از خانه و تصاحب كردن .
             بَگتاش : بزرگ ِ ايل ؛ فرمانده ِ دسته ي ِ سپاهي . ( م . س . / در امثال و حكم و ديوان بهار – ج 2 ص 880 - « بكتاش » به كاف آمده . )
بيت 93 -
بيت 94 -
بيت 95 - جوانمردي ، طنزي است به عمل ِ ناجوانمردانه ي ِ بگتاش .
             بي دردي : بي حَميَّتي ؛ بي عار و ننگي .
بيت 96 -
بيت 97 -
بيت 98 - اشاره است به مثل ِ « بالاتر از سياهي رنگ ِ دگر نباشد » .
بيت 99 - اِنَّ الله تعالي خَلَقَ آدَم علي صورتهِ ( حديث )
بيت 100 - عَديل : همتا ؛ نظير ؛ مانند .
             ديو ِ رجيم : شيطان ِ رانده شده ..
بيت 101 - مُحكم : آيتي از قرآن ِ كريم كه معني ِ آن روشن و صريح باشد در مقابل ِ متشابه .
بيت 102 - ( م . س . / امثال و حكم : « گر نه مي كشتمش ... » . ضمناً در امثال و حكم ، شعر به همين بيت پايان يافته است . )
بيت 103 - اَعُوذ : اشاره است به « اَعُوذُ بِاللهِ مِن الشّيطانِ الرّجيم » ، پناه مي برم به خداي از شرّ ِ ديو ِ رانده شده .
             اِستغفار : آمُرزش خواهي .
بيت 104 -
بيت 105 -
بيت 106 - هزار بيشگك : مخفّف ِ هزار بيشه ؛ صندوقچه ي ِ كم قطري داراي ِ دو طبقه كه مسافرين همراه داشتند و آن به خانه هاي ِ بزرگ و خُرد به اشكال ِ مختلف قسمت مي شد و هر خانه اي جاي ِ يكي از لوازم ِ سفر ، مانند ِ جاي ِ چاي و جاي ِ قند و جاي ِ استكان و جاي ِ قاشق و چنگال و غيره بود .