Revista Letrare ADMET

O’HENRY

(1862-1910)

O’Henry, pseudonimi i William Sydney Porter, u lind më 11 shtator 1862. Ishte shkrimtar amerikan dhe ka lënë rreth 1400 tregime të shkruara. Janë tregime të shkëlqyera me shpirt të pastër dhe humor të gjallë plot lojëra fjalësh. Gjithashtu tregimet e tij të befasojnë me fundin e papritur e të paparashikuar.

NE EMER TE TRADITES

Një ditë në vit na përket neve. Një ditë, kur ne, të gjithë amerikanët, që s'jemi rritur rrugëve, kthehemi në shtëpinë atërore, kënaqim gojën me biskota me sodë dhe çuditemi që pusi i vjetër është shumë më afër hajatit nga sa na dukej. E bekuar qoftë kjo ditë! Se ç'thuhen këtë dité ca gjëra për puritanët, megjithëse askujt nuk i kujtohet se ç'ishin këta. Po sikur ta sillnin prapë kokën këtu, do t'i zhdëpnin mirë e mirë. Plismuth¹⁾ Roksi? Është shumë i njohur. Kushedi sa prej nesh u detyruan të futeshin në kotec, qëkurse misërokët zunë Trustin e fuqishëm. Përndryshe, s'ka kush lajmëron që më parë në Uashington, për ditën e festës.

Qyteti i madh që ndodhet në lindje të moçaleve, rrethuar me shkurre legjithjesh, e bëri Ditën e Bamirësisë si një traditë kombëtare. E enjtja e fundit e nëntorit është e vetmja ditë e vitit që pranon ekzistencën e gjithë pjesës tjetër të Amerikës, me të cilën e lidhin trapet. Kjo është e vetmja ditë thjesht amerikane.

E tani t'i futemi tregimit, nga i cili do të dalë sheshit se edhe te ne, në këto anë të oqeanit, ka ca tradita, që krijohen shumë më shpejt se në Angli, falë këmbënguljes dhe guximit tonë.

Stafi Piti u ul në bankën e tretë djathtas, kur hyn në Junion-skuer nga ana lindore, pranë udhës së parkut përballë shatërvanit. Ka nëntë vjet që Ditën e Bamirësisë ai vjen këtu në orën dymbëdhjetë të drekës dhe ulet në këtë bankë, e ngaherë ndien përbrenda diçka në frymën e Dikensit, që e bën jelekun e tij të përfryhet mbi zemër, e jo vetëm mbi zemër...

Por këtë vit mund të themi se Stafi Piti erdhi në vendin e zakonshëm, sepse qe mësuar të vinte këtu Ditën e Bamirësisë, e jo sepse e shtyu uria, e cila, sipas filantropëve, i grin e i sfilit të varfërit me ato intervalet e saj të gjata.

Piti nuk ishte zorrëtharë, s'do mend. Kishte ardhur aq i ngopur nga gostia, sa mezi merrte frymë e mezi çapej. Sytë e tij, që ishin mu si dy kokrra të zbehta kullumbrie, dukeshin si të futur në një maskë të fryrë, të ndritur. Fryma dilte si një fishkëllimë nga gjoksi i tij, palat senatoriale të dhjamit të gushës së tij prishnin vijën e rregullt të jakës së ngritur. Kopsat, që i ishin qepur javën e kaluar xhaketës së tij nga duart e mëshirshme të “Salveishën Armi²⁾, kërcenin si kokrra misri të zier dhe binin përdhe në këmbët e tij. Ishte i rreckosur, këmishën e kishte të grisur në gjoks, e prapëseprapë era e nëntorit, me borën fshikulluese, i jepnin atë alladinë që i desh zemra. Stafi Piti ishte i mbushur gjer në grykë me kalori, pas një dreke të stërbollshme, që nisi me guaska deti, mbaroi me puding kumbullash dhe përfshiu, siç iu duk Stafit, gjithë misëroket e dheut, patatet e pjekura, sallatat, tortat shtresa-shtresa dhe akulloren.

E tani po rrinte si i matufosur nga të ngrënët dhe po shihte botën me atë përbuzjen e një njeriu që sapo është ngritur nga tryeza.

E pati kësmet këtë drekë: Stafi po kalonte pranë një shtëpie me tulla në Uashington-skuer, në krye të Shëtitores Nr. 5, iku banonin dy plaka aristokrate, që kishin respekt të thellë ndaj traditave. Ato nuk e dinin se ka në botë një Nju-Jork dhe kujtonin se Dita e Bamirësisë ishte vetëm në lagjen e tyre. Midis traditave që ato respektonin ishte dhe kjo, e në orën dymbëdhjetë të drekës, Ditën e Bamirësisë, dërguan një shërbëtor nga dera e pasme, me urdhër që të thërriste të parin udhëtar të uritur që do të kalonte andej dhe ta ushqenin si jo më mirë.

E ja, në çastin kur Stafi Piti, që kishte marrë rrugën drejt Junion-skuerit, kaloi përpara kësaj shtëpie, patrullat e plakave aristokrate e kapën dhe e kryen me nder zakonin e kështjellës.

Nuk kishin kaluar dhjetë minuta, qëkurse Stafi qe shqepur së ngrëni, dhe ndjeu dëshirë të zgjeronte horizontin e vet. Mezi-mezi ktheu kokën majtas. E përnjëherësh i kërcyen sytë nga tmerri, mbeti pa frymë, dhe tabanët e këmbëve të shkurtra, mbathur me kundra trashanike, u drodhën me nervozitet nëpër zhurishtë.

Një Xhentëlmen Plak kapërceu shëtitoren Nr. 4 dhe po shkonte drejt bankës ku rrinte Stafi.

Nëntë vjet me radhë, Ditën e Bamirësisë, Xhentëlmeni Plak vinte këtu dhe gjente Stafi Pitin në po këtë bankë. Xhentëlmeni Plak u përpoq ta bënte këtë rrugë si një traditë. Çdo herë që e gjente këtu Stafin, e shpinte në restorant dhe e gostiste me një drekë të bollshme. Në Angli këto gjëra bëhen vetiu, po Amerika është një vend i ri, e nëntë vjet janë një periudhë goxha e gjatë. Xhentëlmeni Plak ishte patriot i bindur dhe e quante veten si një pionier të traditave amerikane. Që të biesh në sy, duhet të bësh atë, po atë gjë për një kohë të gjatë, pa hequr dorë, e ta bësh me atë rregullin kronometrik të mbledhjes së përjavshme të kuotave për sigurimin e industrisë ose të fshirjes së përditshme të rrugëve.

'I'rupëdrejtë e hijerëndë, Xhentëlmeni Plak iu afrua themelit të Traditës së krijuar prej tij. Vërtet, të ushqyerit e përvitshëm të Stafi Pitit s'kishte ndonjë rëndësi kombëtare, siç ka, bie fjala, Harta e Madhe ose xhelatina që hahet mëngjeseve në Angli. Po ky qe një hap përpara. Këtu kishte, si të thuash, një frymë feudale. Kjo tregonte pak a shumë se në Nju... në Amerikë mund të krijoheshin tradita.

Xhentëlmeni Plak ishte i gjatë e i thatë e i kishte mbushur të gjashtëdhjetat. I veshur i tëri në të zeza, mbante gjyslykë, që u kishte shkuar moda e që mezi i qëndronin mbi hundë. Flokët i kishte më të thinjur se vitin e kaluar dhe mbështetej më rëndë në shkopin e tij të trashë me gdhënj e me dorezën e shtrembëruar.

Me të parë së largu bamirësin e tij, Stafi zuri të dridhej e të angullinte si një kone e majmur, kur i afrohet një qen rrugaç. Do t'ua kishte mbathur këmbëve me gaz, por as vetë Santos Diumoni³⁾ s'do të mund ta ngrinte nga banka. Mirmidonët⁴⁾ e dy plakave aristokrate e kishin bërë me ndërgjegje punën e tyre.

- Mirëdita, - tha Xhentëlmeni Plak. - Më bëhet zemra mal që po shoh se prapësitë e vitit që shkoi të paskan ruajtur mirë, dhe ti, si më parë, po bredh plot shëndet nëpër botë. Prandaj, e bekuar qoftë kjo e shpallur për ne Ditë Bamirësie! Në ardhsh tani me mua, more bir, do të të gostit me një drekë, që ta bëjë gjendjen tënde trupore të puqet me gjendjen tënde shpirtërore.

Nëntë vjet me radhë Xhentëlmeni Plak thoshte ato, po ato fjalë në këtë ditë solemne. E këto fjalë ishin bërë traditë, gati-gati si teksti i Shpalljes së Pavarësisë. Më parë ato i kumbonin në vesh Stafi Pitit si një muzikë e mrekullueshme. Po tani vështrimi që i hidhte Xhentëlmeni Plak ishte helm e vrer. Bora e imët mend hidhte valë në ballin e tij të nxehtë. Kurse Xhentëlmeni Plak, që po dridhej nga të ftohtët, i ktheu shpinën erës.

Stafit i vinte çudi që bamirësi i tij i thoshte ato fjalë me një zë të pikëlluar. Nuk e dinte se këtë çast, sidomos, Xhentëlmenit Plak i vinte keq që s'kishte djalë, një djalë, që, pas vdekjes së tij, të vinte këtu, i fortë e krenar, e t'i thoshte ndonjë pasardhësi të Stafit: “Për kujtim të tim eti...” Kjo do të ishte atëherë një traditë e vërtetë!

Po Xhentëlmeni Plak nuk kishte farefis. Kishte zënë dhomë me qira në një pension privat, në një vilë të vjetër prej guri, në njërën nga rrugët e qeta në krahun lindor të Parkut. Në dimër rriste fuksie⁵⁾ në një serrë sa një baule. Në pranverë merrte pjesë në varganin e pashkëve. Në verë rronte në fermën malore të Nju-Xhersit e, duke ndenjur në një front të thurur ëndërronte fluturën ornioptera amfrisius, që kishte shpresë ta gjente ndonjë ditë. Në vjeshtë gostiste me një drekë të mirë Stafin. Këto ishin punët dhe detyrimet e Xhentëlmenit Plak.

Stafi Plak i hodhi plakut një vështrim të shkurtër të mefshtë, të zbutur nga keqardhja për vetveten, Xhentëlmenit Plak i shkëlqenin sytë nga gëzimi i veprës së tij bamirëse. Nga viti në vit i shtoheshin rrudhat fytyrës së tij, po kravata e tij e zezë ishte lidhur me një fjongo aq elegante, të linjtat e tij ishin aq të pastra dhe majat e mustaqeve të tij të thinjura të përdredhura aq bukur sa s'ka. Stafi lëshoi një zë tamam si gurgullima e supës me bizele që zien në tenxhere. Këtë zë, që vinte gjithnjë para fjalëve, Xhentëlmeni Plak e kishte dëgjuar gjer më sot nëntë herë, dhe kishte të drejtë ta merrte për formulë të zakonshme pranimi të Stafit:

- Ju falemnderit, sër. Po vij me ju. Jua di për nder. Më griu uria, sër.

Kapitja, e shkaktuar nga plëndësi i mbushur plot e përplot, nuk e pengoi Stafin të kuptonte se ai kishte marrë pjesë në krijimin e traditës. Ditën e Bamirësisë, oreksi i tij nuk i takonte atij vetë; sipas së drejtës të shenjtë të zakonit, në mos sipas ligjeve zyrtare, i përkiste Xhentëlmenit Plak zemërmirë, që kishte bërë lutjen i pari. Amerika është vend i lirë, s'do mend, por ama që të ruhet tradita, duhet që dikush të bëhej shifër e përsëritshme në thyesën periodike. Nuk janë të gjithë heronjtë... heronj prej çeliku dhe ari. Ka dhe të tjerë që vringëllojnë ndonjë armë prej kallaji dhe prej hekuri të lyer me argjend shkel e shko.

Xhentëlmeni Plak e shpuri rrjepacakun, që ishte nën mbrojtjen e tij të përvitshme, në një restorant drejt jugut të Parkut, drejt një tryeze, ku shtrohej gjithnjë gostia. Atje po i prisnin.

- Ja ku po vjen plakushi me atë endacakun e tij, të cilin e gostit me drekë çdo Ditë Bamirësie, - tha njëri nga kamerierët.

Xhentëlmeni Plak u ul në tryezë dhe shkëlqente gazit, duke vështruar gurin themeltar të traditës së ardhshme të lashtë. Kamerierët e mbushën tryezën me gjellë të zgjedhura, e Stafi, me një psherëtimë të thellë, që mund ta merrje për shenjë urie, ngriti thikën dhe pirunin dhe u sul në luftë për të korrur dafinat e lavdisë së përjetshme.

Asnjë hero gjer më sot nuk i ka çarë kaq burrërisht radhët e armikut. Supa, misëroku, omëleta, zarzavatet, tortat përlaheshin pa ardhur mirë. Kur Stafi, i mbushur gjer në grykë, hyri në restorant, era e gjellës mend e bëri të merrte arratinë e turpshme.

Por, ai, si një kalorës i mesjetës, e mposhti dobësinë e vet. Pa se si lëshonte rreze lumturie fytyra e Xhentëlmenit Plak... të një lumturie aq të madhe që s'ia jepnin dot as fuksiet, as ornioptera amfrisius, e ai s'desh ta hidhëronte plakushin.

Pas një ore, kur Stafi u mbështet te shpinza e karriges, e kishte fituar betejën.

- Ju falemnderit, sër, - fishkëlleu ai si një tub i shpuar që nxjerr avull, - ju falemnderit për gostinë e mrekullueshme.

Pastaj mezi u ngrit më këmbë si i shushatur dhe shkoi andej nga kuzhina. Kamerieri e vërtiti si një fugë dhe e shtyu drejt derës së jashtme. Xhentëlmeni Plak numëroi mirë e mirë një dollar e tridhjetë sente në argjend, për drekën që hëngri Stafi dhe la pesëmbëdhjetë sent bakshish për kamerierin.

U ndanë, si ngaherë, te dera Xhentëlmeni Plak mori rrugën nga jugu, kurse Stafi nga veriu.

Me të arritur te udhëkryqi i parë, Stafi u ndal, qëndroi një minutë, pastaj sesi zuri të ngrinte përpjetë zhelet, siç ngre pendët bufi, dhe ra në trotuar, si një kalë, që i bie dielli në kokë,

Kur erdhi ndihma e shpejtë, mjeku i ri dhe shoferi seç murmuritën nëpër dhëmbë e mezi e ngritën trupin e rëndë të Stafit. Nuk binte erë uiski, nuk qe nevoja për ta shpënë në rajon, prandaj Stafi me të dy gostitë në bark shkoi në spital. Atje e vunë në shtrat dhe panë mos kishte ndonjë sëmundje të rrallë, të cilën të provonin një herë mos e shëronin me thikë kirurgjike.

Nuk shkoi një orë dhe një ambulancë tjetër ndihme të shpejtë shtroi në po këtë spital Xhentëlmenin Plak. Edhe këtë e vunë në shtrat, por thanë menjëherë se kishte apendicit, sepse pamja e tij e jashtme ngjallte shpresa për një honorar të majmë.

Nuk shkoi shumë, e njëri nga mjekët e rinj, duke hasur njërën nga infermieret e reja, syçkat e së cilës i pëlqenin fort, qëndroi të bënte ca muhabet me të për të sëmurët e ardhur rishtas.

- Kujt mund t'i shkonte mendja, - tha ai, - se ky xhentëlmen i pashëm plak është tretur nga të pangrënët. Siç duket, ky është nga ndonjë derë e vjetër e fisme. Më tha se kishte tri ditë pa vënë asnjë thërrime bukë në gojë.

¹⁾ Shkëmbinjtë e Plimuthit, ku zbarkuan kolonët e parë nga Anglia, më 1620.

²⁾ Shoqatë protestante.

³⁾Aeronaut brazilian

⁴⁾Një fis grek i lashtë që luajti rol në legjendën e Trojës.

⁵⁾ Bimë ekzotike dekorative me lule të kuqe.

Përktheu Klio Evangjeli

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, shtator 2009)

JOHN HENRY O’HARA

(1905-1970)

John Henry O’Hara u lind më 31 janar 1905 në Pensilvani, Nga viti 1924 deri më 1926 do të punojë si kronist për “Gazetën Postvill”, do të fillojë të shkruajë edhe tregime që “Nju Jork Tajms” do të fillojë t’i publikojë që nga viti 1928 . O’Hara publikon edhe tre vëllime me tregime nga viti 1939 deri më 1949. Më 1955 i jepet çmimi më i lartë letrar i Amerikës “National Book Award”. Në vitet e fundit të jetës pasi ka botuar shumë libra me tregime e romane arrin të botojë edhe dy romane të tjerë. Ikën nga jeta më 11 prill 1970.

NJE VEND ME LEVERDI

Red Uolltersi ndiqte me sy “pirs-erroun” e Hofmenëve, që po i largohej vendfurnizimit. Ai vazhdonte të përshëndeste me dorë, ndonëse misis Hofmeni shihte, si gjithnjë, vetëm përpara.

- S'ke ç'thua, - tha Red Uolltersi. - Sa më të pasura të jenë, aq më të bukura të duken këto zonjushe.

- Ke të drejtë, - e përkrahu shoku i tij Çarl Konorsi: - Sa më shumë dollarë të kenë, aq më të këndshme të duken.

- A e di sa i bën lëkura kësaj zonjushës Hofmen? - e pyeti Red Uolltersi.

- Poshtë e lart pëshpëritin se ka më shumë se një milion, - u përgjigj Çarli.

- Një milion? Po asaj një milion i mbetën kur i vdiq i ati. Tani, me siguri, ka nja dy milion, në mos tre, - e sqaroi Redi.

- Tre milion dollarë! – mërmëriti i mahnitur Çarli. - Po edhe një milion po të kishin, shumë njerëz do ta ndjenin veten të lumtur.

- A e ke vrarë mendjen ndonjëherë të dish se ç'të ardhura sjellin tre milion dollarë?

- Ç'të ardhura sjellin? - përsëriti Çarli.

Jo, jo, kurrë s'më ka rënë ndër mend ta bëj këtë llogari.

- Ja, dëgjo, po të kesh aksione a bono, fiton pesë për qind interes në vit nga to, kurse një milion të jep pesëdhjetë mijë dollarë në vit, që po t'i shumëzosh me tre japin...

- Njëqind e pesëdhjetëmijë dollarë në vit, - ia rrëmbeu fjalën Çarli.

- Njëqind e pesëdhjetëmijë janë vetëm fitim nga interesi i bankës, - e sqaroi Redi shokun. - Ja sa dollarë shkojnë në xhepin e saj veç atyre tre milionëve.       

- O zot i vërtetë, po kësaj i thonë të kesh pothuaj tremijë dollarë në javë! - klithi Çarli, i mahnitur.

- Eh, jo, xhanëm, nuk i mbeten aq para të thata në dorë. Jap ca dhe për të shlyer taksat, - i tha Redi. - Ta zëmë se ajo jep 1000 dollarë në javë për taksat, sidoqoftë i mbetën 2000 dollarë.

- Kjo zonjushe e nderuar merr 2000 dollarë në javë, - tha Çarli, i tronditur.

- Pothuajse aq, - tha Redi.

- Dymijë t'i pjesëtosh me shtatë, - vazhdoi të llogariste Çarli.      ,

- I bie nja treqind pa pak në ditë, - tha Redi.

- Treqind dollarë në ditë. Ç'i thua kësaj... Red, ç'do të bënim ne po të fitonim kaq dollarë në ditë?

- Në këtë vend ku jemi, ne tërë jetën kurrë s'kemi për të nxjerrë 300 dollarë në ditë. Do të ishim fatlumë po të fitonim kaq qoftë edhe për një javë.

- Hë, më mirë do të ishte, po sa javë të tilla qëllojnë se? – Ia priti Çarli.

- S'kemi shpesh fat; le që, edhe ato që fitojmë, s'janë të ardhura nga ndonjë kapital, por pagesë e punës që bëjmë.

Ashtu është vërtet,- ia ushqeu fjalën Çarli... - Kur qëllon të ndajmë në mes nesh mesatarisht njëqind dollarë në javë, atëhere themi se na ka ndihmuar fati.

- Epo, njëqind dollarë ka qëlluar t'i ndajmë. Bile, nganjëherë kemi marrë edhe më shumë.

- E di, po ç'e do, s'vëmë asnjë dyshkë mënjanë. Ti merr pesëdhjetë dollarët e tu, unë marr pjesën time, dhe u lamë.

- Hë, por nëse në fund të javës nuk çoj në shtëpi 50 dollarë, po 40, Meri zë e më hakërrohet e ulërin kaq shumë, sa dëgjohet në gjithë lagjen.

- Dhe Besi atë zanat ka. Për të ulëritur nuk ulërin, por fillon e qan dhe nuk i shterin lotët. Hajde të dëgjosh atë pastaj, s'durohen psherëtimat dhe ufet e saja. Janë mësuar t'u shpiem pesëdhjetë dollarë, dhe është e pamundur të shtrohesh të llogaritësh se, po të hiqnim të dy nga pesë dollarë në javë, për një vit na bëheshin 520 dollarë.

- Ç'e ke gjetur, tamam ashtu është, - tha Çarli.

- E ndoshta me kaq para ne mund të merrnim hua në bankë që të ndërronim vendqëndrim. Na duhet një vend më i përshtatshëm, Çarl, dhe pikë muhabetit. Zonjushes së nderuar Hofmen iu mbarua benzina, pa kur të shihnim majën e veshit në pasqyrë, atëhere vinte ajo ndër ne për t’u furnizuar. E dëgjove se çfarë tha?

- Jo, po nxirrja benzinën me pompë, - u përgjigj  Çarli.

Epo ja, më tha se nuk e dinte që unë merrem me furnizimin e maqinave me benzinë. E mbante mend që i çoja gazetat para lufte. Për Krishtlindje më jepte ngaherë pesë dollarë. Ishte e vetmja që më jepte pesë dollarë, dhe unë isha i vetmi që nxirrja nga ndokush pesë dollarë bakshish. Në qytet s'kishte asnjë çunak-shpërndarës gazetash që të fitonte kaq para njëherësh sa unë. Vërtet, ajo s'dilte të m'i jepte vetë me dorë, m'i jepte portieri. Djemtë e tjerë ishin fort të kënaqur po të fitonin dhe njëzet e pesë cent.

- Unë s'kam shpërndarë kurrë gazeta, - tha Çarli.

- Ja të tregoj unë si bënim: për Krishtlindje na jepnin në redaksi kalendarë për t'ua çuar atyre që ishin abonuar në gazetë. Kjo ishte punë jashtë orarit, angari, por ne e dinim që abonentët do të na jepnin ndonjë cent si shpërblim. Kush jepte 10, kush 25 cent, secili sipas dëshirës dhe takatit. Kurse portieri i zonjushes së nderuar Hofmen më dha një kartëmonedhë pesëdollarëshe. Mamaja s'dinte sa fitoja nga bakshishet, dinte vetëm që merrja diçka, por se sa, nuk i tregoja. Unë i thashë se te zonjusha Hofmen më dhanë një dollar dhe kusurin e fsheha.

- E ç’bëre me katër dollarët që të mbetën? - e pyeti Çarli me kureshtje.

-I hoqa mënjanë që t’ia mbathja nga shtëpia. Babai më shqepte së rrahuri, dhe mamaja s'mbetej mbrapa kur ishte puna të shfrente inatin, kështu që e bëra top mendjen të largohesha dhe mblidhja para fshehurazi.

- Po ti sikur s'je zhdukur asnjëherë nga shtëpia? - i tha Çarli.

- Nuk ika dot, - tundi kokën me keqardhje.

- Ajo m'i gjeti paratë. Ishin rrumbullak 16 dollarë e 45 cent, të futura në një qeskë duhani nga ato të firmës “Bull Dergem”. A i kishe parë?

- Po, po, më kujtohen ato qeska. Ato, madje, shtrëngoheshin te gryka me një kordelëzë, - tha Çarli. - Po ti, si duket, nuk i ke fshehur mirë, përderisa ajo t'i gjeti.

- I kisha fshehur nën dyshekun tim. Po ç'e do, një ditë prej ditësh, në kohën kur unë isha në shkollë, nënës se ç'i shkrepi të kthente dyshekun e ç’të shihte!... Dollarët e mi. Më zhdëpën vendshe që të dy. Më pyetën sa u lodhën se ku i kisha vjedhur. Dhe, kur u tregova më në fund të vërtetën, më shtruan në dru aq keq, sikur t'i kisha vjedhur me tërë mend. Desha të fryja sa të më bëheshin 20 dollarë.

- Oho, - i shpëtoi Çarlit.

- Dhe e di, Çarl, vetëm. ardhja e zonjushes së nderuar Hofmen m'i trazoi këto kujtime. Po të mos e kisha zvarrisur dita-ditës arratisjen, po t'ia kisha mbathur me ato 16 dollarë e 45 cent, sot s'do të isha më në qytetin e lindjes; veç një zot e di se ku do të isha degdisur, por, ama, kurrë s'do të kthehesha më këtu.

- E për ku deshe të vidheshe? - e pyeti Çadi.

- Në Filadelfia. Ti më mban mend, kur isha 14 vjeç dukesha më i rritur, isha i bëshëm dhe i fuqishëm. Ëndërroja të pajtohesha në ndonjë anije tregtare; po të mos më merrnin, do të hyja në flotën ushtarake. Sa për prindërit, isha i sigurt që s'do ta çanin kokën për mua. S'thonë kot: larg syve, larg zemrës. Ata kishin vetëm një hall: që unë të ndaja gazetat. Çdo javë, në mos mamaja, babai, patjetër do të ma rrëmbente me zor pagën. Atë na e jepnin të premteve. Unë i bija qark Lantenengos, duke filluar nga Rruga e Dytë. S'më paguanin keq, një dollar në javë. Më takonte të merrja më shumë, por përgjegjësi i shpërndarjes, një bir bushtre, të thyente zverkun, po të mos i lije gjë nga rroga. I kishte fjalët të pakta: o paratë në xhepin e tij, o t'u lije shëndenë rrugëve ku ndaje gazetat. Xhoni Minzer e quanin, që më ja...

- Ah, paska qenë ai këlysh qeni! - shau Çarli. - Vëllai i atij psikopatit, Artit.

- Shpërndaja 384 gazeta në javë dhe duhej të merrja për secilën nga 1 cent. E për të gjitha, tek e fundit, më paguanin një dollar. Por edhe ai i shkretë s'më mbetej mua, ma zhvatnin prindërit. “E kush paguan për të .ndrequr thembrat e tua?” - më thoshte ngaherë babai. Interesant vërtet, po kush paguante për supin tim të majtë, të varur- më poshtë se i djathti, ngaqë gjithë javën rendja ngarkuar me çantën plumb me gazeta? Thonë Se Xhoni Minzerit i bëheshin më shumë se njëqind dollarë nga ato që na rripte ne, e tërë ato para i hidhte në gotën e rakisë e në kapërthime me kurvat. A të kujtohet, Çarl, si e theu kokën me motoçikletë? Asnjë nga ne nuk derdhi pikë loti.

- S'do mend, e kush ndjente dhembshuri për të, - vërejti Çarli.

- Askujt nuk iu dhimbs, - shtoi Redi. - E keqja ishte se kjo ndodhi shumë vonë për mua. - Tamam, ai u rrëzua pasi u çmobilizuam ne, u kujtua Çarli.

- Në verën e vitit 1919, - e saktësoi Redi.

- Përafërsisht në atë kohë duhet të ketë ndodhur, - tha Çarli.

- Po, çudi, si nuk iu kërkonte pjesë edhe nga bakshishet e kalendarëve.

- S'kërkonte thotë!? Oj, ç'të kërkuari që bënte! Për kalendarët duhej, t'i jepje nën dorë dhe gjysmë dollari. Po ta dinte se zonjusha Hofmen më jepte për çaj pesë dollarë, pa dyshim do të bridhte t'ia çonte vetë kalendarët. Po ai mendonte se nga zori mund të na jepnin e shumta 25 cent, kurse ca kurnacë nuk jepnin asnjë cent. Ndodhte që shërbyesja të jepte dhjetë cent, por nga fytyra dukej se i kishin dhënë më shumë, dhe ajo i kishte mbajtur për vete.

- Me siguri, ato s'e imagjinonin dot se si mund t'i jepje një çunaku më shumë se dhjetë cent, - tha Çarli.

- Ndoshta, por, sidoqoftë, ato -ishin të detyruara të na jepnin aq sa na takste i zoti, - tha Redi. - Jam i sigurt se shërbyeset i hidhnin në xhepat e veta disa nga centët tanë. Tetua e Besit dikur shërbente si kuzhiniere te Staksët. - Kam kohë, që jam betuar t'ia nxjerr të palarat, se Stoksët mund ta zgjidhnin më shumë qesenë, pa e bërë veten për dhjetë cent. Ata janë dhe gjirinj me të

nderuarën zonjushë Hofmen.

- Kjo s'do të thotë gjë, - e kundërshtoi Çarli.

- Vërtet, ashtu është, ca janë kopracë e ca dorë shpuar, - tha rëndë-rëndë Redi. - Po për ç’dreqin po mendoja? Po mendoja për diçka, që desha të ta them dhe ty.

- E-ë... për Xhoni Minzerin? - provoi t’ia kujtonte Çarli.            .

- Jo, jo, jo. Kisha diçka për të nderuarën zonjushe Hofmen. - Të më vrasësh, nuk i bie dot në të. Ne po flisnim për dollarët e saj, po thoshim se është shumë e pasur.

- Diçka që lidhej me këtë, - foli nëpër dhëmbë Redi.     .

- Ajo seç të tha, - e kujtoi përsëri Çarli.

- Eh, ç'më fluturuan të gjitha nga koka. Padale! Ajo më tha se gjoja nuk e dinte që mbahesha me furnizimin e maqinave, dhe nga kjo më lindi një mendim: po të kishim vendqëndrim më të përshtatshëm, ndoshta do të tërhiqnim klientë si zonjusha e nderuar Hofmen. Shumë prej tyre silleshin mirë me mua kur u çoja gazetat.

- Vende të mira ka sa të të dojë e bardha zemër, veç të tundësh paratë.

- Sikur nuk e di unë që duhen para! E ja, për këtë po mendoja: ç'do të bëhej po të hiqnim nga pesë dollarë në javë, që bëjnë 520 dollarë në vit? E di ç'do të thotë kjo? Kjo është baraz me interesin prej 5 për qind nga një kapital 10 mijë dollarësh.

- Llogaritë t'i kamë lënë ty, Red. Ti e di që s'jam i fortë në aritmetikë.

- Ja, bie fjala, do të marrim hua në bankë: dhjetëmijë dollarë me interes pesë për qind në vit. Mund të na rrjepin dhe më tepër, por kjo s'do të zgjatë shumë. Ta zëmë se morëm hua dhjetëmijë dollarë dhe do të shlyejmë interesin pesëqind dollarë në vit: Por ne do të fitojmë më shumë se këtu, Çarl, Po të hapim një pikë furnizimi të mirë, ja të themi në qoshe të Rrugës 18 dhe Marketstritit, Ose diku rrotull në atë rajon, do të kemi më shumë shans në porositë. Zoti është dëshmitar, po të mbeteni këtu, s'duhet të shohim më ëndrra në diell për porosi. Këtu ku jemi njerëzit nuk sjellin as gomat, pale maqinat as që duhen nënë ngoje. Unë s'them që porositë do të derdhen rrëke nga qielli, por, po të kishim qoftë edhe një ofiçinë të vogël në një vend të favorshëm, ata do të vinin vetë të porositnin te ne.

- Ti ke parasysh industrialistët? - e pyeti Çarli.

- Për ata flas, - e siguroi Redi.

Ç'të të them, Red, të gjitha këto duken si të mundshme. Unë do t'i futesha pa frikë remontit të çdo tipi maqine nga ato që rrëshqasin sot rrugëve. Do të vendosja rregull të plotë në ofiçinë, me kusht, ama, që ti të merreshe me organizimin e punës dhe shitjen. Ti duhet të qeverisësh llogaritë dhe shitjen. Unë, si i thonë një fjale, s'jam, i zoti të nxjerr as qimen nga qulli, po qe puna për llogari. Kurse yçklave të mekanikës nuk u trembem.

- Ja ç'po mendoj tani, - tha Redi. - Mblodha atëhere 16 dollarë e 45 cent. Më duheshin dhe tre dollarë e 55 cent e do t'u kisha lënë shëndenë. Po ç’na ndodhi se? Mamaja e zbuloi vendin e fshehtë, dhe unë hëngra grushtet e saja dhe të babait. E zgjata shumë atëhere. Duhej t'i kisha këputur vargonjtë që me ata 16 dollarët.   

- Ashtu vërtet, por po të ishe arratisur nga shtëpia që në katërmbëdhjetë vjeç e të ishe pajtuar në ndonjë anije tregtare apo në flotën luftarake, mund të ishe sëmurur nga sifilizi, apo ç'është më keq. të haje ndonjë thikë në shpinë. Kushedi, a nuk është më mirë për ty të rrish këtu?

- Këtu? E ç'shoh unë këtu? Rropatemi çdo ditë dhjetë-dymbëdhjetë orë dhe, po nuk çuam pesëdhjetë dollarët e fituar, atëhere gruaja e njërit ulërin, sikur po i ngulin thikën në fyt, kurse tjetra i derdh lotët rrëke, sikur i janë mbytur gjemitë. Fëmijët janë akoma të mitur dhe s'na japin dot hakën. Çarl, a e kupton se ata kurrë s'do të na vlerësojnë si duhet. Kështu i kanë mësuar nënat. Besi i ndalon fëmijët tanë të tëharrin barishtet e këqia në kopshtin e fqinjëve. “S'lejoj që fëmijët e mi të pajtohen te fqinjët”, - thotë. Është e kotë t'i thuash se edhe ata që janë më të pasur e banojnë në Lantenego i vënë fëmijët të ujisin vullatë e luleve e të shpërndajnë “Satëirdej ivning post”. Për këto punë fëmijët e Besi Uolltersit na qenkan tepër të fismë e delikatë. Po për mua që tërë ditën e ditës fryj goma, s'pyet njeri, vetëm një hall kanë - t'u çoj pesëdhjetë dollarë në javë. Çarl, duhet të shpëtojmë, duhet të ikim që këndej. Ja, kështu është puna...

- Sipas teje, kur duhet të ikim?  

- Sa më shpejt, aq më mirë, - e nxiti Redi. - Eh, po të kisha një kostum për të qenë, a e di se ç'do të bëja, Çarl?

- Çfarë do të bëje?

- Do t'i hipja maqinës e do të drejtohesha në qendër, mu në bankë. Që tani do të shkoja, tha Redi. - Le që tani. .. atje, më duket, e mbyllin në arën tre.

- Me sa shoh unë, ti dashka t'i bësh tërë këto pa u këshilluar më parë me gratë, - iu drejtua Çarli,

- Pa biseduar fare me to. Do të hyja në bankë e, po të pranonin të më jepnin para, do t'i përvishesha punës që këtë javë. Ti do të hiqje mënjanë pesë dollarë, dhe unë do të ruaja po aq.

- S'di ç'të them, Red, - u përtyp Çarli. – Më  parë duhet të bisedojmë me gratë.

- Çarl, po të këshillohesh për këto gjëra me gratë, të del huq. Do të na ndodhë ashtu si më ngjau mua atëhere me 16 dollarët e 45 centët. Kjo është e sigurt, si një e një bëjnë dy. E ç'ma tund atë kokë ashtu?

- Po ja mendohem, i thonë pesë dollarë në javë. Meri ka blerë ca plaçka me këste. Një dollap të vogël, një divan... E këto duhen paguar në kohë.

- Edhe unë kam shpenzime, - u mundua t'i mbushte mendjen Redi. - Besi më detyron të paguaj kuotat për sigurimin e jetës. Ka frikë, si duket, se mos unë e dredh këmbën. Po do të bëjmë , si të bëjmë. Ti do të më përkrahësh dhe unë do të të përkrah. Ato me vrap do të pyesin njëra-tjetrën: “Po Çarli, dhe ai bie pesë dollarë më pak?”, “Po Redi, dhe ai bie pesë dollarë më pak?”

- Red, po të veprojmë prapa shpine, ato s’do të na i falin kurrsesi kur ta marrin vesh të vërtetën. Për mua s'do të ketë më qetësi. Meri është ustalleshë për të të ngrënë shpirtin me fjalë, tërë jetën do të ma kujtojë.

E marr me mend se ç'do të kurdisin, - tha Redi. - Po të blejë Meri qoftë edhe një përparëse, kërkon të dijë se s'bën se ku i gjeti paratë. I bëjnë sytë katër, s'do të lodhen së përgjuari njëra-tjetrën. Po të betohem për atë zot, ma ndjen zemra: po të mos vendosim tani, kurrë s'kemi për mbaruar punë.

- Dje nuk e kishe një parandiejnë të tillë, - i tha Çadi.

- Mund të mos e kisha, por dhe mund ta kisha. Epo, mua s'm’u shkrep kot së koti. Më duket se gjithmonë kam jetuar me këtë parandjenjë.

- Ty të duket ashtu, po a e di ç'mendoj unë? e pyeti Çarli.

- Jo. Po hë, ma thuaj.

- Mua më duket se po të mos kishte ardhur ajo zonjusha e nderuar Hofmen të furnizohej me benzinë, ty s'do të të shqetësonte kjo parandjenjë, - vërejti Çarli.

- E sigurisht, ka një farë lidhje, - pranoi Redi. - O zot i plotfuqishëm, po u thonë treqind dollarë në ditë, jo shaka. Të ishte pak më e re, do të martohesha me të.     

- S'ka, gjë, martohu dhe kështu, ajo nuk e ka të gjatë, - e këshilloi Çarli. - Telefonoji dhe thuaji se vendose t'i kërkosh dorën. Na dhe këtë monedhë, po ta paguaj unë bisedimin.

- A ç'je një qen bir qeni ti, - iu hakërrua Redi.

- Dhe mos harro të më thuash, të ndezi apo jo. Sa të flasësh ti, unë po merrem me ndonjë punë.

- Mirë, o bir bushtre, monedhën po e mbaj për vete, - tha Redi.

- E ke mjaft sa për të përtypur një çamçakëz, e ngushëlloi Çarli.

Përktheu Jolanda Cango

Përgatiti Hiqmet Meçaj

VULLNET MATO

KËNGËTARJA FATKEQE

Pamjet e madhërishme të shuarjes ditore të yllit tonë jetëdhënës, që vdes e  ringjallet herë pas here për të na dhuruar jetën, më kanë tunduar t'i sodis sa herë ndodhem në brigjet detare. Lindja e diellit ka një bukuri ngazëlluese, po nuk di pse mua më pëlqen sidomos solemniteti i perëndimit. Ndoshta ngaqë melankolia e diapazonit fantastik të ngjyrave të tij të kuqërremta, gjatë zbritjes në horizontin e kaltërt, i sfidon të gjithë piktorët...

Në verën e nxehtë të vitit dymijë e katër po endesha përgjatë shëtitores buzë detit të Vlorës. Ishte pikërisht çasti kur lëmshi i kuq i diellit po fundosej në peizazhin e përflakur pranë Sazanit. Me të hequr sytë nga deti për t'i kthyer nga toka e mbuluar prej muzgut, më tërhoqi vëmendjen një afishe. Lajmërohej për një konkurs të zërave të rinj që zhvillohej atë mbrëmje. Mendova se duke shkuar aty, u gjet edhe mënyra për t'i shtyrë orët para gjumit.

Krejt i vetëm, zura vend në rreshtat e parë të sallës së koncerteve, në pozicionin përballë jurisë. Nga të gjitha sa pashë e dëgjova, më bëri përshtypje njëri nga anëtarët specialistë të muzikës. Ai ishte një burrë që e çmova te mosha afër të pesëdhjetave. Ndryshe nga të tjerët, tabelat e tij vlerësues për këngëtarët e rinj luhateshin vetëm te shifrat e larta tetë deri në dhjetë. Madje edhe kur të tjerët jepnin një ose dy pikë. Kureshtja ime zevzeke për të mësuar diçka të re, ngacmohet pikërisht nga disa cingërima të tilla të veprimeve ekstreme njerëzore, ndaj dhe kërkova të njihem me të. Gjëja më e lehtë që mund të bëhet te ne, është të njihesh me njerëzit. Kjo s'kushton asgjë, përveç një pyetjeje të thjeshtë. Lamë takim pas një ore te veranda e një lokali të ndriçuar pranë Ujit të ftohtë. Morëm nga një birrë vlonjate "Norga" dhe gotat tona shkumbëzuan mbi shkumbëzimin zhauritës të dallgëve. Sakaq miku im muzikant filloi të më shpjegojë edhe shkakun tronditës pse ishte aq bujar me këngëtarët e rinj.                        

“Kur mbarova konservatorin për dirigjim dhe më emëruan në atë qytet të largët e të veçuar nga rrugët kryesore, desha të mos paraqitem fare në punë. Por prindërit e mi dhe sidomos babai, më qortuan ashpër që nuk po i përgjigjesha thirrjes për të shkuar atje ku kishte nevojë atdheu. Kundërshtimi im mund t'i kushtonte atij, si kuadër i vjetër, pasoja politike në biografi. Isha emëruar pergjegjës i sektorit të muzikës në shtëpinë e kulturës të Gramshit. Shkova krejt zemërthyer në atë vend të izoluar, ku ardhja e autobuzit të ditës nga Elbasani pritej me aq kureshtje, sa pothuaj i tërë qyteti, dilte në rrugë e nëpër dritare. U mërzita pa masë dhe me mjaft vështirësi u përshtata me jetën prej gjysmë robinsoni që bëja aty. U qetësova disi, vetëm pasi njoha mësuesen e muzikës, me të cilën krijova familje pas një viti.             

Fill pas pushimeve verore në Vlorën time, po kthehesha tani bashkë me gruan për të vijuar punën. Aty nga ora dhjetë paradite arritëm me autobuz në stacionin e trenit të Rogozhinës. Premë biletat për në Elbasan dhe po prisnim trenin e vonuar prej dyzet minutash. Një grua e re, me një foshnjë disa muajshe në dorë, e ulur në njërin nga stolat e rëndë, më përshëndeti dhe lëshoi vend për mua dhe gruan time. Tha se banonte në Gramsh dhe më njihte nga koncertet në shtëpinë e kulturës. Bebja e saj si top sheqeri, e bukur dhe e shëndetshme, zgjati duart drejt meje. E mora në dorë, e putha në faqet e njoma dhe ajo qeshte aq gëzueshëm, sa më bëri për vete brënda pak minutave.

- Si e quajnë? -pyeta të ëmën pas pak.

-Aneta, po Neta i thërresim, - u gjegj ajo duke i buzëqeshur gruas sime, me të cilën kishte filluar një bisedë të kotë, për një ndodhi të rëndomtë provinciale.

Vijova ta përkëdhel vajzën vogëlushe, të loz me të e ta puth disa herë, aq sa ime shoqe u detyrua t'i thotë së ëmës:

-Beni vdes për kalamajtë e vegjël...

Dhe ja, koha me punë më kaloi si fluturimi i një shpendi me krahë të padukshëm. Kërkova disa herë transferimin nga ministria por nuk ma dhanë, për shkak se nuk pranonte rrethi pa u dërguar zëvendësuesi. Unë kisha qenë kali që u kap për të shirë në atë lëmë. Të tjerët nuk pranonin. Nga ky shkak kisha filluar të mos i numëroja më vitet e punës në Gramsh. Aq sa shumë prej të ardhurve më pas më dinin gramshak. Ndërkohë, isha bërë me dy fëmijë, djem.

Një ditë, kur isha duke punuar në piano, në derën e hapur trokiti papritmas një vajzë simpatike.  

-Profesor Beni, a mund të hyj pak? -pyeti ajo me druajtje, duke xixëlluar sytë e zinj nën vetullat bishtngritura si dy bishta dallëndysheje.

-Urdhëro! -i thashë duke hequr gishtat nga tastiera e "Parrotit" të vjetër dhe e kundrova vajzën e panjohur me kureshtje.

Ajo nënqeshi lehtë dhe u skuq nga druajtja. Kishte një pamje aq të hijshme dhe një freski vajzërore, sa të merrte mendtë. Topolake me këmbët dhe llërët e bardha, gati transparente.

-Fol! -i thashë, -Mos ki turp!

U përtyp një çast. Dhe pasi dëgjoi kukurisjet e dy shoqeve që e prisnin në korridor, mori guxim:

-Më quajnë Neta... Mamaja më ka thënë, se kur kam qenë e vogël më ke mbajtur në duar... Dua të provoj zërin për në konkursin e festivalit në radiotelevizion...

E vështrova i pataksur e me sy të zgurdulluar. Ishte një habi tepër e këndshme për mua. Kishin kaluar shumë vite dhe as më kishte shkuar ndërmend, se ajo vogëlushja e dikurshme me emrin Neta, ishte bërë tani një bukuroshe gjimnaziste. Ajo ç’ka po shihja, ishte dëshmia më e qartë e ikjes përpjetë të moshës sime në këtë qytet, i cili, ndryshe nga njerëzit, mezi rritej.

-Patjetër, meqë të kam mbajtur në duar dikur, tani ke për të patur nga unë të gjitha privilegjet. Dhe vetëm talentin duhet ta keshë tëndin. -ia ktheva buzagaz.

Ajo qeshi me zë dhe unë i thashë:

-Thirri edhe shoqet, të të dëgjojnë!      

Neta zgjati kokën te dera dhe ua bëri me dorë. Ato hynë brënda, përshëndetën dhe mbetën të heshtura. Ishin moshatare me të, por jo me pamjen e saj të papërsëritshme.

Bëra disa variacione mbi tastjerë për të çmpirë gishtat dhe e pyeta:

-Më thuaj ndonjërën nga këngët që di më mirë!

Ajo përmendi nja dy-tri këngë të njohura të muzikës së lehtë dhe unë zgjodha njërën. Kapa disa akorde për të parë deri ku arrinte tonaliteti i saj dhe u intonuam shpejt. Neta filloi të këndonte me emocione të dukshme. I thashë të mbushej me frymë, të qetësohej dhe filluam sërish. Në pak masa muzikore kuptova, se ajo kishte një zë të ngrohtë me ngjyrime interesante. Ndonëse nuk ngjitej në tonalitete tepër të larta, këndonte pastër dhe e lakonte zërin bukur në të mesmet dhe të ulëtat. Lartësitë mund të arriheshin me punë. Kuptohej qartë, kishte nevojë për prova të përsëritura, që të fitonte teknikën e të kënduarit. Dhe gjëja për të cilën nuk kishte fare nevojë, ishte dëshira e madhe për t'u bërë këngëtare.

Provuam edhe dy këngë të tjera dhe ramë dakord, që pasi t'u merrte leje prindërve, të vinte çdo pasdite për të ushtruar zërin. Pas shpresave optimiste që i dhashë, ajo iku si dallëndyshe krahëlehtë bashkë me shoqet e gëzuara.

Mendova se Neta nuk ishte ndonjë talent i spikatur, që të tërhiqte vëmendjen e publikut. Por mund të renditej në nivelin e përgjithshëm të masës së këngëtarëve të njohur, po të punonte shumë e me atë ngulm që shpalosi sot për të fituar konkursin. Nga ana tjetër, kërkesën për figurën fizike si këngëtare, e përmbushte plotësisht.            Punuam pothuaj çdo pasdite për një muaj të tërë. Neta përparonte nga dita në ditë. Mësëfundi u binda, se tashmë ajo ishte e gatshme të çohej në redaksinë e muzikës në Radio Tirana. Tani edhe dita e përzgjedhjes së këngëtarëve për në konkursin përfundimtar ishte fare afër. Prindërit e saj, mamaja shtëpiake dhe babai punëtor në ndërtim, m'u lutën me besimin e plotë te një prind dyzetvjeçar siç isha unë, ta shoqëroja vajzën e tyre në përpjekjen e parë për të çarë në jetë. Ndërkohë kisha biseduar në telefon me redaksinë e muzikës dhe kisha regjistruar emrin e saj. Morëm leje në drejtorinë e shkollës së mesme dhe në datën nëntë tetor, të dy me Netën, u nisëm për në Tiranë. Zumë dy dhoma teke të veçanta te hoteli "Internacional" për t'u paraqitur të nesërmen në mëngjes në orën tetë para komisionit  përzgjedhës. 

Darkuam në restorantin poshtë hotelit dhe aty nga ora nëntë e mbrëmjes morëm çelësat te sporteli. Dhomat teke ishin të vogla, me mobilim të thjeshtë e të vjetëruar. E porosita vajzën të mbyllte derën me kujdes dhe çelësin ta linte brënda bravës, për të qënë më e sigurt. E ndjeja veten disi të lodhur nga udhëtimi prej katër orësh me tren dhe rashë të fle shpejt. Por krejt papritmas, rreth orës një pas mesnate, dëgjova një trokitje të lehtë te dera. Prita sa të kthjellohesha mirë, dhe pas trokitjes së dytë u çova e hapa. Ishte Neta, me këmishën e hollë të natës. Hyri menjëherë brënda derës sime dhe më një zë të frikësuar tha rrëmbyeshëm:

-Sportelisti futi një çelës në derë dhe u mundua ta hapte...Unë u ngrita dhe mbajta me dorë çelësin nga brënda që të mos binte përtokë...U tremba shumë...

U habita pa masë nga kjo ngjarje e beftë dhe vura re, se ajo ndjehej vërtetë e friksuar.

-Nga e more vesh se ishte sportelisti? -i thashë aty për aty.

-Kur nuk e hapi dot, dëgjova hapat e tij nëpër korridor dhe e pashë nga ballkoni që shkoi te dhoma e sportelit...

U mendova një grimë të gjej një zgjidhje, si duhej të veproja në këtë ngjarje të papritur. E lashë Netën në dhomën time dhe me hapa të lehtë shkova deri afër sportelit për të konstatuar diçka. Sportelisti i mbrëmjes ishte ndërruar dhe ky i natës po dremiste i mbështetur mbi divanin e sportelit. U tërhoqa mbrapsht me kujdes dhe shkova sërish në dhomë. Neta ishte ulur në cepin e shtratit tim dhe kishte mbuluar supet e rrumbullt me duar.

-Duhet të shkosh të fleshë! -i thashë. -Unë do të qëndroj zgjuar për të dëgjuar çdo lëvizje në korridor…

-Jo, jo, kam frikë ! -tha ajo pa pritur të mbaroj frazën time.

-Të siguroj që s'ka për të ndodhur asgjë, asgjë, - përsërita me besimin e plotë, se do të sakrifikoja gjumin e mëtejshëm, që ajo të flinte e qetë.

-Të lutem, profesor Beni, më ler të qëndroj këtu, pranë teje...

Hej, ç'më gjeti belaja me këtë zogëz frikacake, mendova.

-Mirë, atëherë, ti bjer fli në shtratin tim dhe unë po shkoj në dhomën tënde...

-Jo, jo, në asnjë mënyrë, -klithi ajo me një pëshpërimë në formë spazme. -Po më le vetëm, unë sonte do vdes nga frika...   

E kundrova me vërejtje. Me supet zhveshur dhe kofshët e bardha krejt zbuluar nga këmisha e shkurtër që mbahej me dy fije të holla, ajo dukej si një frut i ëmbël shijeshumë i varur në degë, para së cilës do t'i lëshonte goja lëng edhe vet Krishtit. Por unë ato çaste, duke ndjerë përgjegjësinë që kisha marrë përsipër, nuk mendoja fare për ndjesi të kësaj natyre.

-Nuk bën të qëndrosh këtu, -i thashë me ton të qetë.

-Pse, kërkon me çdo mënyrë të më heqësh qafe? - tha ajo papritmas, me një nga ato nënqeshjet e lehta provokuese, që dinë t'i sajojnë vetëm femrat. -Ne kemi ndenjur pranë aq kohë në prova, dhe s'të ka gjetur gjë...Pse të mos rrimë edhe sonte...

Nënqesha lehtë me arsyetimin e saj naiv.

-Këtu ndryshon puna, -i pëshpërita me zë të lehtë, që biseda e nisur të mos depërtonte jashtë derës. -Dhoma e gjumit nuk është dhoma e pianos. Veç kësaj, unë jam burrë i martuar me dy fëmijë dhe ti një vajzë e re. Asnjërit nuk i intereson të bëhet objekt i fjalëve të kota që mund të lindin pas kësaj nate.

Ajo heshti një grimë.

-Po asnjëri nga ne nuk merret me ato fjalë që thua, se nuk jemi kalamaj. Aq më tepër, kur unë dua vet të qëndroj sonte me ty...       

-Pse do të qëndrosh sonte me mua? - e pyeta enkas për të saktësuar qëllimin e vërtetë të saj.

-Ti, më ke mbajtur në duar, qëkur isha gjashtëmuajshe, pse s'do të më mbash edhe tani që jam rritur e mendoj gjithmonë për ty. Kaq e rëndë jam bërë tani për duart e tua?

Shqeva sytë mbi të, krejt i habitur me guximin e kësaj vajze të re, për të shprehur më çiltërsi të tillë fjalë të kësaj natyre.

-Pikërisht, se të kam mbajtur në duar gjashtëmuajshe, nuk mund të të mbaj tani, që je bërë gjashtëmbëdhjetë vjeç. Sepse rëndesën tënde do të më duhet më pas ta mbaj edhe në ndërgjegje. -i thashë gjithnjë qetësisht.   

-Të dua shumë, profesor Beni, vetëm zoti e di sa të dua unë ty... -foli tashmë fare shkoqur, duke iu dridhur zëri nga emocionet.

Kisha mbetur krejt i befasuar me vendosmërinë e saj për të shpalosur ndjenjat kaq hapur. Gjatë kohës që bënim prova, ajo paskishte rënë në dashuri dhe unë, duke qenë i pavëmendshëm, isha treguar krejt mospërfillës. E përmblodha veten në çast.

-E shikon si më quan? Unë jam profesor për ty, jo dashnor... -i thashë me durim.

Psherëtiu lehtë dhe më shigjetoi drejt në sy.

-Për mua je profesor dhe i dashur, si nuk mund të jetë askush tjetër...

Veçimi prej të tjerëve, më dha shkas të interesohem atë çast për intimitetet e saj:

-Ke shkuar me ndonjë djalë?

-Jo. -tha prerë. -Jam siç më ka bërë mamaja... Si atëherë kur më more në duar...

-E pse tani më thërret mua, dyfishin tënd, ta bëj atë gjynah?

Kapërdiu pështymën dhe pastroi fytin lehtë.

-Sepse po të mos jesh ti, i miri për mua, do të jetë një çunak llafazan i keq, që do t'u lavdërohet shokëve: "Shtiva Netën në dorë!" siç ka ndodhur me shoqet e mia. Unë edhe nuk dua të mbetem pas shoqeve për ato që më kërkon mosha, po edhe dua që dashurinë time të parë të ta dhuroj vetëm ty, që e meriton plotësisht shpirtin tim…

Më mahniti, më la pa mend logjika e saj lakuriqe.

-Tani të tërheq tek unë bukuria e artit muzikor me të cilin merrem, po më vonë do të më mallkosh...

-Kurrë ! Mua më tërheq shpirti dhe zemra jote... 

Mendova vetëtimthi se nëna dhe babai i saj, gruaja dhe fëmijtë e mi flinin të qetë këtë mesnatë dialogu pëshpëritës në dhomën e këtij hoteli të largët. Flinin me besimin e palëkudur tek unë, dyzetvjeçari. Ndërkohë, kjo nimfë e bukur, më pak se gjysma e moshës sime, kjo adoleshente marramendëse, që të tundonte aq sa të mpinte trurin me feminitetin e zhveshur dhe logjikën e saj rinore, ngulmonte të kërkonte nga unë pabesinë… Mirëpo tashmë u kuptua qartë, se puna e sportelistit kishte qenë vetëm sajesa e saj. Dhe kjo më zemëroi shumë. U çova nga karrigia ku kisha qëndruar dhe i thashë me ton të prerë:

-Vajzë e mirë, largoi nga koka ato mendime absurde dhe bjer e fli këtu, se unë po dal të marr pak ajër te dritarja e korridorit derisa të gdhihet. Në të kundërt, nesër në mëngjes e lëmë radion dhe nisemi drejt Gramshit... 

Ajo më hodhi atë çast një vështrim keqardhës të atillë, që tregonte fare qartë, se ishte vrarë mjaft rëndë shpirtërisht. Pastaj uli kryet dhe filloi të përlotej.

Unë dola jashtë dhe prita lindjen e diellit.

Të nesërmen krejt serioz me njëri-tjetrin shkuam në radio. Ajo këndoi dy këngë para komisionit përzgjedhës dhe fitoi të drejtën për të hyrë në konkurs. Gjatë kthimit me tren qëndruam në stolat përballë dhe unë i vërtita bisedat rreth konkursit përfundimtar që do të bëhej më njëzet tetor. Por në të vërtetë, bluaja në tru ndëshkimin për sjelljen e mbrëmshme të saj. Gjë që më bëri të mendoj se nuk mund të vazhdoja më tej të merresha me shoqërimin e  kësaj vajze hoteleve dhe sallave të tjera. Isha mësues për të dhe krahas punës që kisha bërë, duhej edhe të përdorja metodat e mia strikte, për ta bërë të mendonte, se kësaj here ajo do të humbiste për fajin e saj.

I palëkundur në vendimin tim, pas pak ditësh e lajmërova Netën, se gjoja komisioni përzgjedhës e kishte shkurtuar listën e konkursit përfundimtar, për shkak të fituesve të shumtë. Pas kësaj, dikush nga shoqet e veta më tha, se ëndrra e saj e përmbysur papritmas, e kishte bërë të qante disa ditë me radhë. Nuk më erdhi keq aspak, sepse një reagim të tillë e kisha paramenduar, qëkur vendosa të mos e çoj në konkurrimin përfundimtar…

Më pas ndodhën ndryshime të rëndësishme në jetën e vendit. Unë shkova të punoj në qytetin tim të lindjes dhe Neta mbaroi të mesmen. Më tej mora vesh, se një djalë mashtrues i kishte premtuar martese dhe e kishte shpënë të shfrytëzohej poshtërsisht te semaforët e Italisë. Ky lajm krejt i papritur për mua, më tronditi e më hidhëroi aq shumë, sa u pendova thellësisht për dënimin tepër të rëndë që i kisha dhënë asaj vajze këngëtare me ndjesi të spikatura. Mund të kishte çarë në jetë nëpërmjet rrugës së këngës, për të shpëtuar nga ajo gremisje mynxyrore që kishte pësuar. Dhe që nga ai çast, ndjeva me dhimbje, se pesha e gjashtëmbëdhjetë viteve të atëhershëm të saj, nga e cila u mundova të shpëtoj, do të vazhdonte të rëndonte mbi ndërgjegjen time për gjithë jetën...”

Birra "Norga" më ngeci në fyt. Vura re se edhe sytë e Benit ishin lëngëzuar. Ndoshta nga tronditja që më shkaktoi rrëfimi i tij, befas atë çast m’u krijua një përfytyrim i çuditshëm. Shkumbëzimet e bardha të dallgëve të fuqishme, që era e fortë i sillte nga përtej detit dhe i pëplaste pas shkëmbinjve, m’u dukën si fustane nusërie të shqyer nga Otrantoja. E cila, pasi merrte vajzat tona fatkeqe, kthente mbrapsht veshjet e dasmave të tyre të mohuara.

Përgatiti Hiqmet Meçaj

FARUK MYRTAJ

...ROBËROHEMI PËR LIRI...

(tregim)

Gardiani nuk po bëhej i gjallë dhe unë u ngrita.

Në një hapësirë sa kjo e qelive, “të ngrihesh” s’ka asnjë kuptim, nuk ia vlen të ngrihesh për të kryer ndonje veprim. Mjafton të zgjatësh dorën dhe arrin kudo, në secilën qoshkë të qelisë. Por ngritja më këmbë është instiktive, përpjekje për lëvizje, orvajtje për të mos humbur vetinë e të gjallit.

U çova dhe bëra një gjysëm hapi për nga dera e qelisë, preka shufrat e hekurta, futa turinjtë midis tyre. Doja të kqyrja koridorin. Gardiani ishte edhe më tej atje, ulur në karriken prej hekuri. Kryembështetur midis pëllëmbëve të duarve, dremiste. Nuk them ëndërronte, jo pse ishte gardian, por sepse asgjë nuk do të ndryshonte në këtë mes. Dukej se flinte, pra unë isha i lirë të merresha me veten. Kjo më duhej. Këtë prisja.

U zhvendosa një gjysmë hapi, për nga qoshku i djathtë. Gjithnjë brenda qelisë sime. Atje kisha lënë pjesën e kursyer prej racionit tim të bukës. Në këtë lloj qelie s’është e nevojshme të hapësh sirtarë e dollapë e bufera. Ajo është e lehtësuar prej formaliteteve. Edhe në errësirë të plotë, e di se ku e kam vendosur bukën, brenda një shamie të bardhë, aq të pastër sa mund të ketë kuptim pastërtia në një qeli pa ujë e pa dritë. Shamia është e mbështjellë me një copë plastmasi, lëndë që mbron bukën nga tharja e ashpërimi.

E marrë në duar, si me kujdes nënash për foshnjën e tyre.

Janë orët më të veçanta të jetës. Të jetës sime në burg. Kudo e kurdo, njeriu gjen kohë për tu gëzuar. Mbase kjo është arsyeja që marrin vlerë të veçantë cigari i fundit, fjala e fundit përpara togës së pushkatimit, apo ato ca pak grimasa më parë se njeriu të jap frymën e fundit për të ndërruar jetë.

“Ah, jeta ime...!”, thashë si përvajshëm, pa zë.

Më kishin rrjedhur njëzetë vite këtyre burgjeve. Nëna kishte vdekur, më kishte humbur përpara ikjes për në botën tjetër, pa më dorëzuar, siç bëjnë zakonisht nënat, tek tjetra, gruaja.

“Edhe aq keq nuk qenkam, përderisa gjej me ç’gëzohem!”, shtova me zë, për të qenë i vërtetë deri në fund. Së paku me vehten.

U rrotullova, bëra një lëvizje më shumë, një gjysëm hapi në të kundërt dhe, kokëulur, u ula në shtratin përdhes, një dyshek, i hollë fare, diçka më i trashë se feta e bukës që na japin për çdo vakt.

U rregullova këmbëkryq, mbi batanie. Shaminë e vendosa në prehër. Si një lëndë e rrallë e materies, tuli i kursyer prej racionit tim të bukës. Po të më shihte kush, do besonte se ulesha për të ngrënë. E mendoja këtë, edhe pse këtu gjithkush e dinte menynë time dhe kurrkush s’më bënte shoqëri. Po të më begeniste gardiani, që tashmë dremiste gërrhimshëm në fund të koridorit, sigurisht do ta ndaja me të. As që e shkonte ndërmend. Jo ngaqë ndjehet ngushtë se herë pas here i duhet të m’i dhuroj ca grushte e ca shkelma, edhe pa arësye. Po nuk është ky shkaku. Gardiani nuk do ta vinte në gojë bukën time sepse s’e vë fare në dyshim kur i thonë se unë jam armiku i tij. Po të më ftonte të haja a pija diçka prej tij, nuk do ta refuzoja. E di se s’është ndër armiqtë e mi, edhe pse më sillet si njeri prej tyre.

Po për çfarë ta ftoj?! Vetëm një copë buke kam, pak tul buke. Edhe këtë, jo për ta ngrënë. Ah, kam edhe një gotë uji, por as ujin s’e kam për ta pirë. Ndaj lere gardianin e shkretë të marrë një sy gjumë e të ketë më shumë fuqi kur t’i teket të më ndëshkojë.

“Vazhdo të bësh gjumë të qetë, zotëria im! Sikur të zgjohesh e të shohësh me ç’merrem, do të zgërdhiheshe përtej hekurave, ose do të hyje brenda qelisë dhe do të m’a shpërbleje ftesën me ca shkelma. Nuk ke ngè ti të marrosesh si unë!”

Afrova gotën e ujit pranë vetes, njoma tulin e bukës dhe ia nisa punës. Secili merret me diçka, në këtë jetë. Gjithkush krijon botën e tij të vogël, brenda kësaj bote të pafund. Kështu besojmë, së paku. Iluzion? Ku ka rëndësi si e quajmë. Rasti ma solli ta krijoj këtë botën time të vockël fare brenda kësaj qelie. Njeriu qenka qenie e çuditshme, mbase pikërisht për këtë aftësi: mësohet me kushtet, përshtatet me rrethanat. Mjaft ta lesh vetëm dhe ai, fa-fap, në çast e ngjall jetën; edhe brenda një vrime vetmie, siç është kjo qelia ku më kanë mbyllur.

“Beson vërtetë se je vetëm aty...?!”, më pyeti një mik, kur kishte guxuar të më vizitonte aty ku isha. E vështrova në sy. Fliste për burgun tim si për jetën e tij jashtë mureve. Atje përgjohej kudo dhe ai ishte i sigurt se s’mund të mos përgjohemi edhe ne këtu, në burg.

“Unë në burg jam!”, ia pëshpërita. “Nuk ndjehem keq...”, shtova pastaj. Me zë. Nëse përgjoheshim, le të dëgjonin se nuk qahesha. Edhe për mikun tim, këto fjalë shkonin për mirë. I burgosuri i tij nuk ndjehej i pakënaqur!

“Me se e kalon kohën e lirë?!”

“Bëj njerëz,” i thashë. “Njerëz prej buke bëj...Të kam edhe ty...prej buke!”

Më hodhi një vështrim të drobitur dhe sikur u ftohë në sytë e mi. S’foli. Iku shpejt. Nuk shpresova të vinte më. Mbase dyshoi që kam probleme. Diku në tru. Po mbase është trembur se mos e marrë më qafë!

U ktheva në qeli, nuk bëra asnjë përpjekje për të kqyrur ku mund të ishin aparatet përgjuese, të cilat m’i ndërmendi. Variantin e tij prej buke e ndryshova. Menjëherë. S’doja të bëhesha shkak për ndonjë të keqe ndaj tij. E njoma formën e tij prej buke dhe e zhbëra. Por e kam endè, në formën e brumit të thatë.

Ndenja ca shtrirë. Rrëshqita vështrimin në tavanin e qelisë, në faqet anësore, tek porta e hekurit, tek llampa e venitur, tek dryni që më mbyllte brenda. Kudo mund të kishte kamera. Aparatet mund të vendoseshin gjithandej. Le të bënin ç’të donin. S’ishte aspak e këndshme ta përfytyroje veten të vëzhguar nga zyrat e komandës së burgut, por edhe me këtë duhej të mësohesha. Pasi ke humbur të shumtën e gjërave të mëdha, të voglat s’ndjehen fare. Të përshtaturit me mungesat është e pashmangshme. Duhet vetëm ca pak kohë. Dhe nerva...nerva. Në qeli, kohë kisha plotë. Nervat do t’i ushtroja, le të rezistonin. Për hir të tyre!

Një lëvizje mashtruese: ngrita dorën, e afrova tek goja, sikur futa kafshatën e bukës. Nuk ishte gjë e re. Të ngrënit nuk na ishte ndaluar. Endè! Ktheva kokën rreth e qark, lëviza nofullat e buzët, që kqyrësit e mi të mundshëm të besonin se po përtypesha. Të burgosurit, në gjithë botën, janë ripërtypës. Ripërtypin të shkuarën. Si emigrantë pakthim.

“Në djall vafshi, bashkë me qelinë time dhe përgjimin tuaj!”, thashë me zë.

Tërhoqa një gazetë dhe nisa të lexoj. Pastaj më shkrepi të lexoja me zë, me zë të lartë. E kisha unë radhën t’i nervozoja. Duke u lexuar gazetën e tyre! Meqë nuk më linin të gëzoja vetminë time, le të bënin shoqërinë që ofroja unë. Apo prisnin t’i shaja, t’ua grisja gazetën përpara syrit të fshehtë të kamerave të tyre, që të humbisnin qetësinë dhe të më ndëshkonin?

Më tej, duke u marrë me tulin e bukës, i ndiqja me bisht të syrit. Pajisjet përgjuese le të vazhdonin të tyren...

Eh! Buka është e bekuar! Është fryti i tokës. Jo i makinave. Punohet toka, hidhet fara, mbin bima, rritet kalliri, piqet, korret, bluhet, bëhet miell dhe bukë. Mua më është dashur ta bëj edhe njerëz prej buke...

Sapo e prek me dorë, ajo e lumja merr e jep me gishtat e mi. Kisha lexuar se fatet e njerëzve lexoheshin në vijat e pëllëmbëve dhe gishtrinjëve të tyre. Buka mbase prekte vijat e fatit në duart e mia, që më ngjallte këto ndjesira.

E njomja, e ngjishja, e përpunoja, majagishtash, ajo bëhej edhe më e butë, ishte gati të jepej, njëlloj si ajo plastelina që përdorin fëmijët për të sajuar lodra e figurina të ndryshme.

Nuk doja gjumë këtyre netëve. A thua edhe ata, modelet e mi, rrinin zgjuar, duke ndjerë ethet e mia? Edhe përgjuesit e mi, të pa gjumë, duke më vigjëluar mua?!

Zoti u ruajtë mendjen, nëse më përgjojnë kur merrem me tulin e bukës!

M’a shohin fytyrën lëbyrur prej një rrezatimi të pazakonshëm, dhe kam drojë se nuk besojnë dot se drita buron prej marrëveshjes sime me të dashurit e mi dhe me tulin e bukës së kursyer. E shohin se përpiqem të krijoj njerëz, njerëz prej buke, po kush e di ku tjetër u rrëmon hamendja. Kjo fytyra ime e drobitur, s’besoj se do t’u duket aq e urtë sa të më justifikojnë si qenie të joshur prej delirit filozofik që kapllon të burgosurit afatgjatë. Ky djall, mund të thonë me njeri tjetrin ata, mund të ngrihej netëve, të kaloj telat me gjemba, të na vijë deri në komandë dhe...të luaj me kryet tona si me copën e bukës...

Njeriu nuk arrin ta njoh tjetrin, nëse nuk njeh veten e tij. Nuk them se njeriu duhet të shkojë në burg për të siguruar këtë njohje, por vetminë e tij ka mundësi ta krijojë, kudo ku është. Mbase edhe kur rastisë në komandën e burgut. Vetmia, më shumë se çdo shkollë e mënyrë tjetër, krijon mundësinë e rishikimit e plotësimit të vetes. Qenia njerëzore është një trajtë e caktuar, një lloj ene që tërë jetën e jetës gjallon për t’u mbushur. Popullimi i tërë hapësirave brendaqelizore, mbushja e këtij boshi, vetëm kjo i jep kuptim të jetuarit. Dhe, pa asnjë dyshim, ky boshllëk, mund të zbulohet, verifikohet e plotësohet vetëm në vetmi.

Duke krijuar njerëz prej buke, nisa të ndjehem ndryshe.

Atëherë kur tuli, më në fund, merr formën që kam dashur t’i jap, teksa s’kam pushuar së foluri me veten dhe me atë që jam duke sajuar, kam shtysë ta ngrè zërin. Si ai plaku që bëhet gati të niset për të ikur përgjithnjë, apo si fëmija që sa-lindet. Pa asnjë shkak, mbaj gjallë shpresën se m’i dëgjonin edhe murmurimat. E çfarë nëse vërtetë jam i lajthitur?! Mjaft që flas me njerëzit e mi, paçka se prej buke. Është pak a shumë si t’i kem të gjallë.

A thua të më kenë parë, përgjuesit e komandës, kur kam qarë për vogëlushët e mi prej buke? Eh, kur sajoj fëmijët, tuli i bukës është si lënda e përdorur për të krijuar njerëzit e parë të botës. Vetja më bëhet si Krijuesi i Madh, Ai i Vetmi, i Vërteti. Më fal, më falë që të imitoj ty, i drejtohem atij, duke ngritur sytë lart. Më fal, nëse duke të kërkuar ty, më shfaqet tavani, ku ata mund të kenë vënë aparatet e përgjimit, i them. Deri në shenjtëri e pafajshme, për të krijuar qenie perëndisht të pafajshme, buka vazhdon të lakohet në midis gishtat e mi, duke më falur ajo në emër të Zotit, por edhe duke m’u lutur që të bëj kujdes.

Ata të mirët, fëmijë të mi, vijnë në qelinë time si në një kënd lojrash, si në një copë lëndine të pashkelur. Më vjen keq për këtë, që i sjellë fëmijët në këtë vrimë miu, por ja që miu jam unë, babai i tyre, që s’mund të rrij dot pa ta. Sa bukur vijnë e rrijnë në tulin e bukës, dhe sa mirë ndjehet tuli i bukës në trajtën e tyre...O Zot, si s’pushove një herë së ngushëlluari njeriun fatzi!

Kam frikë se duke folur kështu po i bëj më të ashpër ata të komandës, nëse më përgjojnë vërtetë...

E si ta dinë ata se ç’është njeriu prej buke! Unë për vete, bëhem shend e verë, teksa ndjej në këtë mënyrë. Farfuritja e një drite prej së brendëshmi, më ofron një gëzim që as vetë nuk arrij ta shpjegoj dot. Ata nuk e dinë, nuk e marrin dot me mend se gjatë kësaj lloj pune me dorë, nuk ndjehem më në qeli, nuk jam më i burgosuri i tyre.

Mbase më mirë që s’e dinë...

Herë pas here sajoj edhe gruan. Gruan time. Gruan time prej buke. Punoj gjatë me trupin e saj. Në fillim, mezi më bindet. Edhe vetë, kur merrem me të, ndjehem i drojtur. Drita e paktë e qelisë është si ajo drita në dhomën tonë të gjumit, intimiteti është i brishtë dhe joshës, teksa besnikëria e sinqeriteti i ftesës sime për t’a sjellë në qeli, sigurohet prej shenjtërisë së bukës. Gruaja zë e më jepet pak nga pak, nuk nxitohet, më bën të mundohem ca, por e di që do të më jepet deri në fund. Nuk më është mërzitur kurrë, ajo e vala, ngrohtësia ime, edhe kur i sillja shqetësime të llojit që më sollën këtu ku jam.

Ndryshe nga ajo gruaja tjetër, reale, kjo prej buke është edhe më ideale: nuk më qahet për hallet e ditës, as për ushqimet e pamjaftueshme për fëmijët. Kjo grua tjetër më ngjan më shumë me atë vajzën që kam njohur dikur, ajo pas së cilës rendja nëpër rrugët e qytetit, ajo që më premtoi se do të më bënte të lumtur, edhe nëse unë do t’i shkaktoja andralla.

Brumi, duke shfaqur trupin e saj, bëhet edhe më i epshëm, më i ndjeshëm, gishtat e duart e mia teksa më përcjellin nëpër trup ndjesinë e një kënaqësie të të qenit vetëm me të, edhe pse në një qeli si kjo, e shndërron këtë prani në diçka të papërsëritshme. S’mund ta merrni me mend ç’është një grua në burg. Të jesh vetëm me një grua në burg...

Duhet të kthjellohesha, sidoqoftë: më përgjonin apo jo? Duhet ta dija këtë gjë. Pastaj le të bënin ç’të donin. Me mua, me njerëzit prej buke, me fëmijët dhe gruan time. Ata duhej t’i jepnin fund këtij përgjimi të fshehtë. Pra, duhet të pranonin që më përgjonin. Kaq. Të burgosurit do t’ja krisnin së qeshurës, nëse do t’u thuhej se përgjohen. Isha një i burgosur, pra, me mua mund të bënin ç’të donin. Por përse të më vidheshin? Drojtje a frikë prej meje?!

Do doja t’ua qartësoja këtë. Në burg isha njeri prej të burgosuri të tyre, por brenda qelisë zoti isha unë. Aty jeta më bindej mua, zotit të dhimbjes së saj!

Pjesa tjetër e tulit të bukës kishte marrë formën e një koke e të një fytyre tmerrësisht të njohur. Hunda endè s’po i bindej bulzave të gishtave të mi. I nervozuar, kisha lënë mënjanë gruan dhe pa e kuptuar po bëja komandantin e burgut. Atë prej buke.

Po ndjeja fodullëkun e tij, teksa përplasej me krenarinë time. Nuk e fshihja dot një lloj ndjenje hakmarrjeje ndaj tij por, edhe pse kishim ndërruar rolet, nuk bëja asnjë veprim që të cënonte sedrën e komandantit prej buke. Duke u marrë me të, kisha heshtur. As flisja, siç bëja me gruan, as këngëzoja, siç bëja me fëmijët. Nuk doja t’i shpjegohesha dhe as prisja të më shpjegohej. Nuk e pyesja, pra as prisja të më përgjigjej. Në fund të fundit, ai i dinte përgjigjet e mia, ashtu si unë dija pyetjet e tij.

Pas pak e ndjeva veten në një situatë krejt tjetër. Komandanti prej buke, me të njëjtin zë si të modelit të gjallë në zyrat e komandës, më pyeti.

“Ku jam këtu, zotëri?”

“Në burg, i thashë. Ku tjetër mund të ndodhen bashkë një komandant burgu dhe një i burgosur?!”

“Në qeli?!”

“Në qelinë time!”

“E unë?!”

“Për shkak të bujarisë së bukës...”

“Edhe...?”

“Buka të krijon mundësinë e të qenit Tjetër...”

“Sa vjet burg ke bërë?”

“Aq sa m’u bënë të domosdoshëm njerëzit prej buke!”

“Përse je dënuar?”

“Po më pyet për fajin tim, apo për akuzën tuaj?!”

“Mos fol kështu, i dënuar...”

“Nuk jam i dënuari, jam krijuesi yt...”

“S’ta kërkoi njeri këtë...”

“As ti nuk më pyete kur më sollën këtu!”

“Nuk të solla unë...”, po thoshte komandanti prej buke.

Duke thënë kështu, sikur lutej që ta lija rehat. Sikur kishte frikë se mos ngrija zërin dhe ndokush merrte vesh që mua, të burgosurit të qelisë 111, më bëhej shoqëri nga komandanti i burgut.

“Nuk përgjigjem për atë tjetrin...”, shtoi pas pak.

Më vështronte, pa bërë zë. E kisha rikrijuar prej buke dhe ai po e përdorte shansin që i dhashë: maturia që shfaqte më ftonte kujdes në bisedën me të.

Brenda një çasti, vetëtimshëm, besova se tek ajo copë buke, fare mirë, mund të ishte një njeri i zakonshëm, një qenie njerëzore e lodhur nga jeta jashtë qelisë; mund të ishte një shembëlltyrë njerëzore në depresion, në prag të një marrie, mbase një njeri që kërkonte të mbante gjallë fëmijët e gruan e tij; e përse duhej bërë doemos fajtor që s’kishte zgjedhur një jetë si timen...

Nuk është aq e lehtë, ta marrë djalli këtë punë, nëse të është shtruar si alternativë e të mos pranuarit të qenit komandant burgu, ajo e të burgosurit.

Unë i kisha ofruar mundësinë për t’u shprehur jashtë detyrimeve të tilla, por ai nuk po shprehte gjë në ishte fat apo fatkeqësi forma e mënëfundme, Njeri prej Buke. Ndjehej i tejdukshëm përballë, ngaqë e dinte se mund të bëja ç’të doja me të, apo se, duke qenë prej buke, nuk mbante përgjegjësi ligjore?

“Modeli yt shërben si komandant burgu...”

“Për të njëjtin shkak që unë shfaqem para teje si njeri prej buke!”

“Beson se njerëzit bëjnë atë që mundin?”

“Nuk jemi prej buke, apo jo!”

“As unë...!”, nxitova t’i thosha, për të mos i lënë kohë të ngjante edhe më shumë me atë tjetrin, që mbase na shihte e dëgjonte prej zyrave të komandës.

U ndjeva më i qetë, teksa shkova ndërmend se komandanti real tashmë përgjonte, bashkë me mua, edhe sozinë tij prej buke.

Duke ma ndjerë turbullimin, komandanti prej buke nisi të lëvizë nëpër qeli. Nuk e hidhte hapin të shtrirë, si ai Tjetri kur zhvendosej e ngrinte zërin përpara rreshtit të gjatë të të burgosurve.

Mbase këtë zvogëlim të përmasave dhe të lëvizjeve ia detyronte hapësira e qelisë, por unë shpresoja se kishte lidhje edhe me natyrën që e kishte lindur, me virgjërinë e tij të dikurshme njerëzore, me të qenit tjetër në rininë e fëmijërinë e tij. Nuk di pse shpresoja se njerëzillëku i komandantit prej buke buronte jo veç prej brumit por edhe prej qelizave të origjinalit, prej kohës më përpara se të bëhej komandant burgu.

Varianti i tij prej buke vazhdonte çapitjen nëpër qeli, pa i hedhur sytë nga unë. M’u dukë se edhe ai ndjeu që përgjohej, sepse ngriti sytë për nga tavani.

“Po vuajmë bashkë!”, i thashë unë.

“Në emër të kujt?”, pyeti ai.

“...vetëm në emër të popullit jo, të lutem...!”

Nuk kisha ndërmend të luaja gjatë, siç luanin me ne kur na dënonin, por ndjeva kënaqësi kur më erdhi ndërmend diçka tjetër.

“Në emrin e lirisë sime të vogël”, i thashë.

Pikërisht pas kësaj u ndjen hapa në koridorin midis qelive. Më shkoi ndërmend të fshihja fëmijët dhe gruan, t’a merrja komandantin prej buke, ta fshihja edhe atë diku, por hapat ishin shumë të shpejtë, erdhën direkt tek porta ime. Gardiani qenkej zgjuar, e pashë që rrotulloi çelsin në dryn, hyri brenda, pas tij hynë dy a tri të tjerë dhe, fill pas tyre, u gjend brenda qelisë komandanti i burgut. Përgjimi i qelisë qenkej realitet. Ose disa rastësi të çuditshme po i shndërronin përfytyrimet në gjëra konkrete. Njëlloj si të mund t’u jepej frymë njerëzve prej buke.

Komandanti i burgut, si kurrë herë tjetër, po sillej shtruar. Nuk e ngriti zërin, nuk po kërcënonte, madje as statuetën e tij prej buke, që ia rroku syri menjëherë, s’po e merrte për të keq. Largoi gardianin që rrinte midis nesh dhe u mbështet në murin e qelisë.

Unë po ndjehesha mirë, edhe pse kuptova se kishin futur turinjtë deri në robërinë e qelisë. Ndjeja një lloj kënaqësie të pamenduar më parë: kjo marrëzia ime nuk qenkej edhe fare pa kuptim! Tërësisht e parrezikshme e, megjithatë, e kisha sjellë komandantin në qeli, në mes të natës. Kësaj here jo për mua.

As ky tjetri, komandanti prej tulit të bukës së kursyer prej racionit tim, nuk po ndjehej. E kishte mbyllur gojën, sapo në qeli ishte shfaqur modeli i tij. Madje po më dukej tmerrësisht i brishtë, i vogël, shumë më i vogël se ç’e kisha bërë unë. Për të ardhur keq, më dukej.

U ndjeva edhe vetë i lodhur, i zhgënjyer, i dështuar. Isha munduar kot së koti me bërjen e tij? Po besoja se isha po kaq i dështuar edhe me fëmijët prej buke, gjersa variantet e tyre prej buke nuk po e zemëronin komandantin real.

Pikërisht në çastin kur vuaja kotësinë e kësaj pune dhe kësaj lirie, bërjes së njerëzve prej buke, komandanti i burgut, modeli vetë, u përkul paksa dhe zgjati dorën drejt shembëllimit të tij prej buke.

Gishtat e tij e kapën me kujdes, por në mënyrë krejt të vendosur, kopjen prej buke të vetes dhe e ngritën në lartësinë e zakonshme të vështrimit. Ai tjetri, prej buke, s’bëzante. Si i hutuar, i pagojë, ngaqë e kishin gjetur aty, në qeli, në orët e natës. Apo ndjehej mirë, i shliruar, i shpëtuar prej meje, tashmë që do të bashkohej me veten e vërtetë? Komandanti i burgut kqyri një copë herë veten prej buke, hodhi një vështrim të shpejt mbi mua, pastaj përsëri sozisë së tij të belbake, nuk mund të rrinte pa u hedhur një sy gardianëve që e kishin shoqëruar deri në qeli dhe, në çastin tjetër, u nis rrëmbyeshëm për të dalë prej qelisë.

Mbeta përsëri vetëm. Më lanë përsëri në vetminë time.

Shëmbëllesa ime endè nuk ishte plazmuar tërësisht. Mbase ishte e pamundur të krijoja veten, por do të vazhdoja të merresha me të. Nuk më privonin dot prej kësaj të drejte. Nëse do të ma vogëlonin edhe më racionin, aq shumë sa të mos kisha mundësi të kurseja, ose nëse do të ma ndërpritnin fare bukën, duke më hequr të drejtën e qenies gjallë, kjo ishte tjetër gjë. Do të ngordhja nga urija, këtë nuk e ndaloja dot, kjo ishte liria e tyre, njera nga liritë e tyre.

Njeriu nuk shkon rastësishëm tek liria e tij. As tek robëria nuk shkohet rastësishëm. Shpesh, liria imponon robërinë dhe robëria siguron lirinë. Fati i jetës së zgjedhur. Në qelinë time mund të gëzoj vetëm lirinë e të kursyerit të bukës dhe bërjes së njerëzve me të. Liri e vogël, tmerrisht e vogël, por ishte liri, forma më e paprivueshme e lirisë. Le të tingëllonte si lodër fëmijësh!

Vlera e lirisë qëndroka në mënyrën e përdorimit, jo në madhësinë e saj. Për këtë u binda me kohë. Gardiani që edhe përgjumshëm përgjon, më shumë akoma komandanti i burgut, gëzojnë liri të mëdha: të drejtën për të bërë ç’duan edhe me lirinë time. Por ata nuk kanë ç’i bëjnë lirive të vogla! Mjafton pak tul buke që t’i kapërceja gjithë pengesat, deri edhe muret e burgut dhe të sjell gruan e fëmijët këtu ku jam. Vetë komandantin e ndryva në qeli. S’është ndonjë kush e di çfarë liria e madhe. Së paku nuk ia vlenë të gëzohen aq shumë për të.

Ata që janë të nginjur e të velur me liritë e mëdha nuk arrijnë dot të besojnë se njeriu mund të bëj fare mirë pa liritë e mëdha, por kurrën e kurrës pa liritë e vogla. Secila prej lirive të vogla është një mrekulli e madhe! Dhe s’ka bir nëne t’a privoj njeriun prej lirive të vogla. Ishte diçka normale të kurseja ca bukë për fëmijët dhe gruan e për ndonjë mik që më mungonin aty ku isha. E vërteta dukej se ishte shumë më e ndërlikuar. E kisha shndërruar lirinë e vogël nga një e drejtë dhe mundësi rikrijimi, edhe pse veç e drejtë zotash të burgosur. Liritë e vogla paskeshin rrezikun e shndërrimit në liri të mëdha.

Kur kalonin disa orë dhe vakti tjetër i të ngrënit ishte ende larg, ndjeja gjithnjë gurgullimën e zorrëve. Për të shuar urinë më duhej të haja njerëzit prej buke...Si gjithnjë, komandantin e burgut e haja të parin. Pastaj përtypja gardianët, më tej miqtë e mi, gruan time dhe më në fund u vinte radha fëmijëve...

Nisa të ndjehem keq, më vinte për të vjellë, e gjykova veten si njeri të vogël, qenie shtiranake. U justifikova me lodhjen, qëndrimin mbyllur në qeli, por e vërteta ishte tjetër. Nuk u kisha shpëtuar dot instikteve. Edhe pse s’guxoj të mendoj keq për këtë liri të vogël, e kisha keqpërdorur.

Natyra e njeriut ka të ngjarë të ishte një godinë me shumë dhoma, me hapësira të mëdha, të pamatshme, njëherë e mirë të panjohura. Individi kurrë nuk e di vendin e vet. Fatin jo e jo. Njëkohësia, përballja, marrëveshja, lufta, midis asaj që është dhe asaj që dëshiron të jetë, është vetë motivi i të qenit. Ai që është nuk mund të asimilohet nga shëmbëllimi i tij. Përgjohet në çdo çast nga i dyti, duke mbetur pashmangshëm vetja e parë, shfaqja në marrëdhëniet me të tjerët. Ç’të drejtë kisha të cënoja prirjen e tyre natyrale për të gëzuar liritë prej të cilave u kishte rënë hera të realizoheshin? I rrëmbyer përsëri nga joshja për të kuvenduar me njerë të llojit tjetër, e kisha lënë mënjanë figurinën e komandantit. Kisha marrë tjetër tul buke dhe gishtat po kryenin shërbimin për tjetërkënd. Kisha bërë një copë punë, pra, kur vura re se statueta prej buke që sapo kisha filluar, isha vetë unë. E tëra kjo kishte ndodhur krejt instiktivisht. Si reagim ndaj përhumbjes përballë krijesës sime më të fundit, komandantit të burgut. Apo ishte rrjedhojë e pushtetit të grumbulluar në figurën e tij.

Mos, o Zot, falmë i Madhi Zot! Paskam nisur shembëllimin e vetes. Edhe pse e dija se më ishte dhuruar prej dëshirës e vullnetit të tij suprem?

Tërë jeta e njeriut kishte qëllim rikrijimin e shembëlltyrës së vetë, shumimin e saj. Kjo e shtynë të rritet, të krijojë familje, të lindë fëmijë, të besojë e të ndihë në vazhdimësinë e jetës. Qelizat, që funksionojnë në trup, si tru e si ndjesi, kërkojnë papushim të riprodhohen. Prej mishi a prej buke, ç’rëndësi kishte? I rëndësishëm ishte krijimi, qoftë edhe si rikrijim, por jo i vetes prej vetes.

“Ja që ndodhi,” thashë me vete, “edhe pse bërjen e vetes e nisa paqëllimshëm...”

S’do të kisha guxuar, paraprakisht. Do të më dukej e pamundur t’u kërkoja gishtave të mi, duarve të mia, syrit tim, shijes sime, vetes sime, të përngjashmin prej buke. Si do t’a lypja prej tulit të bukës këtë katana prej mishi, gjaku e kockash, qenien time që u ishte mërguar fëmijëve, gruas dhe jetës atje jashtë? Nëse rimodelimi i fëmijëve, le të themi edhe i gruas, kishte shpjegimin e vetë, mungesën e tyre, ç’dreq më shtyri të shtoja midis njerëzve prej buke gardianin, komandantin e burgut dhe veten time? Të dy i kisha këtu, më kishin ardhur në majë të hundës! Aq më shumë vetja ime...

Për shkak se ndodhem në vetmi, në botën time të vogël, paskej ardhur vjedhurazi ora e ribërjes së Vetes Tjetër?

Kush e di si isha kandisur prej kurtheve të lloj-llojshëm të qelisë, gjersa merrja përsipër të dilja prej vetes e të përftoja formën e një statuete. Dhe, gjoja i isha gëzuar, mjerisht, lirisë sime të vogël.

Përgatiti Hiqmet Meçaj

SIRI SULEJMANI

Siri Sulejmani u lind në fshatin Tragjas të Vlorës më 25 Mars, 1937. Pas mbarimit të një shkolle teknike punoi Buldozerist. Nipi i avokatit të famshëm Skënder Muço, antikomunist, bashkëkohës dhe shok i Isuf Luzajt. Më 1971 botoi vëllimin e parë me tregime, “Gjëmimet e para”, pastaj vijuan: “Në rrjedhën e jetës”, “Njeriu i njohur në udhë”, “Udhëve nga kemi ardhur”, “Zemra e shokut” dhe në vitin 1981 u botua vëllimi “Një ndodhi në kafen Kursal”, pas të cilit iu mbyll porta e shtëpisë botuese. Ka botuar nëpër organet e shtypit deri më sot rreth 200 shkrime të gjinive të ndryshme Në vitin 1996 botoi novelën “Gjaku rënkon”, në 2003-shin vëllimin me tregime dhe novela “Udhëtim në botën e imponuar”, kurse në vitin 2006 librin me disa gjini “Dëshmitari i qiellit”.

Duke lexuar kohët e fundit shkrime dhe tregime të shumta të autorit në mendje më shkruhej ideja se fjala e tij filozofike herët a vonë do t’i ngjitet majave të munguara të letërsisë shqipe. Shkrime e tregime si “Ankthi i së vërtetës së hidhur”, “Për një gotë ujë”, “E fshehta e një krimi”, “Tundimi i Djallit” e mjaft të tjera janë thesare të kulturës sonë dhe krijimtarisë së mirëfilltë letrare. Autori me këto shkrime dhe me këtë stil dëshmon se është një kapës filozofik i gjërave që prodhojnë mesazh për kohërat.

Nga Fatmir Terziu

TUNDIMI I DJALLIT

Ai ishte shtrirë në një divan përbri dritares dhe po shfletonte gazetën e ditës. Ndërkohë e bija tetëmbëdhjetëvjeçare u ngjit në parvazin e dritares dhe po pastronte xhamat. Krejt instinktivisht atij i shkuan sytë poshtë fustanit të saj, gjatë kofshëve të bukura e deri te mbathjet rozë. E largoi shikimin me nervozizëm, por për habinë e tij në çast ndjeu reagimin e menjëhershëm të organit seksual. Kjo gjë e tronditi dhe në çast u ngrit dhe kaloi nxituar në kuzhinë ku e shoqja po merrej me përgatitjen e darkës. E rrëmbeu për krahu gruan dhe e kaloi në dhomën e punës së tij. Ndërsa ajo po e shikonte e habitur, ai hapi sirtarin e një komodine, nxori që aty pistoletën dhe pasi  ia mbështeti tytën në ballë i tha me kërcënim dhe një pamje të frikshme:

-Më thuaj se me kë e ke vajzën, përndryshe të hodha trutë në erë.

E shoqja  tepër e trembur nga e papritura, u orvat t’i kapte dorën duke i thënë:

-Çfarë ke burrë, ç’po më thua, ç’bën me këtë pistoletë, je në vete apo jo?

Por ai i mbështeti tytën e pistoletës në ballë duke iu hakërryer me tërbim:

-Më thuaj në çast se me kë e ke zënë vajzën, përndryshe e tërhoqa këmbëzën e të lashë të vdekur në vend. Fol po të them e mos ma bëj fjalën dy.

Gruaja e ndjeu se e priste vdekja, në ndërgjegje i lindi rrufeshëm ideja se i shoqi diçka kishte zbuluar nga tradhtia e saj dhe  iu lut e tronditur të largonte pistoletën për t’iu rrëfyer, por më parë iu lut që ai  t’i tregonte se përse e kishte atë dyshim të papritur kur në mes tyre asnjëherë nuk ishte shfaqur stresi i xhelozisë.                      

I shoqi i tregoi se çfarë i kishte ndodhur me të bijën, duke i shprehur habinë se si ai të reagonte seksualisht  pas pamjes së trupit të së bijës. E shoqja, e shtangur, e zbehtë, e trembur i tha:

-Këtu nuk ka gjë për t’u çuditur, i dashur, mashkulli mund të reagojë edhe jashtë ndërgjegjes së tij, përse të tronditesh kaq shumë, pse të arrish deri këtu?!

Por i shoqi duke i shtrënguar krahun deri në dhembje, i tha me të njëjtin inat e këmbëngulje:

-Jo. Kurrë nuk mund të reagojë në mënyrë të tillë babai për vajzën e tij. Reagimi seksual është i varur nga sistemi nervor, duhet pikërisht frymëzimi i trurit që të reagojë organizmi. E nëse vajza është gjaku im, është geni im, pra substanca ime,  nuk ka si të reagojë organizmi kur ky reagim nuk mund të ekzistoj në sistemin nervor për pjellën time. Kanali i këtij reagimi është origjinalisht i paqenë në vetëdijen e njeriut. E nëse do ta pranojmë normale këtë sipas teje, familjes i ka ardhur fundi. Prandaj tregomë se vajza nuk është geni im, më thuaj me kë e ke nëse do të jetosh,  në të kundërt e tërhoqa gishtin, - i tha ai duke ia zbritur armën në zemër. Këmbëngulja e tij pa asnjë shenjë zbutjeje e detyroi gruan t’i tregonte të vërtetën:

Ç’kishte ndodhur në jetën e saj?

Nëntëmbëdhjetë vjet më parë, pas dy vjet martese, i shoqi, bashkë me një mikun e tij, kishte ndërmarrë një udhëtim jashtë vendit për punë tregtie. Ishte nisur për një javë, por qëndrimi i tij kishte vazhduar plot një muaj. E shoqja e shuante mallin me telegrame ku ai i premtonte kthimin sa më parë, por ja që punët nuk po mbaronin. Një ditë teksa ajo po kthehej në shtëpi, i doli përpara një burrë elegant ish - shok i fëmijërisë i cili i kërkoi miqësinë e saj intime. Ajo e kundërshtoi duke ia prerë çdo shpresë, por, për çudi ai nuk iu nda. Një tjetër ditë i preu rrugën dhe i tha i përgjëruar:

-Më beso, më është ngulitur në tru dëshira për të të  patur në krahët e mi qoftë edhe një çast, të lutem, më jep një orë nga jeta jote, në kujtim të dashurisë fëmijnore që kemi patur. E ndiej se ndoshta bëj gabim nga që ti je e martuar, por më është fiksuar dëshira për të të patur në krahët e mi, edhe ta di sikur për këtë të humbas jetën. Përsëri ajo e kundërshtoi:

-Të lutem, më lër të qetë, mos më prish  jetën, unë - nisi ajo t’i fliste e tronditur, por ai e ndërpreu:

-Mos u tremb, moj shpirt, do jemi unë, ti dhe qielli, kurrë nuk do të ndodhë ta marrë vesh njeri këtë miqësi deri në vdekje. Me kujtimin tënd do eci në jetë. Do ta ruaj atë si çastin më të bukur të saj.  

Në çast ai i mori dorën dhe nisi t’ia puthte me dashuri si i marrë. Megjithë këtë këmbëngulje tronditëse, ajo u tërhoq dhe u largua prej tij, por pa i lënë atij hijen e urrejtjes. Kështu që pas dy a tri ditësh, ai i shkoi në shtëpi, i sigurt që ajo ishte vetëm. Këtë herë zonja iu nënshtrua këmbënguljes dhe ra në krahët e tij për një natë të tërë duke realizuar kështu tradhtinë e parë ndaj të shoqit…

Pesë ditë pas kthimit të të shoqit ajo kuptoi se kishte ngelur shtatzënë në kontaktin me burrin e huaj. Kjo gjë e tmerroi dhe vendosi të bënte dashuri këmbëngulëse e plot pasion me të shoqin, për t’i thënë më pas se kishte ngelur shtatzënë. Pas një viti lindi vajza tek e cila me kalimin e muajve dhe të viteve i ati nuk vinte re ndonjë ngjashmëri në sojin e tij. “Epo punët e ngjashmërisë janë përgjithësisht të shpërndara nga prindërit, te xhaxhallarët, madje edhe te dajat”,  mendonte i ati dhe kështu vitet kaluan deri sa e bija  erdhi në atë moshë për ta joshur. Në të vërtetë,vajza ishte bërë gëzimi i tyre. Ajo ishte e bukur, e dashur dhe e zgjuar.

Pas tregimit të së shoqes tejet të tronditur, ai e ndjeu veten tepër ngushtë, aq më tepër kur ajo i kujtoi faktin që ai i kishte premtuar se do të qëndronte jashtë vendit vetëm një javë, por... Ashtu me pistoletën në duar i tha të shoqes:

-Si do ta ndajmë këtë punë, grua, a mund ta duroj unë faktin që po rrit një vajzë që nuk është imja, që ka ardhur në jetë nga një prind tjetër, a mund ta shikojmë tani e tutje njëri - tjetrin në sy dhe të jemi të qetë?

Ajo mbuloi fytyrën me duar dhe nisi të ngashërehej, por ai vazhdoi me të tijën:

-Lëre të qarët, këtë gjë nuk mund ta mbulojnë lotët. A e mendon se unë nuk mund të jem i qetë në shtrat me ty kur të më shfaqet ai tjetri që ka lënë gjurmët në trupin tënd, a e kupton se përpara çfarë dileme më ke vënë?

Ajo iu përgjigj ashtu duke qarë:

-Bëj si të duash, mendoi të gjitha dhe vepro. Ai çast qe fatkeqësia ime, por të lutem këtë gjë nuk duhet ta mësojë njeri tjetër, nuk duhet ta mësojë vajza, përndryshe merrma jetën.

-Hëm… nuk ka aq rëndësi njohja e kësaj historie me të tjerët, sesa ka fakti që unë nuk mund ta përtyp dot këtë gjë për të vazhduar jetën i qetë,  - i tha ai dhe u ngrit e doli nga shtëpia duke e lënë atë nën peshën e mundimshme të një faji që nuk mund të ndreqej…

Në mes tyre ra perdja e akullt e pabesisë. Këtë gjë e vuri  re vajza e tyre, por natyrisht qe nuk mundi te mësonte asgjë. Ne mbrëmje ai nuk shkoi në shtratin bashkëshortor. U shtri në krevatin portativ që mbante në dhomën e punës dhe humbi në mendime lodhëse. E kishte tejet të vështirë  ta anashkalonte faktin që e shoqja e ardhur në jetën e tij ashtu si e kishte lindur e ëma, paskësh bërë dashuri me një tjetër. Njëkohësisht e ndiente thellë në shpirt se dashuria për të nuk ishte shuar. Ata ishin martuar me dashuri dhe  koha pranë njëri - tjetrit ishte e mbushur me kujtime të bukura. Ai e donte për bukurinë e veçante, për mençurinë, donte përkëdheljet e saj dehëse.

“Po si ka mundësi, si ka ndodhur të thyhet pas një muaji të mungesës sime, çfarë djalli ia ka futur në shpirt tradhtinë?”

Vriste ai mendjen dhe nuk po i shfaqej një shteg daljeje nga ajo gjendje. I shkoi në mendje krimi dhe ndjeu se nuk mund ta bënte. Ai ishte njeri me kulturë, ishte i vetëdijshëm për hapësirën në mes jetës dhe vdekjes, në mes marrëzisë dhe arsyetimit, por çekani i tradhtisë të së shoqes e godiste dhimbshëm në shpirt. Kishte kaluar mesi i natës kur në dhomë, në vetëdijen e tij, i erdhi papritur një zë i largët”

“Pse e bëni kaq tragjike, zotëri, pse e keni kaq të vështirë t’ia falni gruas suaj dobësinë e një çasti, që nga rrethanat mund t’i ndodhe kujtdo?!!!… A nuk ishte edhe për ju dobësi që më thirrët në dhomën e hotelit në Romë, a nuk ishte edhe ajo një tradhti. Gruaja juaj nuk ka bërë asgjë më tepër se ç’bëtë ju me mua gjatë dy orësh dashuri. A ju kujtohet çasti që pasi shuat pasionin, i shtrirë pranë meje, e kujtuat me pendim gruan tuaj që iu priste? Kjo është jeta, i dashur mik, kështu janë njerëzit…”

Këto fjalë e tronditën, e zunë, si i thonë fjalës, si lepurin në çark. Ishin fjalët e kamerieres së bukur që i shërbeu gjatë një muaji në restorantin e hotelit në Romë. Ai, i ndezur edhe nga vera e ëmbël italiane, e kishte ftuar kamerieren e bukur në dhomën e tij.

Edhe në anën tjetër të murit, të së shoqes i dukej sikur ajo natë nuk do të mbaronte kurrë. Gjumi i ishte zhdukur dhe ajo vërtitej në krevat sikur ta kishin mbërthyer dhimbje në gjithë trupin. As që  mund ta merrte me mend se ç’do të ndodhte në mes tyre, ç’ngjarje do të sillte e nesërmja. Ndrydhja e pendimit ia shtrëngonte shpirtin deri në dhembje. Për herë të parë provoi në shpirt dëshirën e vetëmohimit. Të nesërmen ai doli herët për në punë dhe u kthye shumë vonë, gjysmë i dehur. Për të mos i rënë në sy vajzës, u tha se kishte ngrënë darkë jashtë dhe kaloi në vetmi në dhomën e punës. Vajza e tyre e kishte ndier menjëherë se diçka kishte ndodhur në mes të prindërve, por pyetjet e saj merrnin përgjigjen e zakonshme nga e ëma  “Epo njerëz jemi, çështje punësh, do kalojnë” Mirëpo ditët kalonin ankthi i banoreve e kishte mbushur shtëpinë me hije. Vajzën e mundonte kureshtja e pashuar. Gjatë tetëmbëdhjetë viteve nuk i kishte parë asnjë herë prindërit të pushtuar nga mëria ndaj njëri tjetrit. E ëma ngrihej çdo ditë e më e zbehtë nga shtrati, nga pagjumësia, poshtë syve të bukur u shfaqën qeskat shenjë kjo e njerëzve të sëmurë. I shoqi u vidhej kontakteve dhe veçanërisht shikimeve të së bijës.. Pra mbi shtëpinë e gëzuar deri atëherë kishte rënë një hall i madh. Pa u mbushur ditët e një jave, gruaja nuk e duroi dot më tej vetminë dhe ndrydhjen e së panjohurës. Në orën një të natës u ngrit dhe kaloi në dhomën e tij të punës e cila ndriçohej nga drita e abazhurit mbi komodinën pranë kokës së krevatit. Ajo e mbylli derën dhe u mbështet pas saj me duart prapa shpinës. Ai e la mënjan një libër të cilin e kishte shfletuar pa u përqëndruar dhe hodhi shikimin mbi trupin e saj të derdhur e të mbuluar nga këmisha e kaltert gati transparente e cila atij i pëlqente aq shumë. Pasi e kundroi  një copë herë i heshtur i tha:

-Nuk të rrihet vetëm? – Ajo e ardhur me  mendje të mbledhur i tha:

-Të lutem, jepi zgjidhje kësaj gjendjeje, kështu është e tmerrshme… nuk e duroj dot ankthin, pyetjet këmbëngulëse të vajzës më janë bërë të pa përballueshme. Më thuaj ç’të bëj,  unë jam gati  të pi kokrrën e helmit në praninë tende, pa të vënë ty para asnjë rreziku,  por duhet të më premtosh se vajza kurrë nuk do ta mësojë të vërtetën e grindjes tonë, dhe ti duhet ta dish se faji im kurrë nuk ka qenë i vetëdijshëm dhe i paramenduar. Ai çast qe tundimi i djallit.

“Largoje kujtimin e hidhur, falja dobësinë e një çasti gruas që të do shumë, ose pyete se ç’do të mendonte ajo për dobësinë tënde në krahët e mia në hotel në Romë?”  E goditi burrin në shpirt zëri i largët i kamerieres së bukur italiane. Iu duk sikur dikush e mbërtheu për fyti dhe nga thellësia e qenies së tij i doli instiktivisht urdhri “hajde de, ti je goxha burrë, bëja edhe vetes gjyqin.” Ashtu i përhumbur lëvizi dorën  drejt saj. Ajo i shkoi pranë, u përkul mbi shtrat pranë tij, mbuloi fytyrën me duar dhe u drodh në ngashërima. Ai ia ngriti fytyrën dhe i tha:

-Mblidhe veten dhe përpiqu të arsyetosh e jo të qash, mbase Zoti na mëson të përballim këtë gjendje. - Ajo i ngriti sytë në sytë e tij dhe i tha:

-Më fal të lutem, e më beso që nuk ka qenë kurrë dëshira ime tradhtia… është e tmerrshme ta shkatërrojmë këtë jetë që e kemi ndërtuar kaq të bukur. Më duket sikur nga çasti në çast do çmendem. -Ai u ngrit nga krevati. E kapi të shoqen nga krahu dhe sëbashku kaluan në dhomën e tyre të gjumit. U shtrinë bri njëri tjetrit dhe i mbuloi heshtja. Pas një copë here ai i tha me shikimin e mbërthyer në tavanin e dhomës:

-Duhet të bëjmë të gjitha përpjekjet që vajzën ta shpiem me një bursë studimi jashtë vendit. Faktin që nëpër shtëpi do vërtitet një femër që nuk është vajza ime, nuk do më lerë të qetë për asnjë çast, nuk do ta duroj dot ndrydhjen e kujtimit të hidhur.

-Si ta mendosh vetë, ja, edhe dy muaj ajo mbaron gjimnazin, le të shkojë për studime. Në mos mundesh për jashtë le ta çojmë në një qytet tjetër, të jetojë në konvikt. I tha ajo me zë të mekur si të fliste me vete. Pas fjalëve të saj në dhomë dëgjohej vetëm tiktaku i lehtë i orës elektronike në murin përballë tyre. Ai hodhi dorën mbi ballë i ndrydhur në mendime. Më kot u orvat ajo t’i afrohej me kujdes si për ta kujtuar se ishte aty pranë tij, por hija e së keqes që atij ia kishte mbështjellë prej ditësh shpirtin nuk e la t’ia jepte së shoqes atë natë dashurinë…

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, gusht 2009)

ISUF LUZAJ

(1913-2000)

NATEN QE IKU POETI

Rrezet e hënës nëpër dritare ishin më të forta se qirinjtë që po shkriheshin duke lotuar.

Një dhomë e vogël, hëm dhomë gjumi, hëm bibliotekë, hëm laborator ëndërrimesh, ish mbushur me miq të panjohur, nga trashëgimtarët, nxënëse e nxënës të gjysmë shekulli shkuar. Atëherë ishin shqerrka dhe shqerra; tani, prindër dhe gjyshër. Ndonjë e re, me cepin e një shamije terte lotët, që të mos i prishnin kozmetikën. Mbaruar agonie, mbeti vetëm, dhe u krodh në boshësi, ashtu siç e kishte zakon të zhytej në detra pa plazhe të imagjinatës. Fantazmat i qëndruan besnike nëpër raftet e shkrimeve të tia.

Ra të flerë, e zuri gjumi.

Kur u zgjua e prisnin punët e zakonshme: letra e bardhë, ngjyra e zezë dhe penda besnike që po tundej brenda në botile, sikur i thoshë: merrmë, përdormë!

Vendosi të dilte nga arqeja mavi për të provuar që nuk kishte vdekur. U çudit, kur të tërë iu larguan si të trembur nga lugati. Disa femrave të reja u ra vilani, ranë për sheshi pa ndjenjë jete.

***

Natën e parë pas varrimit e kaloi me kontrollin, korrigjimet dhe radhitjen e shkrimeve që pati ndërprerë vdekja e papandehur, siç i ndodh çdo frymori. Shkronjat i dukeshin si miza dheu që lozin mbi letër, pa i dhënë kohë për t'i lexuar.

Fëmija e braktisi nga diziluzioni që nuk i la pasuri: hidhërim më i ashpër se ai i luftëtarit që humbet luftën dhe Idealin.

Qëndroi një çast i dëshpëruar duke soditur trajtat, ngjyrat dhe dimensionet e shkrimeve të tia. Nuk u besoi syve dhe kujtoi që nuk mbante mend asgjë. Kjo e trishtoi më shumë se vdekja.

INTERMEZO

Janë disa litarë të përbërë nga ulurimat e gjakut dhe Të plumbit. Ata zgjaten dhe udhëtojnë paralel me Kohën si lumenj kujtese. Po të bëjnë pikëpjekje me Historinë, ata i mblidhen për fyti fajtorit që vdes nga asfiksia. Jemi argasur dhe mësuar ta quajmë Vdekje natyrale ose misterioze sepse regjistri i kalendarëve të anatomisë sonë është shkruar me hieroglife.

Janë disa trena të fabrikuar prej dhimbjes, mallkimit, pendimit ose mërisë për Hakmarrje. Ata udhëtojnë pa pushim në stacionet lokalë që nga zemra e të vdekurve në zemrat e të gjallëve, me qëndrime vetëm në stacionet e shkollave fillore. Po të jetë e drejtë mësonjësja e jetës i nxjerr nga xhepet, ua shpjegon nxënësve, të cilët e ruajnë brendinë për ta përdorur kur të martohen me nështrashat e mëdha të kombit, të shkencës ose artit. Ata trena pagëzojnë qytetërimet në shpirtin e popujve.

Janë disa shira që bien me shtëmbë papushim nga qielli, i cili i pati dhuratë nga deti, lumenjtë dhe detet. Këta i patën dhuratë nga skutat e planetit dhe presin ato shira të marrin pronën e tyre. Këto shira në disa shtigje stinash lidhin si zinxhirë vitet në shekuj për të gatuar në laboratorët e tyre helmin, i cili në shoqërinë e anomalive të njerëzve, helmojnë jetën mbi tokë. Nga ky helm vdesin më parë virtytet, pastaj talentet, pastaj iniciativat. Përfundojnë në vdekjen e qytetërimeve. Deri në shekullin tonë kanë vdekur njëzet qytetërime të kalbur që vlejnë vetëm si ushqim për MUZETË.

INTELIGJENCA

Ekzistojnë shumë lloje, shumë grada, me shumë pesha specifike INTELIGJENCE.

l.

Ekziston një lloj inteligjence inferiore: Kur njeriu e njeh veten, bën pale gabime në dëm të tij dhe më pak në dëm të shoqërisë.

2.

Ekziston një lloj inteligjence inferiore: Kur njeriu nuk e di, nuk e njeh unin e tij, bën shumë gabime, po më shumë në dëm të shoqërisë.

3.

Ekziston një lloj inteligjence normale: Kur njeriu e njeh UNIN e tij, bën shumë pak gabime në dëm të vetes së tij dhe pak në dëm të shoqërisë.

4.

Ekziston një lloj inteligjence superiore. Kur njeriu nuk e njeh veten e tij, bën gabime në dëm të tij, po më shumë në dëm të shoqërisë.

5.

Ekziston nje lloj inteligjence superiore: Kur njeriu e njeh veten e tij, bën pak gabime në dëm të tij dhe aspak në dëm të shoqërisë.

6.

Ekziston një inteligjencë GJENIALE: Kur njeriu nuk e njeh veten e tij, bën pak gabime në dëm të vetes së tij, po mund të bëjë më pak  në dëm të  shoqërisë. I vlen shoqërisë. 

7.

Ekziston një inteligjencë GJENIALE: Kur njeriu e njeh veten e tij, porse e nënçmon UNIN e tij. Ai njeri vlen pak për vete e shumë për shoqërinë. Einshteini, njeriu i konsideruar deri më sot GJENIU më i madh që ka krijuar raca njerëzore në të gjithë Historinë e qytetërimeve që njihen, tha: “Unë di vetëm një gjë të sigurt dhe kjo është që UNË nuk di asgjë”.

8.

Ekziston një inteligjencë fjalamane që mësonjësi im e quajti: HOMO LOQUAX. Ky është ai njeri që flet mbi të gjitha degët e diturisë njerëzore PROBABILISHT, pa ditur asgjë thellësisht. Ky lloj njeriu është i dëmshëm si për vete edhe për shoqërinë njerëzore.

9.

Ekziston një inteligjencë praktike: Ky njeri punon e transformon mirë lëndët e natyrës, në shërbim të shoqërisë. Bergsoni e quajti këtë HOMO FABER. Industriali, që transformon metalet në komfort, i shërben vetes dhe shoqërisë.

10.

Ekziston një inteligjence teorike praktike: Ky njeri vlen për përparimin e qytetërimit. Bergsoni e quajti: HOMO LABORATORI. Ky është shkencëtari, në shërbim te shoqërisë edhe aspak për veten e tij. MEDICINA, FARMAKOLOGJIA, KIRURGJIA, STOMATOLO­GJIA dhe të gjitha shkencat e tjera.

11.

Ekziston një inteligjencë GJENIALE-IMAGJINATIVE KRIJONJËSE: Krijonjësi i shkencave dhe i arteve, më fisniku: Poeti-muzikanti-piktori-astronomi. Ky njeri e djeg jetën e tij si qiriu për të ndritur të tjerët, dhe pa e kuptuar arrin në varr pa i njohur ëndjet, këndelljet dhe mirënjohjen. Ky është viktimë e shoqërisë.

12.

Inteligjenca për arsye që deri sot, nuk i njohim, pëson kriza ose nuk pëson kriza: krizat janë si disa llamba drite që shtohen gjatë jetës deri sa arrijnë tek GJENIU. Konfuci, Buda, Brahma, Krishti, Muhameti i pësuan këto kriza në moshë të pjekurisë mendore. Po ashtu të gjithë filozofët, letraret, shkencëtarët, artistët. Ka përjashtime në poezi dhe në muzikë, disa që foshnjë kanë kryer kryevepra. Ajo inteligjencë që nuk pëson krizë, mbetet prapa ose e pazhvilluar. Kjo lloj inteligjence është shkaku i falimentimit të monogamisë ose martesës kristiane.

Kur njëri nga të dy pëson krizë dhe nga 10 llamba që pati në fejesë, arrin në 100 ose 1000 llamba pas martesës, dhe shkaku i jetës qëndron kur ish me 10 ose 15 llamba, atëherë vdes komunikimi mendor dhe, meqënëse truri komandon gjithë organet e trupit, vdes dashuria. Mbetet zakoni ose interesi financiar ose dogma fetare. Të tria janë flluska sapuni. Divorci fillon me tru dhe mbaron në shtrat. Fëmijët janë vetëm zinxhirë lidhjeje e dobët, deri diku sa të rriten.

RADIOSKOPI

1.

Duhet të mësojmë të mbajmë shpirtin të zgjuar, jo me mjete mekanike, as me shfrime të shqisave që qorrohen lehtësisht, porse me një varg ekspektacionesh të çdo agimi. Kur e ndjej që, as heronjtë e mendimit, as patriarkët e arteve, as Feja ime: poezia dhe muzika, nuk më ndihmojnë, përpara se t'i dorëzohem monologut të lutjes fetare që është dorëheqje e shkund ndërgjegjen me fuqinë guxonjëse të vullnetit e të eksperiencës. Shoh qartë si në një pasqyrë kristali një jetë organike origjinale, kafshë e shpendë që vizatojnë silueta gjeometrike rreth meje si një film i bukur me ngjyra. Mundohem ta rrëmbej skenën për ta ngjitur mbi letër. Ngjan sikur mërzia dhe trishtimi janë motër e vëlla të frymëzimit.

Mendoj që kështu do të jeté edhe piktura e revolucionit mistik.

Është ashtu, diçka siç i ngjan piktorit, i cili ngjall në realitet një mitologji, si Karavaxho pa dhembjen e Marijes në çastin kur i biri binte nga pesha e kryqit, duke ngjitur shkallët e Kalvarit dhe ngrihej pa mërzi për të vazhduar udhën e paracaktuar.

Pikturoj në imagjinatën time skena të Historisë që nuk ua kemi historinë. E shoh dhe e dëgjoj Ballshën e parë duke ju folur ushtarëve para se të nisej për të vënë në bindje barbarët e Ballkanit.

Sikur e dëgjoj që me flet një zë me gjuhën e të cilit jam pak i familjarizuar. Është ZARATHUSTRA që më thotë: “Përparimi është një kështjellë ku gjithkush vë një cickërr rërë e gëlqere; fillo detyrën tënde!”. Ti ke më parë instinktin, pastaj konkretizimin e një ëndrre, një opinion që më vonë transfigurohet në dituri, ashtu si bima ka rrënjët, trupin, fletët dhe burbuqet që do të bëhen fruta.

Besoi instiktit deri ne fund dhe kur të ngjan që nuk të jep dot arsye. Besoi imagjinatës krijonjëse edhe kur nuk gjen dot logjikë. Besoi frymëzimit edha kur të duket foshnjor, Ky është spektri i dashurisë për njerëzinë dhe për Universin, ai ka nëntë shkallë për t'u ngjitur deri në sferat e qiejve, ashtu siç bëri NIRVANA.

2.

Durimi i bazuar në arsyen dhe i nxehur nga ndjenja, fiton kundra dhembjes saqë e bën këtë FRYMËZIM për të qarë fatkeqësitë e të tjerëve me dashuri dhe solidaritet. Mirësia vjen si konsekuencë e kësaj gjendjeje shpirtërore të bujarisë për të dhënë sa më shumë. Nga kjo gjendje shpirtërore, lind bujaria me zemër në dorë, pa vështruar kurrë të metat e të tjerëve. Ngadalësisht vjen përvujtnia, që është shpërblim i dashurisë dhe që shpie në një zonë fitimi: përtej së mirës dhe të ligës, ku nuk gjen vend asnjë përlyerje tokësore, Aty nis sfera e lartë, ASGJËSIMI ynë për t'u gjerbur nga Natyra dhe PËRJETËSIA, që janë ideali i transformacionit tonë në shpirt për brezat e ardhshëm. Shkallët e durimit: mirësia, bujaria, përvujtnia, altruizmi, sinqeriteti përgatisin njerëzimin e shekujve të ardhshëm për një botë më të mirë, më të pastër, më të lumtur. Këtu fillon ETERNITETI.

3.

Ndiej brenda në UNIN tim origjinal, si në ndonjë shtresë FROJDIANE, të ndërgjegjes, një KANDAR peshonjës dhe ekuilibronjës të emocioneve të zorshërn. Kur kam trishtim në UNIN tim, ai kandar më sjell në sipërfaqe të ndërgjegjes arsyet e gabimit tim pse jam i trishtuar. Këtu fillon një tjetër jetë shpirtërore. E ndiej qartë që ai kandar luan një rol kryesor në HUMORIN tim. Kur kam dëshpërim, aq sa duke mos gjetur udhë tjetër, mendoj në dorëheqjen, ai kandar më bind që ne nuk jemi të varur nga evenimentet e shoqërisë, ose të ndodhive historike. Më bind që me anë të vullnetit, unë mund t'ia rregulloj BUSULLËN anijes sime dhe të mos u bindem, as t'u shtrohem stuhive të kohës. Bindem ne këtë konkluzion: SHPIRT-MENDJE. Dhe nuk jap DORËHEQJE.

4.

Eksperienca më ka bindur që aftësia ime, për të dëshiruar, për të gëzuar, për t'u kënaqur janë në masën më të madhe aftësia e lindur në mua, me karakteristikat e mia, ashtu siç është fytyra ime origjinale. Vë re rreth e përqark meje dhe shoh njerëz që, pa arsye të rëndësishme janë të kënaqur nga jeta dhe shoh të tjerë që, duhej të ishin të kënaqur, po që janë të trishtuar, Ngjan sikur disa janë lindur me një botile SHAMPANJË në dorë, sikur se të tjerë, janë lindur me një botile helm. Si njërës palë, edhe tjetrës do të doja t'u thosha, që disa lindin me një botile HASHASHI nën hundë, kurse të tjerët me një tufë trëndafilash. Jeta e mirë nuk mund të përkufizohet me një APOFTEGMË, porse do të jetë mirë të vazhdojnë të gjitha anët e prizmit të shpirtit, më përpara se t'i dorëzohen DËSHPËRIMIT.

5.

Dostojevski shkroi: “Dashuroni çdo fletë peme, çdo rreze drite, çdo shpend, çdo kafshë, të gjitha gjërat që shihni dhe prekni, që dëgjoni dhe që ndjeni”. Mendoj që mistiku rus, në atë çast do të ketë menduar në Zotin. Kushdo që do të ketë atë aftësi le ta përdor, porse besoj që, edhe ata që nuk mendojnë Zotin, mund të dashurojnë të gjitha bukuritë e Natyrës, po të kenë të mprehta antenat e ndërgjegjes që të rrëmbejnë çdo çast të bukur që jep jeta. Edhe kur udha që kemi marrë del e shtrembër, kemi plot kohë ta gjejmë udhën e drejtë, mjafton që të koncentroheni në ndërgjegjen dhe mendimin tonë. Të jemi të guximshëm që ta bëjmë AUTOKRITIKËN aq drejtësisht, siç do ta bënte një armik yni. Anasjelltas, atëherë do të dashuroheshim me çdo krijesë dhe me bukuritë e Natyrës. Kështu do të kuptonim qëllimet e UNIVERSIT.

6.

Ekziston një fuqi në shpirtin e njeriut aq e bukur dhe e fortë sa edhe mirëbërëse. Ajo është si një sirenë e vogël magnetike, që herë pas here na zgjon nga realiteti për të udhëtuar në jetën e ëndrrave.

Kur ajo tringëllon dhe ne e ndiejmë veten të lumtur, me gaz e hare, na vijnë ndërmend të dashurit tanë, që kanë kaluar në jetën e amëshuar. Kjo fuqi është aq e parezistueshme, sa që na rrëmben në një DIALOG me ata, dhe i shohim të gjallë para syve. Na duket se i prekim me duar. Mendimet, simpatitë, dashuritë tona hedhin valle rreth nesh në mënyrë që krijojnë një bashkëpunim e botëkuptim misterioz aq të gjallë, sa na duket realitet. Ashtu shoh tim atë, që më këshillon duke më qortuar gabimet e bëra dhe më tregon një kriter të ri për të mos i përsëritur. Shoh nënën që më qorton me zemërim, përse nuk iu binda këshillave të saja. Shoh vajzën që më qan nga vetmia në një varrezë të largët. Shoh gruan që me lutje e me lot kërkon të më bindë të mos vuaj se nuk qe faji im; më flet mua sikur i flet Zotit me dashuri mistike. Kur mbledh veten marr ndërgjegje të një realiteti tjetër; ky lëndori, që më mban rob me aprovimin tim.

7.

Kështu foli Ekleziasti:

Ekziston një stinë për çdo veprim dhe një ditë për të vendosur udhëtimin. Ekziston një çast për të rilindur dhe një çast për të vdekur; një kohë për të mbjellë dhe një kohë për të shkulur çdo bimë; një kohë për të qeshur dhe një kohë për të mbajtur zi; një kohë për të shkatërruar dhe një kohë për të ndërtuar; një kohë për të shpërndarë gurët dhe një kohë për t’i mbledhur; një kohë për të larguar dhe një kohë për të përqafuar ndodhitë, një kohë për të mbajtur heshtje dhe një kohë për të folur; një kohë për të dashuruar dhe një kohë për të urryer; një kohë për luftë dhe një kohë për paqe. Duhet te dimë që të zgjedhim kohën.

Unë do të shtoja: Jepmë, o Zot durim të mbaj qetësi në kohët negative; jepmë fuqi për t'i drejtuar, porse më shumë jepmë, o Zot, dritë të dalloj njërën nga tjetra; dhe atëherë, jepmë fuqinë që t'i zotëroj unë ato dhe jo ato mua, duke më bërë një top llastiku, me të cilin të tjerët të lozin PING-PONG me mua.

Bier e ngrehu, herë duke vrarë gjunjët, herë duke shembur turinjtë për muri: mësova që arsyeja e rrëshqitjeve ish sepse unë vazhdoja besnikërisht kursin e ndodhive. Në një çast të moshës mesatare, ndjeva një rrënqethje, si një krizë në shpirt me një dritë të re në trup. Hapa sytë dhe pashë qartë që FAJI nuk ishte i imi, por i ndodhive të epokës fat-zezë. Atëherë vendosa të mos u bindem ndodhive, po ta zgjedh rrugën time. Ish vonë. Mësova që njerëzit e mëdhenj nuk kanë vajtur pas ndodhive, porse ata i kanë krijuar ndodhitë. I tërë problemi qëndron tek guximi: Të kesh besim në veten tënde. Heronjtë e mendimit na bënë njerëz, tani është detyra jonë të bëjmë ne njerëz të tjerë; të krijojmë ne ndodhitë transformonjëse për të krijuar avenire të rinj, të pavarur nga nënshtrashat e Historisë.

Koha e re duhet të marrë individualitetin e saj me personalitetin e saj origjinal.

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, korrik 2009)

HEINRICH BOLL (HAJNRIH BËL)

(1917-1985)

Heinrich Boll u lind në Këln më 1917. Iu dha Çmimi Nobel më 1972. Në veprat e tij të shumta ka denoncuar me një mënyrë satiriko-groteske tragjedinë e luftës, varfërinë e pasluftës dhe hipokrizinë e Gjermanisë së re kapitaliste. Nga librat e tij janë për tu shënuar: “Opinioni i një klouni”, “Nderi i humbur i Katerina Blumit”, etj.

FYTYRA IME E VREROSUR

Kur qëndroja në skelë duke parë pulëbardhat, fytyra ime e vrerosur i ra në sy një polici që patrullonte në këtë zonë. Unë kisha humbur krejt pas këtyre zogjve zevzekë, që më kot ngjiteshin si shigjetë dhe pastaj rrëzoheshin me vërtik në kërkim të ndonjë ushqimi; skela e shkretuar, ujë i blertë i trashë dhe i ndyrë nga vajrat, mbi koren e syprinës së të cilit notonin lloj-lloj hedhurinash, asnjë anije për be, vinçat të ndryshkur, depo të mëdha të rrënuara; as edhe minjtë nuk e prishnin qetësinë e thellë që mbulonte gërmadhat e zeza të skelës. Po bëheshin vite që ishte ndërprerë çdo lidhje me jashtë.

I kisha vënë syrin një pulëbardhe dhe po ia ndiqja fluturimin me kujdes. E trembur, si një dallëndyshe që ka nuhatur stuhinë, ajo më të shumtën rrinte pezull fare pranë ujit dhe vetëm më të rrallë guxonte të vërvitej lart me klithmë për t'u bashkuar me shoqet. Të ishte e mundur të më plotësohej një dëshirë, do të kisha dashur një bukë që të ushqeja pulëbardhën, ta bëja atë copa-copa dhe t’i shënoja një pikë të bardhë fluturimit të shqetësuar, t'i caktoja një fund zbritjes së saj; me anë të asaj cope buke t'i tendosja rravgimet e ngatërruara të endjeve këlthitëse, duke i përmbledhur nga brenda si një tufë fijesh. Mirëpo unë vetë isha i uritur si ajo, i lodhur, sido që edhe i lumtur në gjithë atë pikëllim, sepse ishte gjë e bukur shumë të qëndroje atje, me duar në xhepa, duke soditur pulëbardhën dhe duke pirë pikëllimin.

Befas një dorë zyrtare mbështetet në supin tim dhe një zë shqipton:

- Ejani me mua!

Ndërkaq dora në sup rrekej të më kap dhe të më ngrerë lart.

Unë qëndrova në vend, e shkunda dorën tej dhe thashë qetësisht:

- Ju s'jeni në vete.

- Shok, - vazhdoi i padukshmi, - kini kujdes.

- Zotëri, - ia ktheva unë.

- Nuk ka më zotërinj, - thirri ai me zemërim. - Jemi shokë të gjithë.

Dhe ai bëri përpara, më vështroi anash dhe unë qeshë i detyruar ta ktheja vështrimin tim, që deri atëherë bridhte i lumtur, dhe ta kridhja në sytë e tij të rreptë: ai ishte serioz sa edhe një buall, që për dhjetë vjet është ushqyer vetëm me detyrë.

- Për ç'arsye... - desha të filloja unë.

- Arsye ka plot, - tha ai, - fytyra juaj e vrerosur.

Unë qesha.

- Mos qeshni!

Zemërimi i tij ishte i vërtetë. Në krye pata menduar se ai do të ishte mërzitur, meqë nuk gjente asnjë lavire, asnjë detar të dehur, asnjë vjedhës ose të arratisur për ta arrestuar, mirëpo tani e pashë se e kishte me tërë mend: donte të më arrestonte.

- Ejani me mua...!

- Po përse? - pyeta unë qetësisht.

Përpara se të merrja vesh se ç'bëhej, një zinxhir i hollë më pështolli kyçin e dorës të majtë dhe në atë çast e kuptova që isha i humbur përsëri. Për herë të fundit u ktheva nga pulëbardhat rravguese, vështrova qiellin e mrekullueshëm gri dhe u përpoqa të hidhesha me një vrull në ujë, sepse më dukej më e mirë të mbytesha vetë në këtë çorbë të ndyrë, sesa të më mbyste me duar ndonjë rreshter, diku në ndonjë kazermë ose ta shihja veten përsëri në kamp.

- Po përse? - pyeta unë sërish.

- Ka një ligj që thotë se duhet të jeni i lumtur.

- Unë i lumtur jam! - thirra.

- Fytyra juaj e vrerosur... - tundi ai kokën.

- Por ky ligj është i ri, - thashë unë.

- Është tridhjetegjashtëorësh dhe ju e dini që çdo ligj hyn në fuqi njëzet e katër orë pas shpalljes së tij.

- Unë nuk kam dijeni.

- Kjo nuk ju shfajëson. Pardje u shpall me anë të radios, u botua në të gjitha gazetat dhe për ata, - këtu ai më hodhi një vështrim përbuzës, - për ata që nuk dinë të përfitojnë as nga të mirat e radios, as të shtypit, ai u bë i njohur me anë të fletushkave që u hodhën në të gjitha rrugët e Rajhut. Kështu që tani ju shok, duhet të vërtetoni edhe se ku keni qenë këto tridhjetë e gjashtë orët e fundit.

Dhe më tërhoqi pas. Vetëm tani e vura re se ishte ftohur dhe unë nuk kisha pallto, vetëm tani e ndjeva me tamam urinë tek trokiste në portat e stomakut, vetëm tani e kuptova se isha edhe i palarë, i parruar, i leckosur dhe se kishte ligje që kërkonin nga çdo shok të ishte i larë, i rruar, i lumtur dhe i ngopur. Polici me shtynte përpara, si një dordolec që hajdutët nuk e lënë në vendin e ëndrrave të tij, aty buzë arës. Rrugët ishin të shkreta dhe posta e policisë nuk ishte larg, dhe, megjithëse e pata ditur që ata do të gjenin një shkak për të më arrestuar përsëri, ndieja, megjithatë, një rëndësim në zemër, sepse ai po më çonte nëpër vendet e fëmijërisë, të cilat unë kisha pasur ndërmend t'i shihja; pasi të kthehesha nga skela; kopshte të mbuluara nga shkurret dhe të bukura në braktisjen e tyre, udhë të mbajtura me kujdes, të rregullta, të pastra, të gjera, të ndërtuara me plan enkas për skuadronet patriotike, që zhvillonin këtu marshimet e tyre edhe të hënë, të mërkurë dhe të shtunë. Vetëm qielli ishte ai i pari dhe ajri si i atyre ditëve kur zemra ime ishte e mbushur me ëndrra.

Të gjithë njerëzve që ndeshnin rrugës, u lexohej qartë në ballë vula e zellit dhe veli i hollë i dëshirës për t'u dukur të bindur i mbështillte ata, sidomos sapo shihnin policin; të gjithë shpejtonin hapin duke marrë një shprehje dashamirësie, ndërsa gratë, që dilnin nga dyqanet, përpiqeshin t'i jepnin fytyrës atë shprehjen e gëzimit që kërkohej prej tyre, sepse kishte porosi që të tregoheshin të gëzuara dhe të kënaqura me punën e amvisës, e cila kishte për detyrë që t'u përgatiste ushqim të mirë e të freskët punëtorëve shtetërorë.

E megjithatë të gjithë këta njerëz na shmangeshin me mjeshtëri, asnjë nuk kryqëzohej me ne; me t'u shfaqur ndonjë gjurmë jete në rrugë, ajo zhdukej njëzet hapa para nesh dhe secili përpiqej të futej në ndonjë dyqan, të kthente qoshen e rrugës ose të fshihej pas ndonjë porte të huaj e të priste atje gjithë frikë gjersa të mekej zhurma e hapave tanë.

Vetëm njëherë, kur sapo kaptuam një kryqëzim, na doli përballë një plak, në jakën e të cilit më zunë sytë kalimthi distinktivin e mësuesit; ai nuk kishte më si të na shmangej dhe u përpoq, pasi përshëndeti më parë policin, sipas urdhrave në fuqi (duke goditur tri herë rresht me pëllëmbë çaçkën e kokës së vet, në shenjë nënshtrimi absolut), u përpoq, pra, të kryente detyrën, e cila i kërkonte të më pështynte tri herë në fytyrë, duke e shoqëruar atë veprim me thirrjen e detyrueshme: “Derr tradhtar!” Ai kishte nishan të mirë, por dita qëlloi e nxehtë, grykën ai duhej ta kishte të thatë, dhe mua më arritën vetëm disa cirka të mjera, thuajse të palëndëta, që unë - në kundërshtim me urdhrat - u përpoqa padashur t'i fshihja me mëngë, për këtë polici më dha një shkelm bythës dhe një grusht në mes të shtyllës së kurrizit, duke shtuar qetësisht me zë “shkalla një”, që donte të thoshte: shkalla e parë dhe më e butë e dënimit që kishte të drejtë të jepte një polic.

Mësuesi, ndërkaq, ia kishte mbathur me të shpejtë. Të tjerët arritën të na shmangeshin, hiq këtu, mbase, një grua, që, përpara se t'u kushtohej gëzimeve të mbrëmjes në kazermat e dashurisë, po bënte shëtitjen e detyruar, një leshverdhë e zbehtë dhe e fryrë, që më dërgoi një puthje nga lart, për çka unë i buzëqesha me mirënjohje, ndërsa polici u shtir sikur nuk vuri re gjë. Ata ishin porositur t'u lejonin këtyre grave ca liri, që për cilindo shok tjetër do të kishte pasur pasoja shumë të rënda; por, meqenëse ato ndihmonin shumë për ngritjen e gëzimit të përgjithshëm të punës, atyre u ishte lejuar të shkelnin ca ligjin, një rrethanë, kjo, të cilën filozofi zyrtar, dr.dr.dr.Biajgot, e damkosi në revistën e detyruar të filozofisë (zyrtare) si një shenjë që dëshmonte për fillimin e një procesi liberalizimi. Këtë e pata lexuar një ditë më parë, tek kthehesha në kryeqytet, në disa fletë të revistës në fjalë, të cilat i gjeta në nevojtoren e një fshatari, që një student, me siguri djali i fshatarit, i kishte qëndisur me disa epitete fort të goditura...

Pata fat që arritëm stacionin e policisë, sepse pikërisht në atë çast ushtuan sirenat, shenjë, kjo, që rrugëve do të vërshonin mijëra njerëz me shprehjen e një lumturie të matur në fytyrë (sepse urdhri thoshte që në mbarim të punës të mos tregohet gëzim i madh, meqë kjo do të merrej sikur puna ishte barë; ndërsa kur fillonte puna, po, atëherë duhej të mbretëronte ngazëllimi, ngazëllimi dhe kënga) dhe të gjithë këta mijëra do të ishin të detyruar të më pështynin në fytyrë. Megjithëse, ç'është e vërteta, sirenat binin dhjetë minuta (përpara mbarimit të orarit, sepse çdo punëtor ishte i detyruar që në këto dhjetë minuta të bënte një pastrim rrënjësor, sikundër e kërkonte parulla e kryetarit të shtetit të asaj kohe: lumturi dhe sapun.

Dera e postës të policisë të kësaj zone, një katror betoni, ruhej nga dy roja, që, kur u kalova pranë, më dhanë racionin e zakonshëm të “ndëshkimeve trupore”; më goditën fort në tëmtha me kondakët e pushkëve dhe më shembën klavikulat me tytat e revoleve të tyre, në përputhje me nenet e ligjit Nr.1 “Çdo polic ka të drejtë që kundrejt çdo të kapuri (me këtë nënkuptojmë të arrestuarin) ta shfaqë veten si pushtet, me përjashtim të atij që e ka kapur vetë meqenëse ky do të ketë fatin të marrë pjesë në ndëshkimet e nevojshme trupore gjatë marrjes në pyetje. Vetë ligji penal ka këtë formulim: “Çdo polic ka të drejtë të dënojë cilindo, ai ka për detyrë të dënojë cilindo që ka bërë faj.”

Kaluam përmes një korridori të gjatë e të zhveshur, me dritare të mëdha në të dyja anët; së fundi u hap automatikisht një derë, sipas lajmërimit që kishin bërë ndërkohë rojat për ardhjen tonë, sepse në atë kohë, kur mbretëronte lumturia, kur çdo gjë ishte e mirë, e rregullt dhe kur secili përpiqej që ta harxhonte brenda ditës racionin e sapunit, në ato ditë, pra, ardhja e një të kapuri (të arrestuari) ishte ngjarje më vete.

Hymë në një dhomë thuajse të zbrazët, ku kishte vetëm një tryezë shkrimi me telefon dhe dy kolltukë. Unë duhej të rrija në këmbë në mes të dhomës, kurse polici hoqi helmetën dhe u ul.

Në fillim u bë heshtje dhe nuk ndodhi gjë; ata kështu veprojnë përsëri, kjo është më e keqja; unë e ndieja se si fytyra ime brengosej gjithnjë e më shumë, isha i lodhur dhe i uritur dhe ishte zhdukur edhe gjurma e fundit e asaj lumturie të përzitur i bindur tashmë që isha i humbur.

Disa sekonda më vonë hyri i heshtur një burrë i gjatë e fytyrëzbehtë, me uniformën e murrme të kryehetuesit. Ai u ul pa thënë asnjë fjalë dhe zuri të më vështronte.

- Profesioni?

- Shok i thjeshtë.

- Ditëlindja?

- 1. 1. - i thashë unë.

- Puma e fundit që keni bërë?

- I burgosur.

Ata të dy u vështruan në sy.

- Kur dhe nga ku jeni liruar?

- Dje, shtëpia 12, qelia 13.

- Vendqëndrimi i lejuar?

- Kryeqytet.

- Dokumentin.

Nxora nga xhepi vërtetimin e lirimit dhe ia dhashë. Ai e mbërtheu atë me kartelën e gjelbër që pati filluar të mbushte me të dhënat e mia.

 - Krimi i mëparshëm?

- Fytyrë e gëzuar.

Ata të dy u vështruan në sy.

- Shpjegohuni, - tha kryehetuesi.

- Asokohe, - thashë unë, - një polici i ra në sy fytyra ime e gëzuar në një ditë kur  ishte urdhëruar zi e përgjithshme. Ishte dita e vdekjes së shefit.

- Masa e dënimit?

- Pesë.

- Sjellja?

- E keqe.

- Arsyeja?

- Zell i pamjaftueshëm në punë.

- E qartë.

Kryehetuesi u ngrit, m'u afrua dhe me një goditje të saktë më theu, tri dhëmbët e parë; shenjë, kjo, që më damkoste si përsëritës, një masë rënduese, që unë nuk e kisha llogaritur. Pastaj kryehetuesi doli nga dhoma dhe hyri një djalosh trashaluq me uniformë të murrme hetuesi.

Ata më rrahën të gjithë: hetuesi, hetuesi i parë, kryehetuesi, përveç atyre ndëshkimeve trupore që më dha polici im, sipas së drejtës që i jepte ligji. Dhe më dënuan dhjetë vjet burg, sepse kisha pasur fytyrë të vrerosur, ashtu siç më patën dënuar para pesë vjetësh me pesë vjet, sepse kisha pasur fytyrë të gëzuar.

Tani, në dalsha i gjallë nga këta dhjetë vjet me lumturi e sapun, do të provoj të mos kem fare fytyrë...

Përktheu Piro Misha

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, korrik 2009)

AGIM GJAKOVA

E BUKURA

Gruaja e re u ngrit në këmbë bashkë me të tjerët. Mjeku e përvodhi me bisht të syrit gjatë njëmbëdhjetë hapave sa kaloi paradhomën dhe kur u fut në sallën e vogël, vizioni i saj iu nde në pardesynë e bardhë. Tek po e vishte, sytë i kaluan nëpër të dy shtretërit dhe ai ndjeu cytjen të kthehej dhe t’i bënte me shenjë asaj: “Ju”,por atë çast u hap dera dhe infermierja thirri:

- Urdhëroni sipas radhës.

Ato ditë i ishte shtuar puna, sepse me këmbënguljen e tij, u qe mbushur mendja edhe eprorëve të rritnin çmimin për dhënien e gjakut. Mjekut të ri, i sapo ardhur nga jashtë, i qenë dhimbsur ata trupa të hajthëm. Ndonëse nuk qe ndonjë rritje e madhe e pagesës, përsëri u ndje efekti. Dhënësit qenë shtuar.

Në dhomë hyri një burrë. Mjeku e njihte se i kishte marrë gjak dy herë.  Ndërsa infermierja përgatiti pacientin, ai shënoi emrin, të dhënat patologjike dhe grupin e gjakut. Para se të shkruante gramaturën, i hodhi një vështrim të shpejtë dhenta pamja e pacientit, gjallërinë e të cilës nuk i shkoi ndërmend ta lidhte me çmimin e ri, përcaktoi:

- Treqind gramë, Beti.

Sytë e pacientit shprehën gëzim.

Atë ditë nuk do t’i vinte infermierja tjetër dhe ai do të punonte vetëmve një shtrat. U kujtua se mund ta thërriste edhe një pacient tjetër e ta shtrinte në shtratin e dytë të qetësohej.

- Beti, thërrit tjetrit.

Përsëri hyrinë burrë. Edhe atë e njihte. Për një orë e një çerek ai mori dy litra e një]qind gramë. E kishte caktuar që për atë ditë të grumbullonte tri litra gjak. Kishte një rezervë prej më se dhjetë litrash dhe ajo sasi përballonte jo vetëm operacionet e mundshme brenda qytetit, por edhe të rrethinës. Spitali nuk përgjigjej për aksidentet që mund të ndodhnin. Në ato raste të sakatuarit i ushqenin me gjak të afërmit e tyre.

Sipas radhës u fut një grua. Përsëri mjekut i shkoi mendja te vizioni që përvodhi në paradhomë. Infermierja e zgjoi:

A t’u them të tjerëve të shkojnë?

Mjeku hezitoi një çast. Vizioni iu ngri diku dhe ai nuk mundi ta shkulte nga sytë e mendjes. Megjithatë ia preu:

Po. Mund të rrinë edhe katër. Të tjerët të shkojnë.

Ai përcaktoi grupin e gjakut të pacientes,pyeti për sëmundjet dhe i bëri një vizitë të shkurtër. Pastaj iu drejtua infermieres:

- Dyqind e pesëdhjetë gramë, Beti.

“Vizioni u duk i dhjeti. Dhjeta e kishte ndihmuar gjithmonë. Në anatomi dhe në sëmundjet infektive, ku kishte shkëlqyer, kishte tërhequr tezën numër dhjetë. Kishte lindur me dhjetë tetor, pra muajin e dhjetë dhe ky numër e kishte ndjekur deri në lotari. U afrua pranë gruas së re. Vizioni që kishte përvjedhur në dhomë u tret dhe vendin e tij e zuri qenia e gjallë. E shikoi gjatë. Gruaja e shmangu vështrimin.

- Shtrihuni këtu, - tha ai duke bërë me dorë nga shtrati. U hutua. Në vend që ta vizitonte e pastaj të përcaktonte nëse mund t’i merrej gjak, ai e kaloi drejt e në veprim. Gruaja e re u shtri, mblodhi këmbët, dhe i mbuloi me fundin e saj dy gishta nën gjunjë. Ajo hasi sytë e mjekut në të sajtë dhe u detyrua të vështronte tavanin, ndërsa ndjeu se hija e tyre po i shëtiste nëpër trup, në fillim flokëve, hundës, gojës, qafës, gjinjve të mbuluar me trikon  e lehtë limon, të spërkatur me lule pjeshke, barkut, kofshëve që nuk kishin “formë”, nga që ishin mbuluar me fund, këmbëve me çorape “satapurë” ngjyrë kafe dhe këpucëve të zeza, pak të përdorura. Dhe ndërsa ajo vështronte tavanin, mjeku i ktheu prapë sytë tek sytë e saj.

- Keni dhënë gjak ndonjëherë?

Në përgjigjen mohuese ai tha me vete se “ishte gjynah të jepte gjak një grua e tillë”. E kishte afër. Do t’i thoshte të zhvishej, të shtrinte duart drejt trupit të saj, t’i prekte lëkurën, qafën, shpinën, gjoksin, t’ua dëgjonte zemrën, t’ia shtypte barkun. Por...?! Jo. Gjithçka do të zbehej, do të përhumbej në zanat dhe s’do të mbetej asgjë e fshehtë, joshëse. Papritur e pa veten të përkulur mbi. U largua një hap.

- Dyqind gramë, Beti.

Gruaja hapi sytë si të donte të thoshte “pak, doktor”, por ai bëri sikur s’kuptoi. Pothuajse të gjithë pacientët vinin të shitnin gjakun, se u duhej të jetonin.

Gjaku i gruas kaloi nga damari në shishe. Krahu i saj u mbulua me bluzë, pastaj me trikon limon me lule pjeshke.

Pas njëzetetetë ditëve ajo erdhi për herë të dytë. Përsëri mjeku e vëzhgoi me tundimin të prekte trupin e saj. Përsëri dyqind gramë. Por kësaj radhe, kur ajo u ngrit nga shtrati e po rregullonte veshjen, po atë bluzë, po atë triko, po atë fund, ai e pyeti:

- Përse jepni gjak, zonjë,ju që... – deshi të thoshte “që jeni kaq e bukur”, por ngeci.

- Jam e detyruar, zotni doktor.

Mjeku harroi për një çast motivet që i shtynin këta njerëz të vinin e të shitnin gjakun. Dhe kur ajo doli e ndoqi prapa deri te dera e jashtme dhe deshi t’i shtrinte dorën të ndahej, çka nuk e kishte bërë me asnjë pacient,por ajo ia priti:

- Ju lutem, mos më përcillni.

Diçka e pashpjegueshme shtyri të mos kthehej në klinikë. I la të dy infermieret të mbaronin punë me ata pacientë që njiheshin dhe zbriti në kafe “Kristal”.

Herën tjetër ajo erdhi pas tridhjetë ditësh. Ai ndjeu se atë ditë do të bënte një hap para, por gjatë kohës që ajo qe shtrirë dhe gjaku i saj kalonte nga damari në shishe, ai tundua me mendimin ed prekjes së trupit të saj. Vetëm kur krahu i saj i bardhë u mbulua me po atë bluzë e triko, ai u hodh nga karrigia e tha:

- Kush ju detyron të shitni gjakun, zonjë?!

- Jam e detyruar, zotni doktor.

- S’ka njeri në botë që mund të ju detyrojë pikërisht juve që të shitni gjakun. Ju s’keni...! Ju jeni...! Pastaj ju keni mundësi të tjera. Ju keni...! Ju keni...!

Goja i mbeti hapur. Gruaja e re hapi derën dhe doli. Ai i ra pas në paradhomë, nëpër shkallë dhe ndodh pranë saj.

- Ju lutem mos më përcillni, zotni doktor.

- Fundi i fundit ju mund të..., jo të shitni, por gjejeni vetë fjalën e përshtatshme, ndoshta...po them të manovroni qenien tuaj në mënyrë krejtësisht të padëmshme..., - ai s’po i ndahej.

Ajo u skuq flakë dhe ai ndjeu epërsinë që mund ta bënte të skuqej një grua e tillë, e cila nxitoi hapin dhe kthejnë qoshe. Por ai nuk ia pa lotët që i rrodhën. U kthye. Beti po bënte regjistrimet. U afrua pranë dritares dhe vështroi oborrin e spitalit. Pranvera kishte futur jetë edhe në shpirtrat e të sëmurëve. Që po rrinin nëpër stola.

Mjeku priti dhjetë ditë. U end nëpër rrugë se mos e haste papritur. Gruaja e re nuk u duk në klinikë. Kot që vuri kusht me dhjetë ditë. Në këtë rast nuk e ndihmoi numri i fatit të tij. U mundua të merrte me mend kushtet, rrethanat ku jetonte, të përcaktonte gjendjen familjare... Dhe ajo erdhi pikërisht kur nuk e priste. Një ditë të bukur vere hyri në klinikë dhe pa fjalë u shtri në shtrat e u bë gati. Ai vuri re se ajo ishte dobësuar edhe më.

- Ju nuk duhet të jepni gjak, - tha ai.

- Jam e detyruar, zotni doktor, - dhe ajo mbylli sytë. Ai e vështroi si herën e parë dhe pati po atë tundim. “Njeriu nuk mund të dalë jashtë natyrës së tij”, - tha me vete.

- Po ju them edhe një herë, se nuk është mirë për shëndetin tuaj të jepni gjak. Ju... ju mund të më përgjigjeni në ato fjalë që ju thashë atë ditë. – dhe pa ia vënë veshin Betit që po dëgjonte, ia preu: - Më pëlqeni.

- Ju lutem, zotni doktor, kam ardhur për të më marrë gjak, - tha ajo me një zë të dridhur dhe mbylli sytë e shtrëngoi qepallat.

Mjeku u step. Pastaj tha ngadalë:

- Dyqind gramë, Beti.

Krahu i bardhë i gruas që nuk po hapte sytë ndriti si brisk hëne. Ai nuk pati guximin ta shihte se si Beti shpoi damarin. Doli në oborr, pastaj rrugë dhe shkoi e zuri vend në qoshe pas një shtylle që ajo të mos e shihte kur të dilte.

Kur gruaja e re mori kthesën pas spitalit, ai i ra pas deri sa ajo kaloi rrugën e asfaltuar dhe ktheu në] një rrugicë të lagjes me shtëpi përdhese. Mendimi se mësoi ku banonte e qetësoi pak. Zbriti në kafe “Kristal”. Nuk ndenji shumë dh u nipër shtëpi.

Atë natë e shtyu gjumin deri vonë. Iu tek të lexonte një libër të vjetër për disa vrojtimi mbi psikikën. E hodhi me neveri. Qenia e tij i kundërshtoi të dhënat në atë libër. Iu duk se edhe vetëto bëhej objekt i vëzhgimeve.

Të nesërmen e bija e avokatit e thirri në telefon, por ai gënjeu se kishte punë dhe nuk shkoi. Tri ditë u end si nëpër një mjegull, pastaj iu resht punës si i ndërkryer në studimin që po bënte për disa ndryshime të gjakut të malarikëve. Por gjatë gjithë kohës nuk e la të qetë “vizioni i paradhomës”.

Pa qenë plotësisht i vetëdijshëm ai përshpejtoi procesin e marrjes së gjakut, sikur kjo ta ndihmonte që vizioni të dukej më shpejt, por vizioni ordhinë fund të verës, kur ai kishte kryer gjysmën e studimit. Numri i fatit të tij kishte zbritur në tetë. Gruaja e re hyri brenda dhe zuri vendin. Atë ditë i kishte vizituar të gjithë pacientët, të njohur e të panjohur.

- Ju lutem zhvishuni për vizitë, - i tha Beti gruas. Ajo u çua ulur. Mjeku u afrua dhe qëndroi disa çaste. Tundimit të dikurshëm i ishte zbehur diçka.

- Jo,nuk ka nevojë për vizitë. – tha ai dhe u ul në tavolinë të bënte vetë regjistrimin. Gruaja iu duk edhe më dobësuar. Kur “brisku i bardhë i hënës” u mbulua,ai tha prerë:

-Ju duhet të ushqeheni më mirë.

Gruaja e vështroi mjekun si me çudi. U takuan sytë. Të sajtë thanë: “Jo, ajo që mendon ti nuk mund të bëhet. Mjeku u çapit te dritarja. Vjeshta po përgatitej të vinte.

“Ajo po shet veten pikë për pikë e grimë për grimë!”, - tha ai me sytë në kupë të qiellit. Në kaltërsi iu duk se figura e tij nuk ishte më e mjekut, por e dikujt tjetër që pa kuptuar ishte futur në të. Por edhe ajo tjetra nuk ishte figura e gruas së re. Diçka kishte ndryshuar në mendimet e tij.

Ai u thyet atë natë edhe më në studimin e tij. Mostrat e gjakut, njerëzit që kishte vizituar, fëmijët e sëmurë, gratë shtatzëna me anemi Kule, shitësit e gjakut..., të gjitha e hodhën në vorbullën e gjerë të mendimeve. Gruaja e re e tundonte. “Njeriu nuk mund të dalë nga lëkura e vet”. Por ky mendim i solli tjetrin: “A mund të dalë jashtë mjedisit, jashtë natyrës së njerëzve që e rrethojnë?” Përfytyroi fytyrat e pacientëve, gjendjen e tyre familjare, ekonomike e shoqërore dhe u ndal te vizioni i gruas së re. Iu bë e qartë se ajo nuk mund të dilte më nga mëhalla me shtëpi përdhese. Pikërisht në ato çaste e kuptoi se ajo qe ligur dhe nuk mund të shite më gjak. Dhe disi iu duk se kishte bërë krim duke i marrë gjak asaj që nuk kishte për vete dhe përfytyroi se si do të lëngonte, të shtrihej në shtrat dhe të bëhej objekt i studimit të tij.

Vjeshta kishte shkelur një javë në shtratin e saj së bashku me erërat e shiun. Ai iu afrua spitalit. Vizioni i gruas ia mbushi perspektivën dhe ai deshi ta largonte, por e kotë. Gruaja qe atje. “Fantazma e mëhallës me shtëpi përdhese kishte mbirë aty!” Atë ditë kishte anuluar seancën e marrjes së gjakut. Kur u afrua zbehtësia e saj i ra në sy menjëherë. Iu duk se ajo po dridhej.

- Paske ardhur?! – tha ai pa kurrfarë kuptimi.  

- Po, - zëri iu drodh, u skuq si atëherë kur tha “më merrni gjakun, zotni doktor”.

- Sot s’ka seancë për marrje gjaku, - tha mjeku dhe diçka zemërimtare e cyti.

- Isha e detyruar të vija, - tha ajo.

- Të shesësh gjakun edhe kur nuk ke?! – bërtiti mjeku

Ajo çoi sytë. Buza iu drodh, qepallat iu përpëlitën, të zbehtit e të skuqurit luftuan në fytyrën e saj. Mërmëriti:

- Kam nevojë, zotni doktor.

- Eja. – e urdhëroi ai me zë të stisur.

Mjeku e la gruan e re në paradhomë. Hyri brenda dhe iu afrua Betit që po merrej me klasifikime. Nxori nga xhepi disa bankënota.

- Të lutem Beti, thirre atë dhe jepja këto.

Ia lëshoi në dorë të hollat dhe u drejtua nga porta që shpinte në sallën e operacioneve, jo i bindur plotësisht se gruaja e re do t’i pranonte.

- Kujt, zotni doktor? Asaj së bukurës? – pyeti Beti, por ai nuk e pati mendjen kur Beti numëroi të hollat. Me ato blihej një’ litër gjak.

Kaloi prapa spitalit, andej nga morgu. Pa orën. Kishte kohë të zbriste deri në sallën e bashkisë, ku do të diskutohej për estetikën komplekse të njeriut modern në kërkesat e tij për rregullimin e qytetit. Ashtu i shpartalluar, i dërmuar, i goditur diku në thellësi, ndjeu nevojën të kishte pranë një shok që t’i bënte pak humor e ta fuqizonte shpirtërisht.

Në sallë zuri vend në rreshtin e fundit. Pothuajse tërë të pranishmit ishin të njohur. E bija e avokatit i hodhi një sy të shpejtë që nga presidiumi dhe i dha të kuptonte që ta priste kur të mbaronin. Kur filluan të flisnin,ai e humbi fillin, u zhyt diku në vete dhe nuk qe në gjendje të ndiqte bisedën. Ata po flisnin aq larg sa që atij iu duk se po thoshin gjëra të pakuptueshme. Papritur i erdhi një e qeshur dhe ai qeshi me zë, pa pasur fare turp nga të pranishmit që kthyen kokat. U ngrit e doli jashtë. U nis sheshit teposhtë rrugës duke shkelur nëpër gjethet e para të rëna të vjeshtës me një qeshje dehëse dhe me një vaj që iu dha në fillim në zemër, pastaj në sy e në buzë.

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, korrik 2009)

MAHMUD TAYMUR

(1894 - 1973)

Mahmud Taymur u lind më 1894. Është shkrimtar dhe dramaturg egjyptian.  Konsiderohet si një nga  “themeluesit” e letërsisë moderne arabe.

UDHETARI

Muhamet Haxhi-bej Abdallahu jetonte në shtëpinë e tij, bashkë me nënën, një dado dhe disa shërbëtorë besnikë.

Jeta e Haxhi-beut ishte e siguruar më së miri: të ardhurat e tij mujore arrinin në njëqind lira egjyptiane; ai nuk kishte përse të qahej e të ankohej. Haxhi-beu i kishte kaluar të dyzet e tetë vjetët. Dhe mjekra e tij e zezë ishte prekur aty-këtu nga thinjat. Ai mbante gjithnjë një redingotë bojë hiri ose të zezë, dhe në kokë vinte kurdoherë një qylaf të gjerë, pak të shtypur.

Haxhi-beu kish mësuar dikur në shkollën fillore, por nuk kish marre dëftesë lirimi. Dhe megjithëse më vonë kishte marrë mësime nga disa mësonjës privatë dhe kish ndjekur leksionet në shkollën AI-Azar, as atje nuk kishte përfituar gjë të madhe. Në moshën rreth dyzet vjeç, Haxhi beu kish kuptuar se dituria e tij ishte mjaft e kufizuar, por nuk ishte dëshpëruar dhe kish dashur t'ju vihej përsëri librave. Ai vendosi të merrte mësime nga sheh Mabruk al-Hizami, një profesor plak, që kish dalë në pension.

Me gjithë zellin e madh, Haxhi-beu nuk mësoi asgjë, ngaqë ishte kokëtrashë, mirëpo miqtë e tij, që e dinin, ç'përpjekje po bënte ai për hir të diturisë, filluan ta quanin Haxhi-beun “dijetar”, gjë që atë e kënaqte shumë. Haxhi-beu shkonte shpesh në shkollën Al-Azar, për të vizituar miqtë e tij “dijetarë”.

Haxhi-beut i pëlqente më fort të lexonte dhe novela rreth udhëtimeve të lashta. Në bibliotekën e shtëpisë së tij kishte një koleksion të tërë librash të tilla. Çdo ditë, pasdreke, ai shkonte në një librari jo larg Al-Azarit. Pronari i librarisë ishte një student i dikurshëm, të cilit nuk i kishte ecur karriera shkencore.

Koha që kalonte në atë librari ishte koha më e bukur në jetën e Haxhi-beut. Libraria ishte një ndërtesë e vogël, e vjetër dhe plot lagështi. Atje mund të rrije vetëm duke u ulur në një fron prej druri, mbërthyer në mur dhe veshur përsipër me një copë qilim të grisur dhe të zbërdhymur. Në librari shiteshin libra të shtypura dhe dorëshkrime, më të shumtën, tekste për studentët. Librat ishin vendosur në mënyrë të çrregullt, nëpër rafte të mbuluara me një shtresë të trashë pluhuri.

Haxhi-beu hynte në dyqan rëndë-rëndë dhe me çap të matur. I zoti i librarisë, Salami, brofte nga vendi, i delte shpejt përpara, i puthte dorën dhe, duke shkundur me një shami të madhe, të kuqe pluhurin e qilimit, thoshte gjithë respekt:

- Urdhëroni, zoti dijetar!

Haxhi-beu ulej në fron dhe pyeste:

- Si jini me shëndet, sheh Salam? Si venë punët? I zoti i librarisë buzëqeshte me ëmbëlsi:

- Çka, mirë.

Pasi ulej mbi qilim, Haxhi-beu i drejtohej Salamit:

- Ju lutem, porositni një kafe dhe një gotë ujë të ftohtë.

Pronari i librarisë e plotësonte me të shpejtë kërkesën e klientit të tij të përhershëm. Kishte plot pesë vjet që, në të nxehtë e në të ftohtë - sido që të bënte moti, - porosia e Haxhi-Beut ishte gjithmonë po ajo. I sillnin kafe dhe ujë, dhe ai nuk vinte re kurrë, nëse ishte e ëmbël kafja dhe nëse ishte me akull uji.

Pastaj, duke u kollitur, bënte kërkesën e tij të dytë, që ishte po aq e pandryshueshme sa e para.

- Po librat, o sheh Salam?

Dhe sheh Salami merrte në raft tre libra nga “Njëmijë e një net”. “Udhëtimi i Ibn Batutit”, dhe “Mrekullitë e Indisë”, Haxhi-beu nuk lexonte kurrë libra të tjera. Pasi hiqte këpucët, ai ulej në gjunjë, i vinte librat pranë dhe, duke pirë pak nga filxhani i kafesë ose gota e ujit, ja niste leximit. Kohë më kohë thërriste:

- Ah, ç'mrekulli! Ç'fjalë mahnitëse!

Pranë librarisë kalonin studentët dhe përshëndetnin me zë të lartë Salamin. Haxhi-beu u përgjigjej hijerëndë përshëndetjeve, duke kujtuar se ato i drejtoheshin atij.

Nganjëherë, në librari vinte Bistavisi - një kopist.

Ai vishte një kaftan dhe në kokë mbante një qylaf. Që poshtë vetullave dhe qepallave të tij të rralla vështronin ca sy të mufatur, të skuqur. Duart i dridheshin vazhdimisht, megjithëse nuk kish mbushur ende të dyzet e pesë vjetët. I ngathët dhe i ndytë, ai të bënte ta neverisje. Në bisedë e sipër përpiqej ta hiqte veten si dijetar, sido që ishte një injorant i madh.

Haxhi-beu e ngarkonte, rrallë e tek, që të kopjonte libra të rralla mbi udhëtime prej bibliotekave dhe depove private.

Kur hynte në librari, ky njeri përkulej përpara Haxhi-Beut, i puthte dorën dhe ulej me ndrojtje në cepin e fronit. Atëhere fillonte një bisedë e gjatë për motin, politikën dhe zakonet e kohës.

Njëherë, kopisti tha se kish gjetur një dorëshkrim me vizatime ngjyra-ngjyra, që tregonte gjithfarë mrekullish në ishujt e Oqeanit Indian. Çmimi i fundit i dorëshkrimit, sikundër tha Bistavisi, ishte pesëqind kurushe, jo më pak.

Haxhi-Beu dëgjoi duke çapëlyer sytë dhe murmuriti me habi:

- Pesëqind kueushe është një shumë tepër e madhe.

Bistavisi, duke fshirë sytë me një shami të ndyrë e të grisur, bëri menjëherë lëshime:

- Ky është çmimi që kërkon i zoti i dorëshkrimit; por unë do të përpiqem ta zbres gjysmë për gjysmë.

- Dua ta shoh atë libër.

- Do t’ja sjell nesër shkëlqesisë suaj.

Haxhi-Beu u krodh përsëri në leximin e një tregimi rreth Sindbad-Lundërtarit. Këtë tregim ai e kish lexuar nja pesëdhjetë herë dhe e kish mësuar pothuaj përmendsh.

Edhe atë ditë që Bistavisi e turbulloi qetësinë e tij me një libër të ri rreth ishujve indianë, ai tha si zakonisht:

- Ah, ç'mrekulli! Ç'fjalë mahnitëse! Dhe kopisti përsëriste si zakonisht:

- Sigurisht, gjë e mrekullueshme! Fjalë mahnitëse!

Haxhi-beu ri i hodhi një vështrim dhe psherëtiu:

- Ah, sikur të kisha fatin të bëja një udhëtim në Oqeanin Indian, të veja në Indi, në Iran dhe në ishujt ku, pas udhëtarëve të përmendur, nuk ka shkelur gjer më sot këmbë njeriu.

- Keni ndër mend të udhëtoni, zotëri i dashur?

- Po, sheh Bistavisi, por nuk më le nëna. Ajo është plakë dhe mua më vjen zor të ndahem. prej saj.

- Po sikur të dalë ndonjë rast i volitshëm, ju do të niseni për në Oqeanin Indian?

- Sigurisht, do të vete atje ku në kohët e lashta shkonin udhëtarë arabë. Atje ka thesare të mëdha, që gjer më sot nuk kanë arritur t'i zbulojnë të huajt. Unë dua t'i shëtis pëllëmbë për pëllëmbë ato vende përrallore. Pastaj do të vete në Indi dhe në Iran të admiroj mrekullitë e atjeshme.

- Sa bukur do të jetë! Ç'plane madhështore! Emri juaj do të hyjë në histori!

- O sheh Bistavisi, por unë nuk largohem dot nga nëna; ajo është plakë dhe e dobët; më vjen zor të ndahem prej saj.

Dhe Haxhi-beu përsëri filloi të lexonte udhëtimin  e tretë të Sindbadit.

***

Kështu kalonte një ditë pas tjetrës, një muaj pas tjetrit. Asgjë nuk ndryshonte në jetën e Haxhi-beut. Ai vinte çdo ditë në librarinë e sheh Salamit dhe kuvendonte me të.

Në moshën tetëdhjetë e tetë vjeçe, nëna e Haxhi-beut vdiq. Për një farë kohe jeta e tij ndryshoi. Të nesërmen, pas varrimit, gazetat botonin një artikull lavdërimi për të ndjerën; bëhej një përshkrim i varrimit madhështor, ku kishin marrë pjesë paria e vendit dhe dijetarë të shquar të Egjyptit.

Haxhi-beu u vesh në zi. Në fytyrën e tij të topitur dukeshin tani shenja hidhërimi dhe vuajtjeje. Nuk vente më në librari, po rrinte i mbyllur në shtëpi ose shkonte në varreza.

Por pesë muaj pas vdekjes së nënës, ai u kthye përsëri në librarinë e sheh Salamit. Hyri prapë hijerëndë, si më parë.

- Si jeni me shëndet, sheh Salam? Si venë punët? Pasi kërkoi librat, kafen dhe ujin, Haxhi beu u ul në fronin e mbuluar me qilimin e zbërdhymur. Sheh Salami i dha po ato libra që i kishte lexuar që prej shumë vjetëve, dhe Haxhi-beu ja nisi përsëri leximit të tregimit mbi Sindbadin.

Në librari erdhi dhe kopisti Bistavis. I puthi dorën Haxhi-beut, dhe nisi biseda e zakonshme për motin, politikën, zakonet, librat e rralla, udhëtimet... 

Befas, Haxhi-beu zuri të kollitej. Kaluan kështu nja pesë minuta. Pastaj ai lëvizi nga vendi dhe, duke marrë më në fund një pamje krenare dhe të vendosur, tha me një ton të prerë e të sigurtë:

- Më vjen rëndë t’jua them, o miqtë e mi, por së shpejti do të ndahemi – unë do të nisem për udhëtim.

Sheh Salami dhe Bistavisi vështruan njëri-tjetrin me habi dhe pyetën me një zë:

- Do të niseni për udhëtim, zoti ynë?

Habia e tyre dukej sikur e theksonte edhe më tepër pamjen hijerëndë dhe të vendosur të Haxhi-beut.      

- Kam ndër mend të vete në Iran, Indi dhe në ishujt e Oqeanin Indian.

- Ky është një vendim i prerë apo vetëm shestim? - pyeti Bistavisi, duke fshirë me duart e tij të ndragura me bojë shkrimi, sytë e skuqur pothuajse pa qerpikë.

Haxhi-beu u duk sikur u zemërua; ai u krekos dhe, duke nxjerrë nga kuleta disa letra, tha tërë inat:

- Shikoni këtu! Ju! A nuk është kjo një pashaportë për të dalë jashtë?  

Pas një hopi, Haxhi-beu u qetësua dhe tha:

- Nesër do të ndahem nga profesor Mabruk al-Nizami dhe pasnesër do të jem në Suez.

Sheh Salami, duke u shtirë si shumë i pikëlluar, tha:

- Do të rrini shumë në Suez?

- Jo, ndonjë javë, për punë që kanë lidhje me udhëtimin. Unë mora vesh se dijetari i njohur, sheh Kamili, që jeton në Suez, paska një libër të vjetër, ku përshkruhen hollësisht udhët tokësore dhe detare për në Iran, Indi dhe në ishujt e Oqeanit Indian. Kam vendosur t'i kërkoj sheh Kamilit leje që ta lexoj librin, sepse mund të më vlejë rrugës.

Duke fshirë sytë me duart e tij të ndragura me bojë shkrimi, Bistavisi psherëtiu i hidhëruar.

- S'ndahemi dot prej jush, zoti ynë! Na është mbushur zemra me brengë dhe pikëllim. Urojmë të ktheheni sa më shpejt!

Haxhi-beu u krekos edhe më tepër.

- Udhëtimi im do të zgjatë tetëmbëdhjetë muaj. Të nesërmen, Haxhi-beu shkoi të përshëndetej me profesor Mabruk al-Hizamin. U bë një takim prekës ndërmjet profesorit dhe dishepullit të tij, gjatë të cilit Haxhi-beu mori këshillat, urimet dhe udhëzimet e duhura.

Pas katër ditësh Bistavisi vajti në librari. Sa u habit, kur pa përsëri Haxhi-beun që kishte ndenjur si zakonisht në vendin e tij! Ai kishte pranë tre librat e famshme. Kohë më kohë pinte ndonjë gërqe kafe ose ujë të ftohtë nga gota. Bistavisi qëndroi, pa ditur ç'të thoshte.

- Unë pandehja se ju do të ishit tani në Suez, zoti ynë!

Haxhi-beu e vështroi i turbulluar dhe ja preu:

- Për arsye familjare e shtyta udhëtimin dy javë.

Pas dy javësh do të hyp në anijen “Azia”, që është e shoqërisë së lundrimit anglo-lindor.

Dhjetë ditë pas këtij takimi, një gazetë e vendit botonte në rubrikën e kronikave këtë njoftim:

“Ju urojmë udhën e mbarë, o udhëtar i guximshëm! Po largohet nga vendi ynë shkëlqesia e tij - dijetari i madh dhe udhëtari i lavdishëm Muhamed Haxhi-bej, kryetar i fisit të Abdallahëve, i njohur për kulturën e tij të gjerë, për aktivitetin e tij letrar dhe pasionin që ka për të bërë udhëtime në Indi, Iran dhe në ishujt e Oqeanit Indian, vende që ka ndërmend t'i studiojë dhe t'i hulumtojë.

I urojmë udhëtarit të nderuar kthim të lumtur dhe një mbarim me sukses të këtij udhëtimi të tij të parë, që ne jemi të sigurtë se do të sjellë një dobi të madhe. Ne u këshillojmë bashkatdhetarëve tanë që ta ndjekin këtë shembull të madh dhe të dobishëm “.

***

Anija “Azia” u nis nga Suezi më 14 maj të vitit 1920, me drejtim për në Indi.

Kaluan tre muaj... Në librarinë e sheh Salamit po rrinte në vendin e vet, si zakonisht, Haxhi-beu dhe po lexonte tregimin e Sindbadit, duke murmuritur kohë më kohë:

- Ç'gjë e mrekullueshme! Ç'fjalë mahnitëse!

Dhe kopisti Bistavis, që kish ndenjur pranë tij, përsëriste fjalët e Haxhi-beut.

Befas, Haxhi-beu ngriti kokën.:             .

- Ah, sikur të mund të bëja një udhëtim, në ishujt e Oqeanit Indian, të veja në Indi, në Iran!

- O zoti ynë, - u përgjegj sheh Bistavisi, - ju ishit bërë gati të niseshit para tre muajsh, por e latë për më vonë!

Haxhi-beu tha duke psherëtirë:

- Ah, më parë më pengonte nëna: ajo ishte plakë dhe unë nuk mund ta lija... Sot...

Ai heshti sikur ish lodhur nga biseda. Pas njëfarë kohe, ai tha si me pahir:

- Tani jam i zënë me punë... Do të mbledh nga bujqit e mi qiratë e tokave... Kam shumë punë, shumë, shumë punë... Çiflikun e kam në gjëndje të çrregullt...

Ai heshti pak dhe shtoi:

- Por, sidoqoftë, do të nisem patjetër për udhëtim.

Do të vete medoemos në Ishujt e Oqeanit Indian, në Iran dhe në Indi. S'do mend që do të studioj vise të panjohura, ku janë fshehur thesare të pallogaritshme, dhe të gjitha këto punë do t'i bëj brenda një kohe sa më të shkurtër.

Përktheu Eqerem Biba

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, qershor 2009)

GUNTER GRASS

Gunter Grass u lind në Gdansk, më 1927. Është shkrimtar gjerman si dhe autor i disa prej veprave më të rëndësishme në prozë të gjysmës së dytë të shekullit xx. Më 1999 i është dhënë Çmimi Nobel.

ZJARRI

S'më mbetet gjë tjetër veçse të përsëris atë që shënova edhe në procesverbal. Nuk kam qenë e dashura e tij. Në çdo rast e besuara e tij, nëse ekziston një term i tillë. E ashtuquajtura jonë besueshmëri, për të cilën do të pyes pareshtur, përkufizohej në profesionalizëm. Kjo do të thotë: nga profesori de Groot mësova më tepër unë se zonjusha Manthey, të cilës i ishte dhënë leje nga muzeu Kassler, ashtu si dhe mua nga muzeu Wallraf-Richartz, sepse që të dyja duhet të përfundonim studimet me një kurs

restaurimi gjysmëvjeçar në Amsterdam.  Profesori de Groot ishte një gjeni i shquar ndërkombëtar. Gjithë nxënësit si dhe zonjusha Manthey, e cila u shpreh se ishte ndier e shpërfillur, u janë mirënjohës mësimeve të tij.

Vetëm dy herë më është dhënë mundësia ta ndihmoj profesor de Groot për përzgjedhjen e sfondit të pikturës në studion e tij private, pjesën tjetër të kohës, ashtu siç pohoi dr. Janku, punonim të gjithë së bashku, në sallën e restaurimit. Gjithsesi, është plotësisht e vërtetë që nga të gjithë nxënësit, profesori de Groot më merrte vetëm mua kur aparati i tij fliste për rënie zjarri në qendër të qytetit. Për fatin tim, jo gjithmonë këto shëtitje më shkëputnin nga puna, të cilën e ndiqja me mjaft interes. Kolegët e mi mund të vërtetojnë se sa më nevrikosnin këto parapëlqime, por, për këtë

gjë nuk mund të mërziteshe hapur me profesorin de Groot.

Siç është e njohur gjithkund, edhe mësuesi ynë, kur ulej të punonte, dëgjonte vazhdimisht stacionin e njoftimeve policeske. Për këtë veçanësi të tij, kisha dëgjuar

të flitej e të tregohej në Këln. Atje thoshin: "I zoti, por tekanjoz".

Aksidentet automobilistik, zënkat e të shtunës, po edhe vetë vjedhjet në dyqanet e argjendarive kurrë nuk e linin profesorin de Groot të ngrinte vështrimin nga puna, sidoqoftë atë e shkëpusnin komentaret me sarkazëm që ne i përqeshnim, puna delikate e tij nuk mund të shkëputej nga ajo sallatë gjuhësore që vijonte e që na ishte bërë zakon. Dr. John e kuptoi që ne e parodizonim atë, padisnim djegien e një dërrase të çatisë. Ende e shoh profesorin de Groot duke rrëmuar në xhepin e xhaketës dhe duke tringëlluar çelësin e makinës: "Do të vini zonjusha Schimmelpfeng?"

Gjatë një gjysme viti pashë 4 zjarre të mëdhenj - 2 në Heeren Gracht, një në Dirnen pranë kishës ë vjetër dhe një në Waterloo Plein - krahas këtyre edhe një dyzinë zjarresh të mesëm, sepse në Amsterdam bie shpesh zjarr. Profesori de Groot i shihte këto zjarre qetësisht dhe me gjakftohtësi, shpeshherë disi i zhgënjyer, por përherë i interesuar shkencërisht, siç e mësova gjatë punës në sallën e restaurimit. Këto zjarre - kjo është thënë dhe, nëse dëshironi, është shënuar edhe në procesverbal - shpesh kundër dëshirës sime, më shqetësonin, madje, më nevrikosnin aq shumë sa shpeshherë më ngacmonte ideja e pamotivuar se profesori de Groot e vazhdonte këtë lojë me mua për një qëllim të caktuar. Me vendosmëri vërtetoj: kjo gjë përjashtohet plotësisht.

Unë dështova kryekëput. E papjekur dhe pa shumë qëndresë, lashë të më shkiste nga duart çdo disiplinë shkencore. Profesorin de Groot, me vetëpërmbajtjen e tij të theksuar mund ta kisha shembull: kur luftohej me zjarrin, ai zakonisht heshtte. Dhe nëse fliste, biseda vërtitej gjithmonë rreth piktorit të tij të preferuar Turner, veçanërisht për pasionin e zjarrit, pikturuar më 1835, djegia e parlamentit, ose djegia e Romës, pra, për çdo pikturë pikturuar nga Turner i frymëzuar nga djegia e parlamentit, që e kishte parë me sytë e tij. Për këtë, dhe vetëm për këtë gjë thashë, po,

kur në maj të një viti më parë, profesori de Groot pati mirësinë të më ftonte për një ekskursion tre ditor në Londër. Shumë kohë qëndruam në galeri. Në të famshmin libër skicash të Turnerit, gjetëm shumë herë e rastësisht të sipërpërmendurën djegie të parlamentit dhe u ndalëm gjatë tek ajo. Nëse tani do të them se mësuesi im, profesori de Groot u miqësua me mua gjatë atyre ditëve të shkurtra dhe të lumtura për të dy, vetëm mund të shpresoj se me këtë thënie, jo çdo dyshim përtërihet dhe është i gatshëm për gjykatën e lartë. Nuk e dija që, edhe në shtëpi, profesori de Groot dëgjonte stacionin me lajme policore. Për shtëpinë, ai fliste përgjithësisht rrallë, kurse në Londër nuk foli kurrë për të. Vjet u ftova dy herë për darkë nga e shoqja në shtëpinë e tij, një të diel qershori dhe një të diel të fillimkorrikut. Gruaja e profesorit de Groot më krijoi një përshtypje të ndrojtur, të ngurtë - më dukej e lodhur, e dërrmuar - por kurrë nuk do të më kishte shkuar ndër mend se radioja, vesi i zakonshëm i çdo nxënësi, kishte varrosur shëndetin e saj, sepse profesori de Groot - sipas mendimit tim - çdo natë e linte ndezur aparatin me të gjithë volumin e zërit dhe ndërkohë që ai flinte, e shoqja mezi vinte gjumë në sy.

Kështu që ashtu sapo e mora vesh njoftimet për rënie zjarri, të gjitha njoftimet për rënie zjarri e zgjonin menjëherë dhe e shoqja, shpesh pa dëshirë, ishte detyruar të vishej dhe ta shoqëronte atë në vendet ku njoftohej për zjarr. Sa më shumë e gjykoj

këtë gjëegjëzë, aq më tepër e bëj të vlefshëm vërtetimin se vetëm interesat profesionale, pra ato shkencore - si parësore, studimet e lartpërmendura të Turnerit - i ofruan profesorit de Groot këtë sjellje të pazakontë. Sot, kur e di se si u dogj në shtëpinë e vet mësuesi im, Henk de Groot, kur duhet të pranoj se ai ka dëgjuar në radio për zjarrin në shtëpinë e tij, kur përfytyroj pareshtur se si është përpjekur të shpëtojë vetë dhe dorëshkrimet nga dhoma e gjumit të katit të sipërm për në papafingon e shtëpisë, e cila si gjithë shtëpitë e vjetra të qytetit digjet nga poshtë lart, sot, kur nuk mund ta shfajësoj dot gruan e profesorit de Groot, e cila paditet për vënie

zjarri me paramendim për qëllim vrasjeje - sepse më kujtohet vazhdimisht vërejtja gjatë darkës, afërsisht "Ndonjë ditë do të djegësh gishtat...", sot e kësaj dite qortoj veten që nuk u përpoqa të ndikoj me maturi tek mësuesi im aq më tepër që isha e sigurtë për besimin e tij, edhe pse kurrë nuk kam qenë e dashura e tij, siç hamendësohet, as edhe në Londër gjatë ekskursionit të shkurtër treditor. Së fundmi, alibia ime tregon qartë që gjatë natës së zjarrit, unë me kolegen time, zonjushën Manthey, ishim në kinema, në një shfaqje të orëve të vona.

Përktheu: Ornela Canaj

Përgatiti Hiqmet Meçaj

VATH KORESHI

Vath Koreshi u lind në vitin 1936 në qytetin e Lushnjës. Më 1960 kreu Fakultetin e Histori-Filologjisë, pranë Universitetit të Tiranës, në degën e Gjuhës dhe Letërsisë. Ai është autor i shumë librave, ku veçohen një sërë vëllimesh me tregime, novela dhe romane. Ka shkruar shumë skenarë filmash të suksesshëm dhe të pëlqyer për publikun shqiptar. Duke filluar që nga “Rrugë të bardha” (1974), “Liri a vdekje”(1978), “Nga mesi i errësirës” (1978), “Dasma e Sakos” (1998), “Porta Eva” (1999) dhe deri te filmi më i fundit “Syri Magjik”, një bashkëpunim i 2005-ës me regjisorin Kujtim Çashku. Ky mbeti edhe suksesi i fundit që ai arriti ta përjetonte. Pa e ditur, mendimet e fundit letrare i hodhi te romani “Çafka” i botuar në nëntor nga “Onufri”, Vath Koreshi është nderuar në vitet ‘80, me Çmimin e Republikës për librin “Dasma e Sakos” dhe për skenarin e filmit “Gjeneral Gramafoni”, ndërsa një vit më parë Këshilli i Qarkut të Fierit i dha titullin “Qytetar Nderi”.

Romane: “Dy të shtunat e Suzanës”, “Mars”, “Mali mbi kënetë”, “Haxhiu i Frakullës”, “Rrugë për larg”, “Balada e Kurbinit”, “Rekuiem për një grua”, “Ulku dhe Uilli”, “Një grua me të verdha”, “Çafka”.

Tregime: “Kur zunë shirat e vjeshtës”, “Toka në hijen e shtëpive”,  “Ndërrimi i qiejve”, “Tregime të zgjedhura”, “I dashuri i saj i parë”.

Novela: “Dasma e Sakos”, “Konomea”, “Pelegrinët e Samarkandës”.

SHTËPIA BETHOVEN

Ndërsa ndërronim këmbët herë mbas here nga mërzia, domethënë ndërsa herë hidhnim të djathtën mbi të majtën dhe herë bënim të kundërtën, miku im, Mana, tha:

- Te paktën të ishte Sofija.

Sikur tha: "Ç'dreqin kemi qe nuk flasim?" Foli me rënkim, me dëshpërimin e atij që s'di ç'të bëjë nga asgjëja. Më dukej i shpërqendruar, sytë sikur i ndërronin ngjyrë, u ikte e blerta dhe vendin e zinte një gri e lëngësht.

- Në rrugën e lumit, - tha.- Nuk është një shesh afër fabrikës se miellit? Që janë ato dy ndërtesat e verdha ku ka qenë rekrutimi?

Po, mor Mana, por po na pinin mizat në atë me nder bar- restorant bërë me gurë dhe pajisur me orendi karakteristike. Na kishte rraskapitur një vapë e keqe dhe e padurueshme dhe si të bëja të duroja edhe histori tani? U mundova t'i ikja shikimit të tij, por ai e kishte prere që të mos më ndahej. U kthye sërish te Sofija.

- Një drogmene, - tha. - Një narkotike me fytyrë të vrarë dhe sy nervozë. E kishe vënë re? E tharë dhe krejt e shkundur nga mishi, me cigare ne buze dhe, sigurisht, me kollën me vete.

Sofija ishte një mësuese muzike, protagoniste në një ngjarje që kishte ndodhur midis saj, pianistit Lukë dhe ish të fejuarës së tij, koristes Viktori, së cilës shkurt i thërrisnin Viko. Kishim qenë të heshtur e të mërzitur gjer në atë çast, por ja, Mana ia kishte nisur asaj ligjërate për një gjë që e dinin të gjithë. Nuk e mora vesh se ç'qejf qe ky, sidomos përmes asaj vape që po na shkrinte. Më pyeti (mbasi bëri përshkrimin e një pjese të periferisë së qytetit) se a e mbaja mend kthinën që kishte pasur Luka matanë ndërtesave të rekrutimit? Unë i thash po (ç'pyetje ish kjo, kthinën e Lukes e dinin të gjithë), por Mana kaq donte, i mjaftonte sikur edhe një tundje e lehtë e kokës që të ndjehej në rregull me bashkëbiseduesin. Dyqind metër karshi saj, vazhdoi ai në të tijen, ishte shtëpia e Vikos dhe Sofija, që po luante mendsh mbas Lukës, shkoi e iu lut që t'i jepte aty një dhomë me qera. Të dyja nuk ishin më të reja. Vikoja kishte qenë e fejuara e Lukës që nuk u martua kurrë, kurse Sofija qe gruaja që po bënte njëzet vjet që qe ndarë nga i shoqi. Vikoja banonte fili në shtëpinë e saj të madhe e të vjetër dhe dora dorës Sofja ia gjeti anën t'i merrte me qera një dhomë aty të fuste kokën brenda. Vikoja ia dha, se çdo të humbte në atë katananë e saj, që i ngjante një anijeje të përmbysur mbetur në mol? Shtëpi me ca si direkë e me ca si kthina rreth e rreth, me një çati të sajuar gjysmë me tjegulla e gjysmë me llamarinë, shtëpi artistësh, ç'i do llafet. Mori një dhomë aty dhe shkaku dukej qartë: të ishte pranë Lukës. Vikoja, dikur aq e bukur dhe delikate, ishte bërë një nënole e rreptë, me një zë të trashë prej burri. Një mister që nuk dihej si e çonte jetën midis atyre vjetërsirave... a të kujtohet Vikoja, e fejuara e Lukës? Ti e di Lukën?

Ja, një histori të tillë nisi të më tirte, një gjë që ruan farën e kureshtjes edhe kur njihet e dihet nga të gjithë. Si nuk mori ndonjë përgjigje nga unë, tha përsëri:

- E di Lukën, pse nuk më thua po ?

- Jo,- i thashë unë, enkas ta ngacmoja. - Nuk di ndonjë Lukë.

- Ah, ti kërkon të tallesh, - ma priti me pezmin e njeriut që e kanë fyer kot së koti.

Unë vërvita të djathtën mbi të majtën dhe Manas iu deshën disa çaste ta treste një hije pakënaqësie që i shkaktova. Pastaj (sigurisht, ku i rrihej Manas?) vazhdoi përsëri:

- Si e futen Lukën në burg, Vikos, që ishte në korin e Operas atëherë, iu vardis ai që i binte timpanit në orkestër, histori për të qeshur gjithaq, por s'paskësh qenë tamam ashtu. Vikoja luante mendësh mbas Lukës dhe ia pohoi këtë me zë të lartë edhe në sallën e gjygjit. "Të dua, Lukë!" i bërtiti, kur e pa në bankën e të akuzuarve të ligur e të qethur. Ndonjë edhe shqeu sytë, por Vikoja tregoi faqeza të gjithëve se s'do të hiqte dorë nga Luka edhe sikur të vdiste. Por me kë bënte kokëfortësi?! E zhdukën nga faqja e dheut dhe me kaq humbi, kurse ne nuk ditëm gjë. S'ditëm, por edhe sikur të dinim, s'ishte ndonjë çudi të humbte e fejuara e një njeriu që e kishin futur në burg me aq bujë. Do ta kishin çuar në ndonjë punë tjetër, thamë, s'u pa më Vikoja ne skenë, për shkak të Lukës, sigurisht.

Ndërkohë që fliste Mana, m'u kujtua një burrë i ri i shkretë që e quanin Sandrino. Ai kishte. vdekur e qe harruar tani, por kishte qenë ndër ata amantët fatzinj që digjej për Vikon. Vikoja ishte atëherë një bukuri e rrallë dhe Sandrinoja pat lajthitur krejt mbas saj. Bënin qyfyre djemtë e rinj me të, por ai ishte i lumtur. Rrinte te dera e Teatrit sa ta shihte një çikë Vikon, sa t'i jepte një buzëqeshje, duke përkulur atë trupin e tij të hollë e të vogël dhe kaq ishte e gjitha. I kishte shkuar syri te mishi i bardhë i Vikos te gjorit dhe te flokët e saj pis të zinj.

- Iku jeta e tyre,- m'i 'ndërpreu mendimet Mana. - Ajo kohë s'kthehet. Lukën e kane lënë keq edhe tani dhe s'është i zoti për asgjë. Shtatëmbëdhjetë vjet burg dhe përsëri i fundit?! As shtëpi, as punë, nuk dihet me se rron.

- Ndoshta i bie pianos në ndonjë bar, - thashë unë.

- Pianos? Pikërisht prandaj edhe thashë "të paktën të ishte Sofija". S'ke si ia bën kësaj mërzie, - u çart papritur ai. - Pastaj edhe kësaj vape. Sikur të zinte një shi, do të dilja jashtë të lagesha si dordolecët e ujit.

Ky Mana ja kështu të mahniste me këto kapërcime trallisëse. Ç'lidhje kishte pianoja e Lukës me dëshirën e tij për t'u lagur ne shi?

- Një marrëdhënie e paparë, - erdh e u përqendrua Mana. Përfytyro Vikon të bërë zhele, gjithë atë bukuri, që dihet se si i shkoi jeta nëpër internime. Nisi me përdhunimin që i bëri shoferi, ai që çonte ujin me autobot në kampin e të burgosurve. U bë ortak me kapterin ai horr shofer dhe jeta e Vikos shkoi keq e më keq. E vërvitën kamp më kamp neper internime; sa pa mbërritur mire diku, e çonin ne një vend tjetër dhe s'ka dyshim se qe çështje dinjiteti, kur Luka u lirua nga burgu dhe shkoi dhe e gjeti Vikon ne shtëpinë e saj. Por Vikoja nuk e pranoi. E quajti veten të padenjë të mblidhej së bashku me të. Nuk jam Vikoja unë, i tha, shko dhe gjeje Vikon ku e ke! Qe si një lloj qortimi ky nga ana e saj ngaqë për shkak te tij e kishte pësuar ashtu. Nuk ishte më ajo Vikoja e parë, sikur i thoshte, por edhe ai nuk ishte Luka. Mbase më ndryshe puna e tij, por sidoqoftë edhe ai nuk ishte Luka. Kur nuk kishte qenë e zonja ta mbronte veten, sikur i thoshte, nuk i duhej ajo lloj ujdie tani. Më mirë të rronin me një kujtim, ehu, kishte ikur jeta. Dhe Luka, i sëmurë dhe i pafuqi, mori atë kthinë me qira as dyqind metra përballë shtëpisë se saj, te ndërtesat e rekrutimit. Përfytyro gjithë atë njeri! U mbyll brenda dhe askush nuk e dinte se si i kalonte ditët. S'merret me mend se perse u suall Vikoja

ashtu, ndoshta nga dëshpërimi. Ndoshta nga një dëshpërim i madh qe bie një dashuri e madhe e humbur.

- Ti se ç'ke, - i thashë Manas. - Po më tregon një gjë që e dine të gjithë.

- Ah, e ditkan te gjithë! - Mana nxori gjuhën të më përqeshte. - Mërzi totale, çfarë mund te kern tjetër! Asgjë. Një kënete ku s'lëviz asgjë. Njerëzit rendin te fitojnë, te shqyejnë njeri-tjetrin. Sulet vëllai kundër vëllait dhe askush nuk mendon më për shpirtin. Po vdes shpirti e s'ka me Sofi, s'ka me Lukë e Viko. Ja se ç'kam, ç'të kem tjetër! Me se ta mbush ketë hiç, kur nuk ndodh asgjë? Nuk e ve re? Asgjë nuk ndodh. Ti pret të të shfaqet diçka dhe asgjë nuk shfaqet... unë do te flisja për marrëdhëniet e Sofise me Vikon, asnjeri nuk ka treguar për ketë. Asnjeri nuk e ka ditur shkakun e afrimit te tyre dhe shkaku ka qenë Luka, dashuria e të dyjave për Lukën. A e dije ti ketë?

- Verret? - ia prita unë, duke u treguar tashmë i dorëzuar.

- Qe kur ishin të reja, tha Mana, që kur Luka qe i fejuar me Vikon, kurse Sofija ishte atëherë nusja e prokurorit. Ajo e dashuronte në heshtje Luken. Ai qe bërë ëndrra e saj, ideja fikse. Nuk besoj se është me munduese dashuria e një vajze te re sesa ajo e një gruaje qe i ka këmbët te lidhura. Sidomos te lidhura me një njeri si prokurori, ti e di... Dëgjo, sikur te lëviznim që ketej? Gjejmë ndonjë vend me te freskët, këtu te zihet fryma. Shkojmë tek ajo tavolina tjetër.

Mana i mori pjatat dhe gotat dhe i çoi te një tavolinë prane dritares.

- Merre me mend, - tha, - Gjithë ato bukuri të dikurshme, si Vikoja dhe Sofija, te katandisur si mas me keq . Vikoja, që e ka lëshuar veten, vishet si me lecka, çuditërisht nga një grua e pafjalë dhe e ngathët është herë e rreptë dhe noprane! Kurse Sofija është tharë e nxirë, pi duhan vazhdimisht dhe vazhdimisht të duket sikur diçka i qan dhe i dridhet në shpirt. Për to tani ka një të tashme që nuk ekziston, një të tashme që nuk vlen për asgjë. Sofija ka shkuar te Vikoja dhe kështu gjenin rast për te folur për atë kohë të largët. Vikoja e ka pranuar këtë gjë, ndonëse e djeg përbrenda një xhelozi dhe nje inat i pafashitur.

Kështu jane gjërat, ç'i do skemat dhe a e kuptojmë dot ne shpirtin tonë? Luka përbënte ngjarje... si të ta shpjegoj, ti e mban mend Lukën si dilte në skenë, i gjate, i bukur, me ato leshra te dredhura si të një gruaje, pothuaj magjik, sidomos kur ekzekutonte "Koncertin Nr. l për Piano dhe Orkestër" te Çajkovskit. Domethënë përbënte diçka të veçante, një gjë që të mbetej në mend, një ngjarje. Kur e dëgjoje thoshe me vete se ndodh diçka, unë kështu e kuptoj, një gjë që vjen e hyn tek ty. Një virtuoz i bie pianos dhe ti ndjen se diçka ka ndodhur, s'e di konkretisht se çfarë, por diçka ka ndodhur dhe jeta është bërë më e plotë dhe më e gëzuar. Cila do të qe ajo grua që nuk do ta donte Lukën? Sidomos një mësuese muzike si Sofija! Sofija qe çmendej mbas jetës se artisteve: Bethoven; Moxart, Shubert. Pastaj për Shopenin e sëmurë, qe qe për shume kohe ne meshiren e Zhorzh Sandit, të kësaj shkrimtareje me pseudonim emrin e një burri. Ah, ti e di sa e egër ishte treguar ajo kundër Shopenit! Nuk e aprovonte veprimin e saj që kishte nxjerrë në rrugë një gjeni si ai, sidomos në një kohe kur ky, i shtrirë në shtratin e vdekjes, kishte pasur aq shumë nevojë për të.

Nuk ndjente pikë droje të fliste hapur për dashurinë e saj të pafajshme. I kishte thënë Vikos që në natën e parë që kishte shkuar në shtëpinë e saj, se e kishte pasur zili që kishte qenë e fejuara e tij. I tregoi për një natë në Teatër, kur Luka, mbas një suksesi vërtet të plotë dhe kur i kishin dhuruar aq shumë lule, ishte përkulur dhe e kishte tërhequr Vikon nga plateja lart ne skenë dhe atje e kishte përqafuar ne sytë e të gjithëve. Vikoja qe dorëzuar para këtij miklimi të sedrës dhe i vinte mirë të tregonte edhe ajo histori nga dashuria e saj me Lukën.

Nisi kështu një marrëdhënie mes dy grash që nuk u rrihej më vetëm, por hero shkonte njëra e hero vinte tjetra dhe, si bëheshin to dyja, si merrnin filxhanët e kafesë no dorë dhe i rrufitnin, nisnin e flisnin për Lukën. Ia niste Sofija, që tregonte me një pasion te veçantë, kurse Vikoja shikonte në një kënd të kthinës dhe dëgjonte fjalët e saj, që ishin si një balsam për shpirtin e saj të vrarë. Ia kishte dashur shumë Luken Sofja, ndoshta më shumë se vetë ajo.

Erdhi një kohë aq e çuditshme, kur ato u ridashuruan me Lukën. Zemrat nisën t'u rrahin përsëri si atëherë. Merre me mend, edhe po rinoheshin. Një ditë Vikoja mbështolli flokët bishtkali si në ato vite kur ishte në kor, kurse Sofija zbriti nga kthina e saj e veshur me një fustan të gjelbër të erret dhe në gjoks kishte vënë një trëndafil bojë alle. Vikoja nxori një shishe liker dhe ca biskota, u ulën në një dhomë që qe ujdisur për miq me një kanape të vjeter dhe me një tavolinë servisi dhe aty, mbasi pinë nga një gotë, u mallëngjyen aq shumë sa që nuk mundën t'ia fshihnin dot lotët njëra tjetrës.

Por pastaj ia behu ndarja aq e papritur dhe aq e menjëhershme. Një mbrëmje, teksa kishin folur si për herë me një lloj malli dhe enderritje, e qepën gojën papritur dhe ndjen se u qe gjalluar në shpirt një gjë përcëlluese dhe e rëndë Vikos iu ndez drita e armiqësisë, kurse Sonja u ndje e braktisur. U ndanë, duke bërë kujdes se mos thonin ndonjë gjë më shumë për Lukën, domethënëë mos ndonjëra tregonte se e donte më shumë se tjetra, mbasi po të ndodhte kjo, atëherë do të shpërthente një sherr që e parandjenin se do të qe shumë i ashpër.

Si u ndanë kështu, secila nisi të mendojë vetë për vete, të mbyllura ne ato kthinat e tyre. Lukën s'e kishin as dyqind metër larg, por asnjëra e as tjetra nuk guxonte të shkonte tek ai. Nuk e dinin se ç'bënte atje i drobitur nga sëmundja. Sofija s'e kishte njohur kurrë nga afër, nuk pat biseduar kurrë me të, kurse Vikoja, mbasi s'e pat qasur të rronin bashkë, s'mund të shkelte më në pragun e tij.

Por ishte e pamundur ta duronin gjatë ate gjendje. Sofija kalonte çdo ditë nëpër ca kallurëme të rrjepur pranë shtëpisë së tij dhe shikonte morine e dritareve e të syrëzve me qepene të pluhurosur me shpresë se mos

kushedi e shihte rastësisht. Por Luken nuk e pat parë kurrë. Një dritare, që thoshin se ishte e tija, rrinte vazhdimisht e mbyllur nga një grilë që kishte qenë dikur e gjelber, por që qe çngjyrosur, nxirë e shkatërruar tani. Ja, as dyqind hapa dhe mbrrije tek ai, në një kohë që kishte njëzet vjet që e digjte dëshira për ta takuar. Kishte qenë e pamundur, kishte ikur gjithë ajo kohë në pritje të një dite që nuk vinte kurrë. Në fillim kishte qenë në mes Vikoja, pastaj ai burg aq i gjatë.

Jo, nuk mund të duronte më Sofija dhe një mbasdite, kur të gjithë bënin gjumin e drekës, veshi fustanin e gjelbër me trendafil bojë alle dhe, ndërsa zemra i rrihte sikur do t'i çahej në kraharor, u nis. Hyri nëpër ca labirinthe oborresh që të çonin te Luka, dy plaka i treguan rrugën nga duhej të kalonte dhe ajo ndjehej aq e shashtisur, sa i thoshte vetes se ishte më keq sesa një vajze e re që shkon në takim për herë të parë. Trokiti në derën e tij dhe nga brenda dëgjoi zërin e zvargur të Lukës që i tha "Hyr!".

Ai rrinte shtrirë në një krevat të vjetër me kokën mbështetur në jastëkët e vënë te përkrerësja. Ishte i drobitur dhe nuk po shquante dot se kush kishte ardhë tek ai. Sytë e mëdhenj, dikur aq të bukur, i qenë futur në gropëzat e thelIa dhe i digjeshin si nga ethet. "Dua të bisedoj me ju", i tha Sofija. Atij i rrëshqiti një nënqeshje në fytyrë dhe puliti qepallat, sikur ta kishte pushtuar prehja. Mbas një hopi i çeli sërisht sytë dhe i ktheu nga ajo. "Jeni ju?", i tha në një mënyrë të tille që Sofisë iu duk tepër intime. Kërceu dhe i tha me një zë që i mbytej nga mekja: "Më njhni? Ju më njihni?". "Po, jeni ju, - ia kishte kthyer Luka me sytë e pulitur, si i zhytur në një kohë të largët, - Jeni ju". Sikur i thoshte: "Ju që kishit rënë në dashuri me mua, por që nuk patëm rast të flisnim ndonjëherë".

Kjo kishte qenë shkatërruese për Sofinë dhe nuk kishte mundur të përmbahej më. "Më njihni?! Më njihni?!", i kishte britur dhe ishte gati t'i hidhej në gjoks. T'i hidhej dhe ta merrte pranë vetes, t'ia kapte duart e t'ia puthte. Pastaj t'i lutej me përgjërirn. Që ta pranonte të rrinte me të gjithe jeten, deri në vdekje. "Më lini të rri këtu me ju!" i thirri, duke u dridhur e tera. Pastaj i kishte rrëfyer me një tiradë të gjatë se e kishte dashur aq shumë sa që, kur i shoqi dha atë denim aq të rëndë për të, ajo kish nisur ta urrente, gjersa kishte ardhë dita e lumtur që e kishte ndarë. Si mund të dënohej një njeri si ty, i tha, dhe pse? Vetëm e vetëm sepse ekzekutove ne piano ca pjesë të Bethovenit sipas Bart Bakarakut, i cili konsiderohej si një modernist i rrezikshëm. 0 kuje, 0 tmerr, shih se çfarë shtaze! Si mund të rrija më me atë njeri? Jo, kurrën e kurrës. Sidomos mbas asaj që ai me pyeti nje herë se ç'kisha që isha bërë ashtu mbas burgosjes tuaj? Por unë as që pyeta dhe i thashë se isha bërë ashtu ngaqë ju dashuroja. Dhe që atëherë s'kish patur asnjë njeri tjetër në zemër veç Lukës. Kështu i kishte folur si te shfrynte një duf dhe Luka qe pikëlluar shumë përpara shpirtit të saj. Dukej fare qartë se qe e semurë dhe e marrosur nga dashuria për të. Luka, duke tundur kokën në menyre dramatike, perfytyro leshrat e tija të dendura, të gjata dhe të thinjura krejt, ata sytë e mëdhenj bojë kafe në të errët me një shkëlqim prej të sëmuri, fytyrën e tij të hequr, të zverdhur nga burgu me xigoma të kercyera që i jepnin hijeshinë e një aktori, pra, tek tundte kokën kështu në mënyrë dramatike, kishte bërë shenjë me gisht nga ana e murit si për të treguar diçka në mënyrë të fshehtë dhe i kishte thënë: "Jam në të ikur". Prapa, në mur, ishte nje pllakat me Nurejevin, në një skenë nga baleti Zhizel. Tartari fluturues, balerini më i madh i të gjitha kohërave, kishte qenë mik me të, kishin jetuar bashkë në një konvikt të Petërburgut për disa vjet, por tani Nurejevi po bënte kohë që kishte vdekur. Kur kishte qenë student edhe ai, si Nurejevi, i kishte bërë pedagogët ta duartrokisnin mbas një ekzekutimi virtuoz në piano. Nurejevi kishte vdekur, pra kishte ikur në rrugën pa kthim, dhe ja tani edhe Luka, edhe ai ishte në të ikur. Sofija e kishte kuptuar se çfarë i thoshte, lotët i binin si breshër, sepse ai sikur psherëtinte për fatin e tij dhe i thoshte se s'donte të gënjente njeri për ca ditë jetë që i kishin mbetur. E kishin kapur Sofinë ca të dridhura konvulsive, donte të qante me ulurimë, por s'mundej. Ishte ngritur dhe kishte ikur si e mbërthyer nga ngerçi i vdekjes.

Edhe Vikoja. Edhe ajo do të bente po atë gjë dhe në të njëjtën mënyrë si Sofija. Domethënë, ashtu si kishte shkuar Sofija fshehurazi saj, do të shkonte edhe ajo te Luka fshehurazi Sofisë. U nis me mendjen t'i thoshte fjalët më të bukura. T'i kërkonte ndjesë që s'e kishte pranuar në shtëpi, të qante pëpara tij për të lehtësuar shpirtin dhe ta merrte me vete në shtëpinë e saj e t'i thoshte se nuk do të ndaheshin më kurrën e kurrës. Por, sa kishte shkuar te Luka, të gjitha i kishin dalë tjetër për tjetër. S'dihet se për çfarë shkaku, por, në vend të atyreve që kishte menduar se do t'i thoshte, fjalë pas fjale, kishte dalë te sherri. I kishte thënë se kishte qenë ai që qe bërë shkak që u qe prishur jeta ashtu, kishte qenë faji i tij që nuk e kishte ruajtur veten dhe ishin marrë në qafë kot së koti. Kushedi se si i vinin së thelli ato fjalë që nuk e kishte menduar kurrë se do t'ia thoshte Lukës ndonjë ditë. Ai e shikonte me sy të çuditur, të vrarë dhe me një nënqeshje gjithë brengë. Mbase kujtonte Vikon atëherë në gjyq të skuqur flakë, të tronditur dhe gati t'i sulej kujtdo që do të guxonte të prekte Lukën? Ndoshta kujtonte sa zemer i kishte dhënë, kur kishte thirrur mes heshtjes dhe frikës së njerezve në sallë të gjyqit: "Të dua, Lukë!" Ç'ishte kjo Viko tani, si qe bërë ajo ashtu ?!

Vikoja kishte ikur nga Luka duke qarë dhe pa ditur se si të ngushellohej. Erdhi dhe u mbyll në shtepi dhe nuk dha shenjë më në ishte e gjalle apo jo...

Mana e qepi dhe foli një copë herë me vete. Unë mendova se e la me aq atë histori të dhimbshme, por ai u hodh në një degë tjetër dhe nisi të më tregojë për xhuboksin e Sofisë. Sofia, mbas zënkës që pati me Vikon, kishte ikur nga shtëpija e saj dhe, mbasi nuk qe dukur kund për disa kohë, ishte kthyer përsëri në atë lagje të humbur, që Mana i thoshte periferi. Tani fjalën "periferi" ai e përdorte në mënyrë metaforike. Isha i bindur për këtë, ky kishte qenë edhe shkaku që e kishte nisur atë tregim anës e anës. E kishte nisur me historinë e vjetër te Sofisë me Vikon për të dalë te një barrakë që ndërtoi Sofija. Foli për Klod Debysi, tha se Sofija ishte e çmendur mbas muzikës se tij dhe nisi te flas pastaj për "Hëna zhduket mbas tempullit qe s'është më" dhe për përfytyrimet që të ngjall një muzikë që të zbret në shpirt si mister, si ngjyrë, si largësi. Pastaj përqeshi veten dhe tha se nuk ishte as më shumë e as më pak veç një banor i periferisë, një nga ata "bohemët" që jeta e kishte hedhur nga qendra në skaj. Nuk i bënte dot ballë qendrës. Qendra tani qe mbushur me matrapazë dyqanesh, me matrapazë gazetash, me matrapazë politik , me matrapaze shtetërorë. Qendra qe mbushur me pluhur e me zhurmë te çmendurish, me rrëmujë e berihajë që as që pyeste më për kurrfarë shpitti. Ajo që ndodh ne qendër është një centrifugë që s'do' t'ia dijë për një shpirt delikat, por e hedh në periferi si plehrat, si gjithë mbeturinat. Një artist, një violinist i një orkestre sinfonike, siç ishte ai, nuk mund të hahej me asnjërin nga ata të qendrës, ata e mundnin. E quanin edhe të marre kur e shihnin me kutinë e violinës nën sqetull. Edhe Sofinë po ashtu e kishte mundur jeta. Ajo kishte prurë aty atë xhuboks, një klithme për një gjë që kishte zënë ta mbulojë pluhuri, një thirrje për t'u përmendur. Mana bëhet përqeshës në atë dëshpërim që e ka zënë.

- Ah, qendra, perc, - ia bell. - Atje ndërtohet lloj- lloj pallati, lloj- lloj hoteli, por nuk ekziston asnjë lloj kujtese për godinat, ke vënë re? Ato marrin një kuptim kur lidhen me botën e shpirtit. Shih për shembull një barrakë të shtrembër me një gjë aq të veçante pranë një gjeniu të semurë si Luka...

Mana skuqet i tëri dhe sytë i erren si një qiell i mbyllur nga retë. Ai ka një keqardhje të pafund që njerezit nuk dijne t'i vleresojnë disa gjëra. Mbas prishjes me Vikon dhe mbas asaj që i kishte ndodhur me Lukën, Sofija ishte zhdukur për disa kohë dhe ishte shfaqur sërish në një pasdite me diell që të digjte. Qe fare e shkatërruar. Qe nxirë e qe tharë edhe më keq, cigaren s'e hiqte nga buza dhe kishte prurë me vete nja dy si biçim punëtoresh a si biçm hamejsh, të cileve u jepte lloj- lloj urdhrash. Kishin filluar të hapnin një cope vend në një shesh që kishte qenë me plehra, diku në mesin e ca godinave që ndërtoheshin, diku mes një restoranti dhe një moteli me fasade nga rruga. Sajuan një truall të vogel, prunë një karroce me dërrasa dhe askush nuk pyeti se ç'do të bëhej aty. Zgëqe të tilla ndërtoheshin kudo, sidomos në periferi, për të cilët as që pyeste kush. Sofija ndërtoi aty barrakën e vogel me dërrasa, një bar ku do të shërbente vetë dhe pruri një xhuboks, një si arkë me mekanizmin e ngrehjes e me altoparlantet që kushedi se ku i kishte gjetur. Gjithçka sikur mori hijen e një kohe të largët me atë kuti teneqeje të zezë me dy altoparlantët që i hapeshin si hinka anash dhe sidomos me nje tabelë të vënë në hyrje të derës, ku shkruhej "Shtepia Bethoven". Një tabelë e bërë me shkronja gotike nga nje piktor, me ca viza te perdredhura të verdha te arta, që të kujtonin pentagramin e muzikës. Shumë as që e dinin aty se kush qe ky Bethoveni dhe pse ishte ajo shtepi e tij. Par erdhi një pasdite, për të cilën është nisur Mana të tregojë, pra erdhi një çast kur Sofija, pasi e kishte kurdisur xhuboksin dhe kishte vënë në të një pllakë me Sinfoninë Nr.6 të Bethovenit, pastaj, si e kishte hapur dhe e kishte ngritur në maksimum volumin e tij, që dëgjuar buçima e orkestres që të trondiste. Sofia kishte dalë te dera dhe shikonte e priste të shihte se çfarë do të ndodhte. Sikur reshtën zhurmat, sikur u prenë lëvizjet para asaj buçime orkestre dhe gjithçka po mbulohej me një dritë magjike. Muzika përhapej si një erë me freski dhe sa vinte e behej më e fortë. Njerëzit mbanin këmbët e linin punët, dikush çelte derën e oborrit a kanastat e dritares.

- Përfytyro, - tha Mana me sytë e ndezur, - ato shtëpi të vjetra, njerëzit e fishkur nga asgjëja, gjithçka e përgjumur dhe banale, karroca që gërvëlijnë dhe shkarkojnë grumbuj plehrash në periferi. Një Bethoven që i mbulon të gjitha, del si nga qielli me një gjë hyjnore që kërkon të përtërijë dhe të gjallëroje gjithçka. Sofija thërret me shpirt Lukën, do që ta zgjojë dhe ta ribëjë, thërret teë vijë përsëri një çast që ai të dalë nga vdekja e tij dhe të eci drejt saj, drejt Sofisë që i dridhet shpirti nga malli. Të vijë me ata flokët e gjata që ia shpupurit era dhe me ata sytë e tij të bukur. A ka vrull më të madh shpirtëror se ai që të pushton duke dëgjuar atë muzikë që ka vërshuar mbi atë gri të vdekur dhe mbi atë pluhur të skajeve të qytetit? Sikur vërshojnë erëra e ujëra dhe sikur shushurijnë pyje, mbushet gjithçka me frymë e me gëzim që, o Zot, ku kanë fryrë edhe një herë tjetër ashtu? Si nuk qenë lëkundur me parë ashtu kurora lulesh e maja drurësh, si nuk kishte rendur nëpër livadhe erë e lagësht e një mati pas shiut, ku pikojnë pika dhe shtillen re të bardha në një qiell pafundësisht të kthjellët dhe pafundësisht të kaltër? E jashtëzakonshme! - thotë Mana i përlotur nga fjalët e veta. - Kjo është ngjarje, kështu mund të thuash se ndodh diçka...

Në këtë çast, kur Mana qe përndezur kështu, zuri të bjerë një shi i ngrohtë vere. Kishte fryrë një erë që nuk e kishim vënë re, jashtë qe ngritur pluhuri dhe vërtiteshin shtjella dhe në toke binin pika të mëdha. Mana sikur i harroi të gjitha. Mana u çmend kur vuri re shugullimën e drurëve dhe shtjellimin e shiut. Vetëtiu nëpër qiellin e vrenjtur.

- Zuri?! - kërceu e pyeti të zotin e bar-restorantit që dremiste te banaku.

- Ja, erdhi, - tha ai, i zgjuar e i përmendur.

Mana u hodh me vrull dhe doli përjashta. Qe bërë më keq se një kalama, e kishte pasur të vertetë dëshirën të lagej si dordolec. Lëshoi një britmë dhe rendi nëpër kallurëmet drejt ures. Ndurkaq shiu binte i rëndë, i ngrohtë, i vrullshëm. Po ndjeja se ai shi më kishte shpëtuar nga diçka që s'doja të zihej me gojë. Po të mos kishte zënë shiu, Mana do të ishte duke më treguar tani se si ia prishën Sofisë "Shtëpinë Bethoven". Vëllezërit e Vikos, të tmerrshmit. Thanë se ishte pronë e tyre trualli i atij bari, do të bënin aty një supermarket, dhe s'pyetën për kërkënd. Ky shi më kishte shpëtuar nga trishtimi që të kap, kur përfytyron se si i vënë kazmën barrakës dhe si e hedhin xhuboksin jashtë. Edhe Mana prandaj pat kërcyer ashtu nga vendi, me siguri kishte dashur edhe ai të shpetonte nga kjo gjë e trishtme. Por mbase edhe nga që të ngjallen shpresa në një ditë të tillë me shi. Të ngjan se diçka do të ndodhë, se diçka do të vijë e do të shfaqet, mbasi të pushojnë pikat e shiut dhe mbasi të reshtë lëkundja e drurëve nëpër mjegull. Mbase një dritë tjetër do ta ketë pushtuar qiellin, thua, mbase diçka e tillë si e blertë bojë manushaqe...

Përgatiti Hiqmet Meçaj