„Teorie la reĝo povas fari tion, kion li deziras; lia vorto
estas leĝo. La maksimo, ke »La leĝo de Medujo kaj Persujo ne
ŝanĝiĝas« estis nur antikva ĉirkaŭfrazo pri la absolutismo
de la suvereno. Li elektas kaj li povas eksigi ĉiujn ministrojn,
oficirojn, altrangulojn kaj juĝistojn. Super siaj propraj familio kaj
domanaro, kaj super la civilaj aŭ militistaj funkciuloj servantaj lin, li
havas la rajton permesi vivon aŭ ordoni morton sen turni sin al. Iu
juĝistaro. La propraĵoj de iu tia persono malhonorigita aŭ
ekzekutita reiĝas al. Li. La rajto mortpuni iuokaze apartenas al. Li sola,
sed ĝi povas esti delegita al guberniestroj aŭ deputitoj. Ĉiu
propraĵo ne antaŭe donacita de la kronulo aŭ aĉetita
– ĉiu propraĵo, fakte, al kiu laŭleĝa posedrajto ne
povas esti pruvita – apartenas al li, kaj povas esti disponita laŭ
lia volo. Ĉiuj rajtoj aŭ privilegioj, kiel faradi publiklaborojn,
funkciigadi minojn, konstruadi telegrafojn, vojojn, fervojojn, tramvojojn,
k.t.p., fakte, ekspluatadi iujn el la provizoj de la lando apartenas al li, kaj
devas esti aĉetitaj de li antaŭ ol ili povas esti surprenitaj de
aliaj. En li estas kunigitaj la trioblaj funkcioj registraraj, leĝita,
administra, kaj juĝa. Nenia devigo estas trudita sur lin krom la ekstera
plenumo de la ceremonioj[xxxix] de la nacia
religio. Li estas la pivoto, sur kiu turniĝas ĉiuj partoj de la
publika vivo.
Tia estas teorie, kaj estis ĝis antaŭnelonge praktike, la
karaktero de la persa monarkeco. Nek eĉ unuopa el ĉi tiuj altaj
pretendoj estis publike cedita. La lingvaĵo, laŭ kiu la ŝaho
alparolas siajn regatojn kaj estas alparolata de ili, rememorigas la fieregan
tonon, laŭ kiu Artaĥŝaŝt aŭ Dario parolis al siaj
tributaj milionoj, kaj kiun oni povas ankoraŭ legi en la gravurita
enskribaĵo de ŝtona murego kaj tombo. Li restas la Sháhinsháh, au
Reĝo de Reĝoj; la ẓillu’lláh, aŭ
Ombro de Dio; la Qibliy-i-`Álam, aŭ
Centro de la Universo; »Alta kiel la planedo Saturno; Puto de Scienco;
Vojeto de la Ĉielo; Altega Suvereno, kies standardo estas la Suno, kies
beleco estas tiu de la Firmamento; Monarko de armeoj nombraj [xxxix]kiel la steloj.«
Ankoraŭ la persa regato konsentus kun la instruo de Sa`dí, ke
»la malvirto aprobita de la reĝo fariĝas virto; serĉi
kontraŭan konsilon estas trempi la manojn en la propra sango.« La
tempopaso devigis sur lin nek religian konsilantaron nek sekularan
konsilantaron, nek ulemon nek senaton. Elekta kaj reprezenta institucioj
ankoraŭ ne entrudis siajn malrespektajn ecojn. Ekzistas nenia skribita
malpermeso kontraŭ la reĝa prerogativo.
... Tia estas la dieco, kiu ĉirkaŭas tronon en Persujo, ke ne nur
neniam ĉeestas la ŝaho ŝtatajn vespermanĝojn aŭ
manĝas kune kun siaj regatoj, krom unuopa festeno por siaj ĉefaj
parencoj je Náw-rúz, sed la
sintenado kaj lingvaĵo uzataj al li eĉ de liaj konfidencaj ministroj
estas tiuj de sklavemaj riverenco kaj flatado: »Mi estu via ofero,
Rifuĝejo de la Universo«, estas la ĝenerala maniero de alparolo
uzata eĉ de regatoj plej altrangaj. En lia propra ĉirkaŭeco
estas neniu, kiu diros al li la veron aŭ donos al li senpartian konsilon.
La eksterlandaj Ministroj estas eble preskaŭ la sola fonto, el kiu li
lernas faktojn, kiel ili vere estas, aŭ ricevas de ili simplan konsilon,
eĉ se ili estas interesitaj. Kun la plej bonaj intencoj en la mondo
entrepreni grandajn planojn kaj plibonigi sian landon, li havas malmulte
aŭ neniom da direkto super plenumo [xl]de
entrepreno, kiu jam transiĝis de li kaj fariĝis amuzaĵo de
malvirtaj kaj egoistaj altranguloj. Duono de la mono voĉdonita kun lia
konsento neniam atingas sian celon, sed algluiĝas al ĉiu intervena
poŝo, kun kiu profesia eltrovemeco povas nedaŭre interrilatigi
ĝin; duono de la projektoj rajtigitaj de li neniam estas efektivigitaj,
kaj la ministro aŭ funkciulo estranta esperas, ke pro la forgesemaj
kapricioj de la suvereno, tiu ĉi ne rimarkos lian forlason de devo.
... Nur antaŭ jarcento ankoraŭ ekzistis la abomeninda sistemo de
blindigo de eblaj aspirantoj al la trono, de sovaĝaj kripligoj kaj
vivdaŭraj kaptitecoj, de diboĉa buĉado kaj sistema
sangoverŝo. Malaltigo ne estis malpli subita, ol plialtrangigo, kaj morto
estis ofta sekvanto de malaltigo.
... Ŝaho Fatḥ-`Alí ... kaj
liaj posteuloj tiel eksterordinare multnaskis virseksan idaron, ke la
daŭreco de la dinastio estas certigita; kaj eble ne estas [xl]ia reganta
familio en la mondo, kiu dum cent jaroj multobliĝis al tiel vastaj
ampleksoj, kiel la reĝa gento de Persujo ... Nek pri la nombro de liaj
edzinoj nek pri la amplekso de lia idaro oni povas kompari la ŝahon,
kvankam li estas neneigeble familiulo, kun lia praavo, ŝaho Fatḥ-`Alí. La
malkonverĝaj kalkuloj trovitaj en verkoj pri Persujo rilate al la nombro
de liaj kromvirinoj kaj infanoj devas esti atribuitaj, mi supozas, al la alta
opinio de ĉiuj pri la domaj kapablecoj de tiu monarko. Kolonelo Drouville,
en 1813, kalkulas al li 700 edzinojn, 64 filojn, kaj 125 filinojn. Kolonelo
Stuart, kiu estis en Persujo en la jaro post la morto de Fatḥ-`Alí, kalkulas
al li 1.000 edzinojn kaj 105 infanojn ... Sinjorino Dieulafoy ankaŭ nomas
la 5.000 idojn, sed laŭ ŝi ili ekzistis en epoko kvindek jarojn poste
(kio ŝajnas esti pli kredebla) ... La kalkulo, kiu aperas en la Násikhu’t-Tavárikh, granda
moderna historia verko persa, kalkulas la nombron de la edzinoj de Fatḥ-`Alí kiel pli ol
1.000, kaj de lia idaro kiel 260, 110 el kiuj postvivis sian patron. Sekve
estas la konata persa proverbo »Kameloj, puloj kaj princoj ekzistas
ĉie«. ...[xli] Nenia reĝa familio iam donis pli
ekzemplan klarigon de la Biblia certigo, »Anstataŭ viaj patroj vi havos
infanojn, kiujn vi faros princoj en ĉiuj landoj«; ĉar estis apenaŭ
guberniestreco aŭ salajra posteno, kiu ne estis plenumita de unu el
ĉi tiu abelaro de princetoj; kaj eĉ ĝis hodiaŭ la miriada
idaro de Sháh-zádihoj, aŭ reĝidoj, estas tuta malbeno
al la lando, kvankam multaj el ĉi tiuj malbonŝancaj idoj de
reĝeco, kiuj konsumas grandan parton de la enspezoj en ĉiujaraj
stipenioj kaj pensioj, nun okupas tre malsuperajn postenojn kiel telegrafistoj,
sekretarioj, k.t.p. Fraser vivsimile priskribis la mizeron okazigita sur la
landon antaŭ kvindek jaroj (1842) de ĉi tiu »gento de
reĝaj mallaboremuloj«, kiuj plenumis la estrajn postenojn ne nur de
ĉiu provinco, sed de ĉiu bulúk aŭ distrikto, urbo, kaj urbeto;
ĉiu el kiuj ekzistigadis kortegon, grandegan haremon, kaj kiuj kaptis la
landon kiel akridaro ... Fraser, trapasinte tra Ádhirbáyján en 1834, kaj observante la
malfeliĉegaij rezultojn de la sistemo, laŭ kiu ŝaho Fatḥ-`Alí
dissendis sian kolosan virsekan idaron en ĉiun registaran postenon tute tra
la reĝolando, rimarkigis: [xli]»La plej memevidenta sekvo de
ĉi tiu stato de aferoj estas tuta kaj ĉiea malamego kontraŭ la
gentom Qájár, kiu estas ĝenerala sento en
ĉiu koro kaj la temo de ĉiu lango«.
... Ĝuste
kiel, dum siaj (de ŝaho Náṣiri’d-Dín) eŭropaj vojaĝoj, li aĉetis vastan nombron da
aĵoj, kiuj ŝajnis al la Orienta menso esti mirindaj kuriozaĵoj,
sed kiuj estas nun amasigitaj en la diversaj apartamentoj de la palaco, aŭ
formetitaj kaj forgesitaj; tiel en la pli granda kampo de publika politiko kaj
administrado li daŭre entreprenas kaj antaŭenigas ian novan skemon
aŭ inventaĵon, kiu, kiam la kaprico estas kontentigita, estas
malatentita aŭ lasita morti. En unu semajno ĝi estas gaso; en alia
ĝi estas elektra lumigilaro. Nun ĝi estas oficistara kolegio;
alitempe, militista hospitalo. Hodiaŭ ĝi estas rusa uniformo;
hieraŭ ĝi estis germana militŝipo por la Persa Golfo. Nova
mandato armea estas eldonita en ĉi tiu jaro; nova leĝaro estas
promesita por la venonta. Nenio rezultas el ĉi tiuj brilaj skemoj, kaj la
formetejoj de la palaco ne estas pli[xlii] plenaj de
rompita meĥanikaro kaj forĵetitaj kuriozaĵoj, ol la paperfaketoj
de la registaraj oficejoj estas de malsukcesaj reformoj kaj mortintaj fiaskoj.
... En supra ĉambro de la sama pavilono, Mírzá Abu’l-Qásim, la Qá’im-Maqám, aŭ Granda Veziro, de ŝaho Muḥammad (patro de la nuna monarko) estis premsufokita en 1835 laŭ ordono de sia reĝa mastro, kiu sekvis en tio ekzemplon montrita al li de sia antaŭulo, kaj mem montris ekzemplon, kiu estis bone sekvita de lia filo. Okazas malofte en historio, ke oni trovas tri intersekvajn suverenojn, kiuj, nur pro ĵaluzaj motivoj, mortigis la tri ministrojn, kiuj aŭ surtronigis ilin aŭ en la tempo de sia malaltigo plenumis la plej altan oficon en la Ŝtato. Tia estas la triobla eminenteco de ŝahoj Fatḥ-`Alí, Muḥammad, kaj Náṣiri’d-Dín.”
„En lando tiel malmoderna pri konstitucia progreso, tiel senhava je
formoj kaj leĝoj kaj ĉartoj, kaj tiel firme senŝanĝa en la
antaŭmemoraj tradicioj de la Oriento, la persona elemento, kiel oni povus
atendi, estas elstare potenca; kaj la regado de Persujo estas preskaŭ
nenio alia ol la arbitra uzado de aŭtoritateco de aro da personoj en [xlii]malaltiĝanta
serio, de la suvereno ĝis la estro de malgrava vilaĝo. La sola
malpermeso, kiu funkcias sur la pli malaltajn gradojn, estas timo al iliaj
superuloj, kaj kutime oni povas trovi rimedojn malpliigi tion; sur la pli altajn
rangojn timo al la suvereno, kiu ne ĉiam kontraŭstaras similajn
metodojn de pacigo; kaj sur la suverenon mem, ne de enlanda, sed de fremdlanda
opinio, kiel estas reprezentata de la malamika kritiko de la eŭropa
ĵurnalaro ... Oni povas ja konsideri la ŝahon en ĉi tiu momento
kiel eble la plej bonan ekzistantan specimenon de modera despoto; ĉar en
la limoj menciitaj li estas efektive nerespondeca kaj ĉiopova. Li havas
plenan estrecon super la vivo kaj propraĵoj de ĉiu el siaj regatoj.
Liaj filoj havas nenian sendependan povon, kaj ili povas esti malaltigitaj al
senpoveco aŭ senhaveco en momenteto. La ministroj estas altigitaj kaj[xliii]
malaltigitaj laŭ la reĝa plaĉo. La suvereno estas la sola
administranto, kaj ĉiuj oficistoj estas liaj deputitoj. Neniaj civilaj
tribunaloj ekzistas por malpermesi aŭ modifi lian prerogativon.
... Pri la ĝeneralaj karaktero kaj kapableco de la ministroj de la persa kortego, Sir J. Malcom en sia Historio skribis jene en la fruaj jaroj de la jarcento: »La ministroj kaj ĉefaj oficistoj de la Kortego estas preskaŭ ĉiam viroj ĝentilmoraj, ege lertaj pri la aferoj de siaj respektivaj fakoj, agrablaj en interparolo, kvietaj humore, kaj treege observemaj; sed ĉi tiuj agrablaj kaj utilaj ecoj estas ĝenerale ĉio, kion ili posedas kaj oni ne povas atendi virtecon aŭ liberalan scion en viroj, kies vivoj estas malŝparitaj prizorgante formojn; kies vivrimedoj estas devenigitaj el la plej koruptaj fontoj; kies okupado estas en intrigoj, kiuj ĉiam havas la samajn celojn: gardi sin aŭ ruinigi aliajn; kiuj ne povas sendanĝere paroli ian lingvon krom tiu de flatado kaj trompo; kaj kiuj estas mallongavorte kondamnitaj de sia stato esti subaĉeteblaj, ruzaj, kaj falsaj. Sendube estis multaj ministroj de Persujo, kiujn klasigi sub tiun ĉi ĝeneralan priskribon estus maljuste; sed eĉ la plej eminentaj viroj rilate al virto kaj talento estis devigitaj iagrade alĝustigi siajn principojn al sia rango; kaj, krom se la konfidenco de ilia suvereno metis ilin preter la timon de konkurantoj, neceso devigis al ili [xliii]praktiki sklavemecon kaj hipokritecon kontraŭajn al la vero kaj rekteco, kiuj solaj povas starigi pretendon al la respekto, kiun ĉiuj emas doni al bonaj kaj gloraj viroj.« Ĉi tiuj rimarkigoj elstaras pro la envidpovo kaj justeco karakterizaj de ilia eminenta aŭtoro, kaj estas bedaŭrinde, ke multgrade ili priskribas la nunan tiel bone kiel la antaŭan generacion.”
„Mi venas nun al tio, kio estas la ĉefa kaj diferenciga trajto
de írána
administrado. Oni povas diri, ke la registraro, eĉ la vivo mem, konsistas
plejparte el interŝanĝo de donacoj. Laŭ ĝiaj sociaj
vidpunktoj ĉi tiu kutimo supozeble ilustrus la malvarajn sentojn de aminda
popolo; kvankam eĉ ĉi tie ĝi havas malafable sensencan
vidpunkton, kiel ekzemple, [xliv] kiom ajn
oni gratulas sin pro tio, ke oni ricevis donacon, oni trovas, ke ne nur oni
devas fari redonacon egalvaloran al la donacinto, sed devas ankaŭ malavare
pagi la portanton de la donaco (al kiu onies redono estas tre kredeble la sola
akceptita rimedo de ekzisto) proporcie al ĝia mona valoro. Laŭ
ĝia politikaj vidpunktoj, la kutimo donacadi, kvankam konsekrita en la
malmolegaj tradicioj de la Oriento, tamen estas egalsenca kun la sistemo alie
priskribita per pli malplaĉigaj nomoj. Ĉi tio estas la sistemo,
laŭ kiu la registraro de Persujo estis kondukita dum jarcentoj, kaj kies
konservado kontraŭstarigas fortikan barieron al ia vera reformo. De la
ŝaho suben estas apenaŭ oficisto, kiu ne akceptos donacojn,
apenaŭ posteno, kiu ne estas donita kontraŭ donacoj, apenaŭ
enspezoj, kiuj ne estas amasigitaj per ricevado de donacoj. Ĉiu persono,
preskaŭ senescepte, en la oficiala hierarkio supre menciita, nur aĉetis
sian postenon per mondonaco aŭ al la ŝaho, aŭ al ministro,
aŭ al la supera guberniestro, kiu elektis lin. Se estas kelkaj kandidatoj
por posteno, tute verŝajne gajnos tiu, kiu faros la plej bonan proponon.
La »madákhil«
estas konservita nacia institucio en Persujo, la devigpago de kiu, en miriado
da diversaj formoj, kies eltrovemeco estas egalita nur de ilia multeco, estas
la [xliv]superaj
intereso kaj plezurego de la ekzisto de perso. Ĉi tiu rimarkinda vorto,
por kiu s-ro Watson diras, ke estas nenia preciza anglalingva egalaĵo,
kompensaĵo, kolektaĵoj kaj ŝtelaĵoj, profito, laŭ la
kunteksto, en kiu ĝi estas uzita. Entute, ĝi signifas tiun saldon de
persona profito, kutime esprimita en mona formo, kiu povas esti premita el iu
kaj ĉiu negoco. Trakto, en kiu du partoprenantoj estas implikitaj kiel
donacanto kaj ricevanto, kiel superulo kaj subulo, aŭ eĉ kiel egalaj
kontraktantoj, ne povas okazi en Persujo se tiu partoprenanto, kiu povas esti
ekkonita kiel la aŭtoro de la favoro aŭ servo, ne pretendas kaj
ricevas difinitan monprofiton pro tio, kion li faris aŭ donacis.
Kompreneble, oni povas diri, ke humaneco estas ja[xlv] sama en la
tuta mondo; ke simila sistemo ekzistas laŭ alia nomo en nia propra aŭ
aliaj landoj, kaj ke la filozofia kritiko akceptos person kiel viron kaj
fraton. Iagrade ĉi tio estas vera. Sed en neniu lando, kiun mi iam vidis,
aŭ pri kiu mi aŭdis en la mondo, estas la sistemo tiel malkaŝa,
tiel senhonta, aŭ tiel universala, kiel en Persujo. Pro tio, ke ĝi
tute ne estas limigita al la sfero de mastrumado aŭ al komercaj negocoj,
ĝi trapenetras ĉiun medion kaj inspiras la plejmulton el la agoj de
vivo. Oni povas diri, ke, per ĝia funkcio, malavareco aŭ senpaga
servo estas forigita en Persujo el la kategorio de socia virteco, kaj avideco
estas altigita en la gvidantan principon de homa konduto... Per ĉi tio
estas starigita progresio de rabado de la suvereno ĝis la regato, ĉiu
ulo en la malsuprenira skalo rekompencas sin, kaj la malfeliĉa
vilaĝano estas la fina viktimo. Tiuokaze, ne estas mirige, ke ofico estas
la ĝenerala vojo al riĉeco, kaj ke okazoj estas oftaj pri viroj,
kiuj, komencinte kun nenio, troviĝas loĝadantaj en belegaj domoj,
ĉirkaŭitaj de aroj da vasaloj kaj vivantaj laŭ grandioza
maniero. »Profitu tiom, kiom vi povas, dum vi povas« estas la
regulo, kiun plej multaj viroj metas antaŭ si enirante la publikan
vivadon. Nek populara spirito kontraŭsentas la agon; la estimo de iu, kiu,
havante la okazon, malsukcesis plenigi siajn proprajn poŝojn, estas
malkomplimenta pri lia saĝo. Neniu pensas pri [xlv]la
suferantoj, de kiuj fine la materialo por ĉi tiuj sinsekvaj »madákhiloj«
estas devenigita, kaj el la ŝvito de kies neplendema frunto estas
premtordita la riĉeco, kiu estas malŝparita por luksaj
somerloĝejoj, eŭropaj kuriozaĵoj kaj grandegaj vasalaroj.
... Inter la elstaraĵoj de publika vivo en Persujo, kiu plej rapide impresus fremdulon, kaj kiuj nerekte devenas de la samaj statoj, estas la grandega nombro da deĵorantoj kaj vasaloj, kiuj svarmas ĉirkaŭ ministro aŭ iu alia oficisto. Okaze de funkciulo de alta rango aŭ posteno, ĉi tiuj diversas nombre de 50 ĝis 500. Benjamin diras, ke la Ĉefministro siatempe havis 3.000. Nu, la teorio pri socia kaj ceremonia etiketo[xlvi], kiu estas ĝenerela en Persujo, kaj ja tute tra la Oriento, iagrade respondecas tiun ĉi fenomenon, ĉar oni taksas personan gravecon grandamezure laŭ la publika pompo, kiun ĝi povas fari, kaj laŭ la servistaro, kiun okaze ĝi povas paradigi. Sed estas la institucioj »Madákhil« kaj malpermesataj kolektaĵoj kaj ŝtelaĵoj, kiuj estas la radiko de la malbono. Se la guberniestro aŭ ministro estus devigita pagi salajrojn al ĉi tiu tuta sklavemularo, iliaj vicoj rapide malgrandiĝus. La plimulto el ili estas nesalajrita; ili aliĝas al sia mastro pro la okazoj por trudpagigo, kiujn tiu rilato prezentas al ili, kaj prosperas kaj grasiĝas per rabado. Oni povas rapide imagi, kiel granda fonto de senfortiĝo estas ĉi tiu svarmo de sangosuĉantoj sur la provizojn de la lando. Ili estas veraj tipoj de neproduktaj laboristoj, kiuj prenas sed neniam kreas riĉecon; kaj ilia ekzisto estas preskaŭ nacia afliktego... Estas fundamenta punkto de persa etiketo, kiam oni iras viziti, kunvenigi kun si kiel eble plej multajn el la propra domanaro, ĉu surĉevalajn ĉu piedirantajn; kaj la nombro de tia vasalaro estas akceptata kiel signo de la rango de la mastro.”
„Mirinde adaptita egale al la klimato, karaktero kaj okupoj de tiuj
landoj, kiujn ĝi malmolege premtenas, Islámo tenas la
sindediĉinton en plena sklaveco de lulilo ĝis tombo. Al li, ĝi
ne estas nur religio, ĝi estas ankaŭ registraro, filozofio kaj
scienco. La [xlvi]mahometana
penso ne estas tiom pri ŝtata religio, kiom, se estas permesata la
frazero, pri religia ŝtato. La subtenaj traboj, per kiuj la socio mem
estas ĉirkaŭtordita, estas ne el civila, sed el eklezia elpenso; kaj,
envolvita en ĉi tiu belega, eĉ se paraliziga, kredo, la mahometano
vivas en kontenta cedo de ĉiu volpovo, konsideras, ke estas sia plej alta
devo adori Dion kaj devigi, aŭ se tio estas neeble, malestimi tiujn, kiuj
ne adoras Lin spirita, kaj tiam mortas en plej certa espero al Paradizo.
... Ĉi tiuj Siyyidoj, aŭ
idoj de la Profeto, estas netolerebla ĝenaĵo al la lando, dedukante
de sia asertita deveno kaj de la prerogativo[xlvii] de la verda
turbano la rajton al sendependeco kaj malĝentilega sintenado, pro kio
iliaj samlandanoj, kiel ankaŭ fremduloj, devas suferi.
... Kiel komunume la persaj judoj estas enigitaj en granda malriĉeco
kaj nescio ... Ĉie tra la mahometanaj landoj de la Oriento ĉi tiuj
malfeliĉaj homoj estis subigitaj al la persekutado, kiun la kutimo
instruis al ili, kiel ankaŭ al la mondo, konsideri kiel sian normalan
sorton. Kutime devigitaj vivi aparte en Hebreejo, aŭ aparta kvartalo de la
urbetoj, deantikve ili suferas pro malpermesoj pri okupo, vesto, kaj kutimoj, kiuj
disigis ilin kiel sociajn pariojn de iliaj samtempuloj... En Iṣfáhán, kie estas
onidire 3.700, kaj kie ili okupas rilate pli bonan staton, ol alie en Persujo,
oni ne permesas al ili porti »kuláhon«
aŭ persan kapveston, posedi butikojn en la bazaro, konstrui la murojn de
siaj domoj tiel altaj, kiel estas tiuj de mahometanaj najbaro, aŭ rajdi en
la stratoj... Tamen, tuj kiam ia netoleremo ekiĝas en Persujo aŭ
alie, la judoj estas preskaŭ ĉiam la unuaj viktimoj. Ĉies mano
estas kontraŭ ili; kaj ve al tiu malbonŝanca Hebreo, kiu estas la
unua renkonti persan stratpopolaĉon.
... Eble la plej eksterordinara karakterizaĵo de vivo en Mashhad, antaŭ ol mi lasas la temon pri la sanktejo kaj la pilgrimantoj, estas la provizo por la materia konsolo de ĉi tiuj dum ilia restado en la urbo. Rekompence pro la longaj vojaĝoj, kiujn ili faris, pro la malfacilaĵoj, kiujn ili suferis, kaj pro la distancoj, per kiuj ili estas [xlvii]disigitaj de familio kaj hejmo, ili estas permesataj, kaj la eklezia leĝo kaj ĝiaj aŭtoritatuloj fermas la okulojn pri tio, portempe edziĝi dum sia restado en la urbo. Estas granda daŭra enloĝantaro de edzinoj taŭgaj por la celo. Oni trovas mulláon, sub kies sankcio kontrakto estas redaktita kaj formale sigelita de ambaŭ personoj; honorario estas pagita, kaj la unuiĝo estas laŭleĝe plenumita. Post paso de dusemajno aŭ monato, aŭ kio ajn estu la specifita periodo, la kontrakto finiĝas; la portempa edzo reiras al siaj propraj lares et penates en iu malproksima regiono, kaj la sinjorino, post devigita senedzeco de dekkvar tagoj, rekomencas sian karieron[xlviii] persisti edzinecon. Alivorte, giganta sistemo de prostituo, sub la sankcio de la Religio, estas ĝenerala en Mashhad. Eble ne estas pli senmorala urbo en Azio; kaj mi bedaŭrus diri, kiom el la neplendemaj pilgrimantoj, kiuj trairas marojn kaj landojn por kisi la kradon de la tombo de la Imám, ne estas ankaŭ kuriĝigitaj kaj konsolitaj dum sia marŝado per atendita agrabla libertempo kaj tio, kion la angla ligvo priskribas kiel »bona amuzdiboĉo«”
„Antaŭ ol mi forlasos la temon pri la persa leĝo kaj
ĝia administrado, mi aldonu kelkajn vortojn rilate al la temo pri punoj
kaj malliberejoj. Nenio estas pli terura al la eŭropa leganto, kiam li
sekvas sian vojon tra la krimomakulitaj kaj sangaj folioj de persa historio dum
la pasinta kaj, laŭ feliĉa malplia grado, dum la nuna jarcento, ol la
priskribo pri sovaĝaj punadoj, kaj abomenaj turmentegoj, kiuj atestas
alterne al la senkoremo de la brutulo kaj la eltrovemeco de la diablo. La persa
karaktero estis ĉiam fruktodona pri elpensaĵoj kaj indiferenta pri
suferado; kaj en la kampo de juĝaj ekzekutoj ĝi trovis vastan
agspacon por ekzerci ambaŭ akiraĵojn. Ĝis tre antaŭnelonga
periodo, ja en la limoj de la nuna regado, kondamnitaj kriminaloj estis
krucumitaj, eksplodigitaj el pafiloj, enterigitaj vivaj, palismortigitaj,
hufferumitaj kiel ĉevaloj, disŝiritaj tiamaniere, ke ili estis
ligitaj al la suproj de du arboj kune kunigitaj kaj tiam lasitaj
rerisortiĝi al siaj naturaj lokoj, ŝanĝitaj en homajn
torĉojn, senhaŭtigitaj vivaj.[xlviii]
Sub tia duobla regsistemo, kia tiu, kiun mi ĵus priskribis – nome, administrado, en kiu ĉiu partoprenanto estas, laŭ diversaj vidpunktoj, kaj la subaĉetanto kaj la subaĉetito; kaj tia juĝa procedo sen leĝo aŭ juĝejo – oni povos tuj kompreni, ke fido je la Registraro kredeble ne ekzistas, ke estas nenia persona devosento aŭ honorfiereco, nenia reciproka fido aŭ kunlaboro (krom je la servo de malbonfarado), nenia malhonoro en malkaŝo, nenia honoro en virteco, super ĉio, nenia nacia spirito aŭ patrioteco. Tiuj filozofoj pravas, kiuj rezonas, ke reformo morala[xlix] devas antaŭi materian, kaj interna eksteran, en Persujo. Estas malutile grefti novajn brancetojn sur trunketon, kies propra suko estas eluzita aŭ venenita. Ni povus doni al Persujo vojojn kaj fervojojn; ni povus manovri ĝian armeon kaj vesti ĝiajn metiistojn; sed ni ne estos kondukintaj ĝin en la vicon de civilizitaj nacioj antaŭ ol ni estos atingintaj la koron de la popolo, kaj donintaj novan kaj radikalan sindirekton al la naciaj karaktero kaj institucioj. Mi faris tiun ĉi priskribon pri persa administrado, kiun mi opinias esti vera, por ke Esperantaj legantoj komprenu la sistemon, kiun reformantoj, ĉu fremduloj aŭ enlandanoj, devas kontraŭstari, kaj la feran muron de rezisto konstruita de la plej egoistaj instinktoj, de la homo, kiuj kontraŭas progresemajn ideojn. La ŝaho mem, kiel ajn sincera estu lia deziro enkonduki novaĵon, estas iagreade varbita flanke de ĉi tiu pereiga sistemo pro tio, ke li ŝuldas al ĝi sian privatan riĉaĵon; dum tiuj, kiuj plej laŭte komdamnas ĝin private, ne estas malantaŭ siaj samuloj elmontre klini la kapojn en la templo de Rimon. En ĉiu rango sub la suvereno tute mankas la iniciato ekribeli kontraŭ la tiraneco de antaŭmemora moro; kaj se tia fortikulo, kia estas la nuna reĝo, povas nur prove entrepreni ĝin, kie estas tiu, kiu predikos entuziasme?”
Eltiraĵoj
el „Persujo kaj la Persa Problemo”,
de Lord Curzon[xlix]