Nga Akademik Kopi Kyçyku

 

 

Në dallim nga poezitë e mjaft vendeve të tjera, në poezinë rumune mund të thuhet se është shkak habie kur del ndonjë poet i rëndomtë e jo një i pazakontë.

 

 

I papërsëritshmi Dostojevski, krahas veprave madhore, na ka lënë edhe mjaft thënie-perla për nga hijeshia e thellësia e mesazhit. Ja njëra syresh: „Bukuria do ta shpëtojë botën”. E, sikurse dihet, njëra nga këto bukuri, poezia, mbetet gur prove për imazhet plot dritë e beftësinë e stileve. Në hapësirat e imagjinares, e përfytyrimit, përftohet „minuta e amëshuar”, ndjesia e „bllokimit” të kohës, ndjesia e dëshirës për ta pavdekësuar shembëlltyrën e gjithçkaje që vdes apo që është e vdekshme. Poezia, kjo „pasqyrë magjike e kohës”, zhbiron epoka, qënie, gjendje shpirtërore dhe i fikson në „celuloidin” e vet imaterial. Aq këndellës mund të bëhen vargjet, saqë të shtyjnë të mendosh se mrekullitë e botës nuk janë shtatë, por të panumurta: mjaft të përpiqesh t’i zbulosh tek një Dante, një Shekspir, një Gëte, një Pushkin...

Jo rastësisht poezia rumune është cilësuar nga kritika evropiane si një ndër më të fuqishmet e novatoret në Kontinentin Plak e jashtë tij. Buruar nga një folklor ballkanas me epje më tepër lirike se sa epike, kjo poezi nxori gjatë dy shekujve të fundit një sërë viganësh të vargut, të cilët bënë të mundur jo vetëm ngjizjen e rumanishtes moderne, por edhe të një poetike krejt të veçantë.

Në dallim nga poezitë e mjaft vendeve të tjera, në poezinë rumune mund të thuhet se është shkak habie kur del ndonjë poet i rëndomtë e jo një i pazakontë. Veç talenteve dhe këndvështrimeve nga më befasueset, poezinë rumune e mbështet, por edhe e udhon, në kohë e në hapësirë, një kritikë letrare tejet serioze, e cila tradicionalisht ka hequr dorë nga cakimet e ngushta, për t'iu kushtuar kryekëput mbarëvajtjes së kësaj pasurie kombëtare, poezisë pra, që e ndihmon rumanishten të mos ndihet "gjuhë e vogël" në koncertin e gjuhëve të qarkullimit ndërkombëtar.

Vlen të theksohet se, megjithë përkimet, shkëmbimet dhe huazimet e ndërsjella e të natyrshme që poezia rumune kryen me poezinë e madhe të vendeve dhe të gjuhëve të tjera, bie në sy një dukuri mjaft interesante: përpara se të ndikohet nga vizionet dhe risitë e simotrave të tjera, poezia rumune i zbulon ato në vetvete, në bërthamat e poezisë së folur e të kënduar vendase.

Deri më sot, pa zënë në gojë përkthimet e shumta nga vepra e Emineskut, Eftimiut, Argezit etj, shqipes i janë dhuruar edhe poetë të tjerë të nivelit evropian, si Nikita Stënesku, Marin Soresku, Ana Blandiana, Xheo Bogza, por më fort krijime autorësh jo dhe aq të njohur, që shqipëruesit përkatës i kanë tërhequr vëmendjen.

Në Rumani, qysh në vitet '20 të shekullit të kaluar janë botuar disa antologji të poezisë kombëtare. Në dhjetëvjetshin e fundit, tri kanë qënë antologjitë më të pranuara e njëherazi më të diskutuara: „megaantologjia” e kritikut të njohur Laurenciu Uliç (10 vëllime, 300 autorë, 1001 poezi, Bukuresht, 1997), "Antologjia e shkurtër e poezisë rumune" e kritikut tjetër rumun Dan-Silviu Boeresku (1 vëllim, 66 autorë, 66 poezi, Bukuresht, 1999) dhe "Poezia e pyllit" (10 vëllime, 300 autorë, Bukuresht, 2001) e poetit dhe botuesit rumun Radu Kërneç.

Kuptohet që zgjedhja e autorëve nga gjiri i një populli, që ka pasur e ka një yllësi të vërtetë poetësh, mes tyre edhe tre kandidatë për Çmimin Nobel, - poetët Luçian Blaga, Nikita Stënesku e Marin Soresku, - nuk është e lehtë.

Mund të them se në lëmin e përkthimeve u futa me pasion, zell e durim qysh në fillimvitet '60 të shekullit të shkuar, kur guxova të përkthej e të botoj në shtypin rumun poezi të Nonda Bulkës. Vazhdova me shqipërime të krijimeve të mjaft autorësh turq, italianë, rumunë, rusë, maqedonas, francezë etj dhe vetëm paskëtaj mendova se isha në gjendje dhe gëzoja të drejtën të dilja para bashkëkombësve të mi me një antologji me 100 poetë rumunë, të cilën e dorëzova në Tiranë, në Shtëpinë Botuese „Mësonjëtorja” (me sugjerimin entusiazt të poetit Xhevahir Spahiu) e më pas (2001) edhe në Shtëpinë Botuese „Toena”...

Koha rrodhi e unë nuk ndenja duarlidhur. Antologjinë e mësipërme e pasurova ndjeshëm dhe mendoj se tani ajo është edhe më e plotë, edhe më e arrirë. Si gjithmonë, kam bërë kujdes që të jem „traduttore”, jo „traditore”, pra përdorimin e begatisë shprehëse, të figurave letraro-artistike dhe gjuhësore-stilistike të shqipes, të mos e bëj në kurriz të vlerave origjinale të poetëve përkatës, por duke respektuar me fanatizëm shkencor përmbajtjen, frymën, traditën, formën, metrin, rimën e mesazhin e secilit. Se sa ia kam dalë mbanë, fjalën shpresoj ta thonë lexuesit, njohësit e rumanishtes e të shqipes, kritikët e studiuesit e letërsisë, në veçanti të poezisë.

Jam përpjekur që secila nga „moshat” e lirikës rumune të përfaqësohet nga një numur bindës autorësh dhe krijimesh. Poetët, që tashmë konsiderohen klasikë, përbëjnë padyshim mbështetjen e natyrshme, pa të cilën krijuesit e rinj pasmodernë as që do të kishin arritur të shfaqeshin në arenën e letërsisë. Në këtë vështrim kjo antologji duhet lexuar edhe si një homazh, aspak polemik, për moshat poetike që tashmë janë historizuar nga pikëpamja estetike.

Përzgjedhja nis me disa autorë, që paraprijnë më të rëndësishmin poet modern rumun, Mihai Emineskun. Sidomos në raport me veprën e tij, poetët e periudhës dyzetetetë[1][1] (Heliade, Grigore Aleksandresku, Kërlova), madje edhe më i hershmi ndër ta, Dosoftei (1624-1693), na shfaqen si paramodernë.

Me Emineskun gjendemi para njësimit tronditës me hierarkinë e poezisë së madhe, përtej kufijve të një vendi apo të një historie të letërsisë. Prandaj poezitë e përzgjedhura për këtë antologji shpalosin në tërësi veprën lirike emineskiane, e cila gjallon përherë në situatën e rimarrjes së elementëve poetikë dhe protopoetikë të mëparshëm e të krijimit njëheresh të tharmit të ndryshimeve të mëpasme në lirikën rumune. Kjo sintezë fillestare, njëherazi retrospektive dhe perspektive, gjen shprehje të jashtëzakonshme në një krijimtari tejet të ngjeshur dhe tepër domethënëse.

Ndikimi i Emineskut mbi disa poetë shqiptarë shfaqet në mënyrë të natyrshme mbi bazën e mjaft të dhënave ontologjike që i kanë të përbashkëta të dyja kulturat tona: kërkimi i identitetit, kulti i „Motit të Madh” (tek Eminesku – koha protohistorike dake), kalimi nga kanuni ritualor i orientalizuar, në diskursin social dhe kombëtar të pjekur në poezinë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XIX (poetë shqiptarë të mëvonshëm, që do të trajtonin të njëjtat tema e motive, do të gjenin në „Letrat” e Emineskut një model). Përveç kësaj, Eminesku besonte në ekzistencën e një nënshtrese kulturore të përbashkët iliro-trake: „Trakët dhe ilirët ishin popuj të farefisnuar. Pasardhësit e ilirëve janë shqiptarët e sotëm, në Trakë janë lindur rumunët. Miklosich na ka kumtuar nja pesëdhjetë fjalë, një pjesë e të cilave kanë në të dyja gjuhët trajtë dhe kuptim të posaçëm. Një numur i madh fjalësh latine kanë kaluar nga rumunët jo vetëm në gjuhën bullgare, por edhe në të gjitha gjuhët e Gadishullit” (Shih: Eminesku-tretem në flakë, Dialogje me emineskologë të botës, realizuar nga Mihai Çimpoi, Shtëpia Botuese Litera-David, Kishinjev-Bukuresht, 1999, f. 129).

Eminesku ka dëshmuar një dashuri të madhe ndaj Shqipërisë dhe ndaj popullit shqiptar. Për shembull, në gazetën „Timpul” (1880), kur bënte fjalë për familjen Gjika, nga e cila rrjedhin princi Albert dhe Dora d’Istria, ai shkruan: „Ndër sundimtarët fanariotë, vetëm një familje është shquar për dashuri ndaj viseve rumune, për vetëflijim me jetë dhe për integritetin e atdheut: Gjikajt. E po mirë, Gjikajt nuk kanë qënë fanariotë të mirëfilltë, por shqiptarë”. Ca më shumë: Eminesku ka pohuar se i pëlqente jashtë mase gjuha shqipe dhe se ishte duke e mësuar (shih Xh. Kalinesku, Jeta e Emineskut, monografi e përkthyer në shqip nga Kopi Kyçyku dhe e botuar në Tiranë më 1993). Në poezinë „Dojna”, ku „Që nga Nistri gjer në Tisë / Qënka nderë perde e zisë / Dhe rumuni qan me lot, / Nga të huajt s’po çan dot”, apo në „Letrën I”, Eminesku nuk i përmend e nuk i trajton shqiptarët si të huaj.

Cekëm pak më lart faktin që Eminesku ka pasur ndikim në poetët shqiptarë. Në bazë të të dhënave që kemi grumbulluar, del se në periudhën midis dy luftrave, Eminesku, ashtu si në mbarë Evropën, edhe në Shqipëri është cilësuar njëzëri si poeti më i madh i rumunëve, madje, për rezonancën e fuqishme të fjalës së tij, duke u cilësuar jo vetëm poet rumun, por evropian, me kalimin e kohës Eminesku u bë gjithçka e vlefshme që ka Rumania si përmasë shpirtërore.

Shumë shqiptarë, njerëz të kulturës, shkrimtarë etj, kanë shprehur admirimin për nivelin e lartë të mendimit e të ndjesisë së poetit kombëtar rumun. Qysh në bankat e shkollës së lartë në Bukuresht, poeti, prozatori dhe përkthyesi i shquar shqiptar, Dhimitër Pasko (me pseudonimet Mitrush Kuteli e Dr. Pas), kur vazhdonte aty studimet në Akademinë e Shkencave Ekonomike, botoi një studim për veprën e Emineskut, sidhe artikuj e shënime që i bëjnë jehonë mesazhit të poetit të madh rumun. Në vitet që u mor me përparësi me filologjinë romanike, Eqrem Çabej, i cili do të bëhej gjuhëtari më i madh shqiptar, mbajti në Tiranë një kurs të posaçëm për gjuhën e figurat e stilit emineskian. Më 1959, duke u vënë në ballë të përpjekjeve për botimin e një vëllimi poetik, që synonte të rrokte pjesën më të madhe të veprës së Emineskut, Lasgush Poradeci (1899-1987), që mbahet si liriku më i madh shqiptar, i formuar në Austri e në Rumani, ka dëshmuar se, gjatë tërë karrierës së vet letrare, e pat bërë për vete sidomos kompleksiteti i domethënieve dhe i vlerave letrare të përfshira në veprën emineskiane. Qysh më 1930, i ndodhur në Bukuresht, L. Poradeci ka shprehur admirimin e pamatë për Poetin rumun, çka e nxiti të shqipërojë afro 5000 vargje të tij. Ndërkaq, Dh.Pasko botoi dhjetra të tjera, poezi të plota ose fragmente poemash.

Po të shqyrtojmë ndikimin e Emineskut mbi romantikët shqiptarë, por edhe mbi poetët e sotëm, mbase do të hapnim një dritare në letërsinë e krahasuar. Është gati-gati e papërfytyrueshme një histori moderne e mendimit eurojuglindor në dhjetëvjetshin e nëntë të shekullit XIX, pa ndërmarrë një studim të hollësishëm të ndihmesës që ka sjellë në këtë fushë Mihai Eminesku. Ndër poetët ballkanas, mbi të cilët Eminesku pati ndikimin më të prekshëm, përmendim në radhë të parë Asdrenin. Te ky i fundit ndjehet fuqishëm toni i poezisë sociale emineskiane. Asdreni mbante në vend nderi në bibliotekën vetjake veprat e plota të Emineskut. „Poezia e tij ka qënë për mua libër jastëku” shprehej Asdreni. Modeli emineskian i huazuar nga Asdreni është njëherazi social dhe etik.

Rasti e solli që vetmimi i dy poetëve të shquar të letrave shqipe e rumune, Lasgush Poradeci e Mihai Eminesku, me të dhëna të afërta apo të ngjashme në jetëshkrimet e në veprimtarinë krijuese, poetë që hullojnë e udhojnë vijat orientuese të të dyja letërsive të sapopërmendura në etapat përkatëse të zhvillimit të tyre, të mos i pengojë të bëhen të ndjeshëm ndaj problemeve madhore të bashkëkohësisë. Ashtu si Eminesku, edhe Lasgush Poradeci ka qënë liridashës, antifashist dhe, në vitet '20 të shekullit të kaluar, kur ekzistenca e kombit ishte vënë në rrezik, i kushtoi vargje sublime Pavarësisë së atdheut, të fituar me aq sakrifica e mundime shumëshekullore.

Eminesku dhe Poradeci janë poetë të natyrës e të dashurisë. Në këto „treva letrare” bie në sy fare qartë se liriku shqiptar është ndikuar thellësisht nga ai rumun. Në një numur të madh poezish, Poradeci e merr si model Emineskun, me të cilin ishte lidhur shpirtërisht. Kështu, „Ku shtrohet vala”, „Mërgim” , „Malli” , „Që larg” etj, janë shkruar në lidhje të drejtpërdrejtë me „De-a[ avea” (Sikur të kisha), „Din str`in`tate” (Që jashtë vendit), „Speran]a” (Shpresa), „Dorin]a” (Dëshira)...

Nën ndikimin e Emineskut, Lasgush Poradeci e pasuroi fondin leksikor të gjuhës letrare shqipe me terma e kuptime të reja. Të tilla janë, bie fjala, mall, magji, dhemkë etj, për të cilat ka pasur një dobësi të veçantë, si të ishin fjalë kyçe, sikurse ve në dukje studiuesja Luçia Xhamo-Diakonicë edhe për rastin e Asdrenit, me domethënien dor, durere, farmec etc. Që ta shtjellojmë më tej këtë ide, në poezinë e Lasgush Poradecit fjala mall nuk mbart vetëm kuptimin e dëshirës së fuqishme për të parë dikë apo diçka, por, si në gjuhën rumune, ka edhe kuptimin të dashurosh, të vuash nga dashuria, por sidomos kumton edhe dëshirën, aspiratën, shpresën (kuptime polisemantike, që i ka të vetat gjuha poetike e Emineskut). Pó nën ndikimin e poezisë emineskiane, në krijimtarinë e Lasgush Poradecit termi magji e ka zgjeruar frymëmarrjen tematike duke nënkuptuar edhe çmësyshje, lidhje intime, ngazëllim, mrekullim, ngazëllim, shkrehje çlodhëse, shijë qiellore, tundim, ngasje, cytje, bukuri, harmoni, kënaqësi...

Duke qënë të dy studentë në Austri e në Gjermani, Eminesku dhe Lasgush Poradeci u ndikuan nga Zhan Pol Rihter, Hëlderlin, Shkolla e Jenës, Novalis, Shkolla e Hajdelbergut. Nga ana tjetër, Eminesku dhe Lasgush Poradeci u dhanë fort pas kozmogonisë indiane. Në të vërtetë, tërheqja e kësaj force krijuese ka një fuqi të pamatë, përmes së cilës mjegulla e përjetshme shpërbëhet në shirita (Shih Amitha Bhose, Kozmogonia indiane dhe Eminesku, Letra I). Bota, hëna, dielli dhe fantazmat shfaqen nga lugjet e mjegullt të kaosit. Pra, kjo është lidhja midis qënies dhe mosqënies. Është njëlloj si me dëshirën e Kamas si lëvizje intelektuale dhe shtysë e së tashmes. E, pra, Kama është e pranishme në të dy poetët.

Sikurse ka vënë në dukje akademiku Mihai Çimpoi (Shih: Eminesku – tretem..., v. cit., f. 134), Eminesku, Asdreni dhe Poradeci dëshmojnë unitetin kulturor të hapësirës iliro-trake.

Pjekuria artistike, inkandeshenca, vertikaliteti, guximi, çiltërsia e mendimit emineskian kanë frymëzuar edhe autorë shqiptarë të ditëve tona, çka u jep një përfytyrim të ri vendit e përmasave të Emineskut në botën shpirtërore shqiptare. Mund të thuhet se Eminesku është simbol dhe motiv poetik. Një motiv i verifikimit dhe i konsolidimit të vetëdijes estetike, etike, sociale dhe simbol (model) i përfaqësueshmërisë, i eksponencialitetit të veprës poetike në kuptimin e romantikëve të shquar.

Krahas botimit të një numuri të madh poezish të Emineskut, të përfshira në vëllime të ndryshme të vëna në qarkullim në dhjetëvjetashat e gjysmës së dytë të shekullit të kaluar, janë transmetuar edhe mjaft emisione radiotelevizive, artikuj e studime etj. Vitet e fundit hulumtues shqiptarë janë marrë seriozisht me nxjerrjen në pah të disa anëve thelbësore të krijimtarisë emineskiane.

Dua të theksoj se poezitë e kësaj antologjie, që jam përpjekur të mos i prek as me „pambuk”, janë një mendim i gjallë, i drejtpërdrejtë, i kumtuar me masë e me natyrshmëri, me freskinë e figuracionit të begatë e të larmë, me gjerësinë e thellësinë e përfytyrimeve, por edhe me një ton bashkëbisedor në rrafshin ndjesor. Shpirti u flet shpirtrave, ngaqë për këta mjeshtra të penës shpirti mbetet më i rëndësishëm se gërma, e cila jo rrallë ndodh të vetizolohet, të vetmohet, të ngurtësohet.

Nga një lexim i vëmendshëm i vargjeve të poetëve rumunë, por edhe i krijimeve popullore, nuk mund të mos shquash piktoresken si element i përbashkët e mbizotërues i tyre, pavarësisht nga tematika a stili i autorit përkatës. Këtë element e rigjejmë edhe në mjaft piktorë rumunë, të cilët kur i bëjnë portretin një malësoreje apo një malësori, sikur „pengohen” të depërtojnë në thellësi të qënies, në individualitetin e modelit, sepse i magjeps, madje i „robëron” bukuria e kostumeve, motivet dhe ngjyrat e tyre e, kësisoj, ndalen te kësula që mban malësori, apo te shalli që i mbështjell qafën malësores...Fill paskëtaj, „të çlodhur” gjatë asaj „ndalese”, e kanë më lehtë ta përshkojnë udhën që i çon drejt shpirtit të fshatarit dhe i japin plotësisht të drejtë poetit të madh rumun, Luçian Blaga, që ka thënë se përjetësia ka lindur në fshat. Këtë ka parasysh, me sa duket, edhe hulumtuesi italian Xhulio Karlo Argan kur thotë se nuk duhet të flasim thjesht për folklor, po për një qytetërim të vërtetë fshatar. Ndërsa një italian tjetër, shkrimtari Xhorxho Basani, ka nxjerrë në pah faktin që pikturat kishtare për rumunin kanë luajtur qysh herët rolin që kanë gazetat në kohët moderne.

Piktura ka ngjyrat, muzika-notat, ndërsa poezia-figurat artistike. Bota po kalon sot nëpër një moment shpirtëror që ka nevojë për ato pasuri që vetë qëndrimi plot mirëdashje i ka shpëtuar dhe i ka ruajtur të pacënuara. E tillë është edhe poezia rumune e të gjitha kohrave, që ka vlagën e dheut amtar e shkëlqimin e modernes së mirëfilltë.

 

[1][1] Eshtë fjala për autorët që kanë shkruar gjatë dhe pas Revolucionit rumun të 1848-ës.

 

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar me shkurtime në “Gazetën e Athinës”, shkurt 2006)

 

POEZI NGA RUMANIA

 

MIHAI EMINESKU

(POETI KOMBETAR RUMUN)

(1850-1889)

 

 

Mihai Eminescu, emri i vërtetë Mihail Eminovici, u lind më 15 janar 1850 dhe vdiq më 15 qershor 1889, është poeti rumun më i njohur në të gjithë botën. Nga 1869 deri më 1872 studioi në Vienë. Atje shkëlqeu dhe u cilësua nga pedagogët “student i jashtëzakonshëm” i Fakultetit të Filozofisë dhe të Drejtësisë.

Në Shqipëri është botuar para shumë vitesh një vëllim i tij poetik nëpërmjet të cilit ky poet romantik rumun u pëlqye nga lexuesit shqiptar. Këto shqipërime të tjera me nivel shumë të lartë dhe me përkushtim për të qenë sa më afër origjinalit prej Akademikut Kopi Kyçyku janë një dhuratë tjetër për dashamirësit tanë të poezisë.

 

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

 

ODE – NE METER ANTIK

 

S’besoja të kuptoja si vdiset ndonjëherë

Riosh përjetësisht, i kallur në mantel

Lartoja sytë e ëndërrt drejt yllit

Të vetmisë.

 

E beftë m’u fanite sakaq në udhën time

O vojtkë, kaq e ëmbël, tamam si dhëmbja vetë

Me fund gëlltita epshin e vdekjes

Së pashpirt.

 

Në zi së gjalli digjem, cfilitur si Nessusi

A si Herkul që petku mjerisht e pat helmuar

Ta fikin zjarrin tim nuk mundin dot së toku

            Ujrat e detit.

 

Nga ëndrra ime qahem, zhuritur, përvëluar,

Mes zjarrit tim nis tretem parreshtur nëpër flakë...

Të ngjallem, a do mund, sërish dritues si

Zogu Feniks?

 

I humba mb’udhë sytë e tronditur,

Sërish eja në gji, shkujdesje e trishtë;

Të mund të vdes në paqe, veten time

Jepma, pra!

 

U SHUA JETA...

 

Iu shua jeta Venecjes së praruar,

S'dëgjon vallzim, s'sheh drita, kënga shteri,

Portalesh pleq, mes shkallësh prej mermeri

Fut kryet hëna, muret për t'i argjenduar.

 

Okeanusi mbi kanale qan ngadalë,

Për shekuj varg mbart lulen e rinimit,

T'i falë nuses frymën e gjallimit,

Mbi ujra shfaqet e kumbon me valë.

 

Kalatë porsi varre heshtjen zgjatën.

I vetëm, prift që kohrash mbet në jetë,

Shën Marku me trishtim godet mesnatën.

 

Me gjuhë prej Sibile, por zëdet,

Me tinguj të qetuar hedh mandatën:

"Më kot, o djem, nuk ngjallet kush u tret!"

 

MORTUA EST!

 

Pishtar i përndritshëm mbi varret e njoma,

Një tingull këmbane në orët e vona,

Një ëndërr që flatrën e zbut në trishtim,

Kështu e kaptove të botës pengim.

 

Kalove kur qielli ish fushë kthjellore,

Me gurra prej qumshti, me lule diellore,

Kur retë si nata - pallat turivrarë,

Prej hënës hyjneshë me radhë janë parë.

 

Më ngjake si hije argjendi ndriçuar,

Me krahët të ngritur, drejt qiejve drejtuar,

E skelat e reve i ngjit, shpirt i gjorë,

Mes shiut me rreze, me yjet dëborë.

 

Një rreze të ngritka, një këng' të mban çuar,

Me krahët e bardhë mbi gjoks kryqëzuar,

Kur furka dëgjohet në lëmsh si magji,

Argjend ka ndër ujra, në ajër flori.

 

Ta shoh shpirtin borë kur shkon n' hapësirë,

Më pas edhe baltën ... të bardhë e të ngrirë,

Me veshjen e gjatë, nënqesh si e gjallë,

Qivuri ku dergjesh, ndriçoka si rrallë.

 

Dhe shpirtin shpesh pyes, mëdyshjen ta tretë,

Pse vdiqe, o ëngjëll, me faqe të zbehtë,

A s'ishe e bukur, a s'ishe e re?

U nise të shuash një yll zjarr, mbi re?

 

Po ndofta kështjella do ketë andejpari,

Me mure prej yjesh, me harqe prej ari,

Lumenj zjarri, ura të lyera në argjënd,

E brigje me lule, me këngë anekënd;

 

Të ecësh mes tyre, mbretëreshë e bekuar,

Me flokë prej rrezesh, me sy të drituar,

Me veshjen e kaltër spërkatur me ar,

Kurorë dafine mbi ballin zbehtar.

 

Oh, vdekja - rrëmujë, një det yjeplot,

Kur jeta ësht' baltë me ëndrra krejt kot;

Oh, vdekja - një shekull nga diej lulëzuar,

Kur jeta ësht' dokërr, pa gjë, e shëmtuar.

 

Por... kokën stuhitë ma bëjn' shkretëtirë,

Mendimet e liga dëbojn' çdo të mirë...

Kur diejt të shuhen e yje s'ka më,

Më vjen të besoj se gjithçka s'qënka gjë.

 

A mundet të çahet thjesht kupa qiellore,

Mosgjëja të bjerë me natën yjore,

Ta shoh qiellin sterrë si botrat fort shkund,

Si pré kalimtare të vdekjes pa fund...

 

Në qoftë krejt ndryshe... ahere përjetë

S'do vijë shpirti yt, i valë, më në jetë,

Memece do bëhet gjuha jote si mjaltë...

Ky ëngjëll ahere do shndrrohet në baltë.

 

Dhe prapë, moj tokë e bekuar, e vdekur,

Te varri vë harpën e thyer, të mekur,

Për mortjen mos qaj, gëzohu me bujë

Me rrezen që derdhet mbi botën - rrëmujë.

 

Pastaj...ç'është mirë askush nuk e di,

Të rrosh a mos rrosh...ama çdo njeri

E di që kush s'është, s'ndjen dhimbje aspak,

E dhimbje ka shumë, gëzime fort pak.

 

Të rrosh? Çmenduri e trishtuar, e shkretë;

Të rren veshi yt dhe syri i vërtetë;

Çka thotë një shekull, s'e thënkan të tjerë.

Më mirë gjëprejgjëje, se ëndërr pa vlerë.

 

Shoh ëndrra që nisen të tjera për të kapur,

Gjer ndalen te varret, që presin gojëhapur,

Më s'di ku ta shuaj mendimin nën ballë:

Të qesh si të marrët? T'i tall? T'u qaj hallë?

 

Ç'kuptim ka?... Mos qënka gjithçka marrëzi?

Po vdekja e jote, o ëngjëll, s'e di

Përse ndodhi, vallë? Ti, qënie që qesh,

Jetove që varrin ta marrësh peshqesh?

 

Në pastë kuptim, ateu ka vepruar,

Në ballin tënd Zotin s'e paske të shkruar.

 

MESNATA PO GODITET...

 

Mesnata e goditi të bakërtën këmbanë,

Doganë e jetës-gjumi, ma la taksën mënjanë;

Të rrahurave rrugë do mendja të më bartë,

Mes jetës edhe vdekjes nuk shoh dallim të qartë,

S'ndryshon, veç, asnjë fije peshorja e mendimit,

Se heshtaz ndehet gjuha mes jo-së dhe pohimit.

 

GLOSE

 

Koha shkon, por edhe vjen,

Gjithçka rri e re, e vjetër;

Ç’është mirë a keq, e gjen,

Vraje mendjen veç, patjetër;

Mos ki shpresë e mos u ndruaj,

Ç’është valë, do shkojë si valë;

Në çdo ngasje, si i huaj,

Rri i ftohtë dhe pafjalë.

 

Gjëra plot para na dalin,

E në vesh na vijnë të tjera,

Por vëmendjen dot s’e ndalin,

S’kemi nge, ndaj i merr era.

Pangurrim qëndro mënjanë,

Tek vetveten e rigjen,

Kur me zhurma anembanë

Koha shkon, por edhe vjen.

 

As akrepi i saj nuk pjerret -

Kjo peshore e mendimit -

Drejt momentit që ze bjerret -

Fli e maskës së galdimit,

Që nga vdekja e saj merr lindje

Edhe zgjat një çast, jo tjetër,

Për atë që e njeh me bindje

Gjithçka rri e re, e vjetër.

 

Spektator si në teatër

Në kët’ botë përherë ji:

Luan njëri dhe për katër

Çirrja maskën gjithsesi;

Dhe në nxjerrtë lot fytyre

Rri në qoshe, veten ndjen,

Të kuptosh nga arti i tyre

Ç’është mirë a keq, e gjen.

 

Çka do vijë e çfarë ka shkuar

Janë dy pamje, veç një fletë,

Fillin ka për ta shikuar

Bash në fund kush nxë në jetë;

Gjithë ç’qenë e do të vinë

I shikojm’ me sytë e vjetër

Që t’u njohësh kotësinë

Vraje mendjen veç, patjetër.

 

Mbetkan pó të njëjtat mjete

Që trysnojnë çdo gjallesë

Kanë rrjedhur mijra vjete,

Bota njeh gaz e dënesë;

Tjetër maskë, e njëjta pjesë,

Tjetër gojë, të njëjtët truaj,

I zhgënjyer, prerë në besë

Mos shpreso e mos u druaj.

 

Mos shpreso kur ligësitë

Për ngadhnjim lidhen jo rrallë

Ta kalojnë ndyrësitë

Dhe në qofsh me yll në ballë;

Mos u tremb kur përsëri

Ndërlëvdohen me aq fjalë

Me ta kurrë shok mos ji

Ç’është valë, do shkojë si valë.

 

Me një këngë prej sirene

Bash kjo botë i ngre kurth dritës

Që të ndrrojë aktorët skene

Me karrem të josh drejt pritës;

Atypari qëndro strukur

Veshin fare mos e luaj

Që nga shtegu ku je futur

Në çdo ngasje, si i huaj.

 

Në qëllofshin, bëj mënjanë,

Në të nëmshin, mos bëj zë;

Se dhe fjalët vlerë s’kanë

U di kutin, çfar’ pret më?

Le të thotë gjithkush ç’të dojë,

Kush të mundë, le të dalë

Që mos lidhesh as me gojë

Rri i ftohtë dhe pafjalë.

 

Rri i ftohtë dhe pafjalë

Në çdo ngasje, si i huaj,

Ç’është valë, kalon si valë,

Mos shpreso dhe mos u druaj,

Vraje mendjen veç, patjetër,

Ç’është mirë a keq, e gjen;

Gjithçka rri e re, e vjetër;

Koha shkon, por edhe vjen.

 

*Shqipëruar nga Akademiku Kopi Kyçyku. Këto krijime dhe të tjera që do vazhdojmë të botojmë, janë shkëputur nga “Antologjia e poezisë rumune moderne”, hartuar dhe botuar në Bukuresht 2003. Në rreth 500 faqet e saj, antologjia e mësipërme përfshin pjesë nga krijimtaria e më shumë se 180 shkrimtarëve të rumanishtes, qysh nga fillimet e deri në ditët tona.

 

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, shkurt 2006)

 

POEZI NGA RUMANIA

 

NIKITA STËNESKU

 (Kandidat për Çmimin Nobel)

(1933-1983)

 

 

Nikita Stënesku, njeri prej tre poetëve rumunë të kandiduar për Nobel, ka një përfytyrim poetik të befasishëm, mund të thuhet tronditës. Tepër i guximshëm, me figuracion të drejtpërdrejtë, Stënesku të thërret të lexosh më shumë prej tij, gjë që do të mundohem ta realizoj në të ardhmen. Poezia “poemth” Hipnos (Gjumi) e dëshmon më së miri këtë me vargjet e mrekullueshëm si p.sh. “Ata flinin. Ata lindeshin duke fjetur, /klithma në gjumë i nxirrnin fjalët /duke i lindur nga rrokja e fundit”.

 

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

 

PER NJEREZIT

 

Shoh pas, mbi vitet ku kam shkuar,

mbi brezat e rreshtuar me kujdes,

ashtu, një përmbi një

si shtyllë që mban shtrënguar,

ashtu, një përmbi një,

të gjerin qiell, me diellin në mes.

 

Një trup fëmije mbart në krahë lehtë

një trup djaloshi, që hovshëm i vlon gjaku,

ky ngre një burrë, me ballin gjer në retë,

që mban thembrat me plasa të një plaku:

mustaqet dyllë, prej tymi të duhanit,

me gojë thith paprerë kaltërsi,

nga yjet dritëplotë të karvanit,

që zgjatet tejetej në gjithësi.

 

Ja, jetën time - shtyllë eshtërore,

në çast e fal, si s'ka gjë më të lehtë,

të mbajë në sup konstruktet njerëzore

në dasma e lindje - pjellë e gazit vetë.

 

I flas, e ftoj, e ftoj nga thellësitë

e zemrës sime thellë e fort përshkuar

prej një shigjete ar e zjarr e dritë,

çdo çift të rinjsh të dashuruar:

i gdhendni emrat ju me qetësi

në shtyllë të gjithë brezave të mi!

 

HIPNOS

 

I.

Ata flinin. Ata lindeshin duke fjetur,

klithma në gjumë i nxirrnin fjalët

duke i lindur nga rrokja e fundit.

 

Rriteshin duke fjetur, dashuroheshin

duke fjetur dhe martesën

e bënin në gjumë.

 

Krijonin vendbanime fjalësh në gjumë,

gratë e tyre lindnin në gjumë,

ndërsa ata, të gjithë plakeshin

në gjumë

dhe vdisnin ashtu.

 

Të rinjtë duke fjetur ua zinin vendin

në ëndërr;

fjalë të reja të përgjumura

zëvendësonin

të vjetrat, thellësisht të gjumtat

fjalë.

 

II.

Por, sa për zgjimin,

këtë

nuk e desh askush.

 

Ata rronin në gjumë sepse

vetëm në ëndërr

jetonin me tërë trupin njëheresh.

 

Zogjtë e tyre fluturonin duke fjetur,

peshqit e tyre notonin duke fjetur.

Kuajt e tyre trokonin në gjumë

si në vjeshtë,

në hardhi piqeshin rrushtë

e ëndrrës.

 

Askush

nuk desh të zgjoheshin,

sepse vetëm kështu

trajta e tyre u përkiste

plotësisht dhe e tëra

njëherazi.

 

III.

Ata i urrenin të pagjumët,

thoshin se ata që rrinë zgjuar

nuk rrojnë në vetvete.

 

Thoshin se të zgjuarit

nuk janë gjë tjetër veçse

shikim, atëhere kur shoh,

dëgjim atëhere kur dëgjoj,

dhembje, atëhere kur të dhemb.

 

Ata i urrenin të pagjumët,

thoshin se ata që rrinë zgjuar

nuk janë të zotët ta zëvendësojnë

tërë trupin njëherësh,

por,

njëlloj si të qënkshin të zbrazët

nga brenda,

ata, të pagjumët, vrapojnë tërë kohën;

në ata vetë

është në radhë

vetëm një kavilje

ose jo,

vetëm një tëmth

apo

vetëm një krah,-

pjesën tjetër të trupit e hedhin

me radhë në humnera.

 

IV.

Ata i urrenin të zgjuarit

dhe i quanin

"të pacipë".

Por urrejtja e tyre

kohë më kohë bëhej

kolosale

sepse, thoshin ata,

vetë shikimi mund të zgjohet

dhe atëhere në të nuk jetojnë më

të gjitha ngjyrat njëheresh...

 

Dhe vetë ngjyra mund të zgjohet

e atëhere në të

nuk rrojnë më

të gjitha dridhjet njëheresh...

 

Dhe vetë tingulli mund të zgjohet

e atëhere tek ai

nuk rrojnë më

të gjitha kujtimet njëherazi...

 

Dhe vetë dhembja mund të zgjohet

e atëhere tek ajo

nuk rrojnë më

të gjitha kujtimet njëherazi.

 

V.

Ata flinin. Ata lindeshin duke fjetur.

Shumoheshin duke fjetur.

Vdisnin duke fjetur.

Por, tërë kohën ishin identikë

me trupin e tyre.

 

Ata jetonin në ëndërr,

madje edhe pemët

që t'u bënin hije duhej

më parë të përgjumeshin

se vetëm kështu mund të derdhnin

mbi trupat e tyre të plotë

edhe hijen e rrënjëve të tyre.

 

TE RINJTE

(Pamje nga Franca)

 

Puthen, ah, puthen, puthen

të rinjtë në rrugë, në pijetore, në parmakë,

puthen tërë kohën sikur ata vetë

nuk qënkshin veçse disa mbaresa

të puthjes.

Puthen, ah, puthen në makinat e harbuara,

në stacionet e metrosë, në kinema,

në autobuzë, puthen me dëshpërim,

me përdhunë, sikur

në fund të puthjes, në skaj të puthjes, pas puthjes

nuk do të pasonte veçse pleqëria e parathënë

dhe vdekja.

Puthen, ah, puthen, sikur të qënkshin

në errësirë, në errësirë më të sigurtë,

sikur nuk i shihte askush, sikur

dielli do të lindte

i ndritshëm

pasi gojët e coptuara nga puthja dhe të përgjakura

nuk do të ishin më në gjendje të puthen

veçse me dhëmbë.

 

KALI TROJAN

 

Unë vetë jam një kalë trojan.

Supi im ma pushton supin tim.

Syri im vetëplaçkitet.

Rrahjet e zemrës sime

nuk mund të dëgjohen

për shkak të rrahjeve të zemrës sime,

zëri im që thërret deri në qiell

i mbytur është

nga zëri im që thërret deri në qiell.

Jetën time nuk mund ta jetoj

për shkak të jetës sime.

Dashuria ime tërheq nga pas dashurinë time

me kalin e dashurisë sime

rretheqark kështjellës.

E fut presën e thikës sime në presën e thikës sime,

ndërkohë që sekonda që më tingëllon lindjen

shurdhohet për shkak të sekondës që më tingëllon lindjen.

Jam i zemëruar nga vetë zemërimi im,

jam i gëzuar nga vetë gëzimi im.

Shpresoj vetë shpresën time

dhe jam në kohën që jam

dhe nuk jam më kur nuk jam më.

 

KY VEND ENDRRASH

 

Kur të jetë mbaruar asfalti i rrugës,

trupi im dhe kurmi yt do të bëhen asfalt

që të mos mbetet e paudhëtueshëm

ky vend ëndrrash.

 

Kur të kenë rënë gjethet e pemës,

kur të jetë tharë bari i fushës,

flokët e mi e flokët e tu

do të shtrihen mbi fusha

që të mos ndjejë të ftohtë

ky vend ëndrrash.

 

Kur të kenë shterur burimet

dhe shirat do të ngjiten lart,

unë e ti do të kapemi përdore

dhe do të qajmë, do të qajmë

që të mos mbetet vejushë e trishtimit

kjo trevë ëndrrash.

 

Kur të kenë ngordhur qentë,

kur të jenë zhdukur kuajt,

kur ljepujt do t'i hajë

goja e vdekjes,

kur korbat e zeza

dhe sgalemët e bardhë

do të përzjehen në gushën e ajrit,

unë e ti do të jemi

qen e kalë,

ljepur e sorrë,

por sidomos do të jemi

sgalemi i bardhë,

që të mos mbetet

pa diademën e mishit të gjallë

kjo trevë ëndrrash.

 

POETI, SI USHTARI

 

Poeti, njëlloj si ushtari,

nuk ka jetë vetjake.

Jeta e tij vetjake është pluhur,

pluhur.

 

Ai ngre në darën e vorbullave të veta

ndjenjat e milingonës

dhe i afron, i afron pranë syve,

gjersa i bën njësh me sytë e tij.

 

Ai e ve veshin në barkun e qenit të uritur

dhe i merr erë me hundë turirit gjysmë të hapur,

derisa hunda e tij dhe turiri i qenit

të bëhen njësh.

 

Në vapën frymëmbytëse

ai bën erë me krahët e zogjve,

të cilët, po ai, i tremb që t'i bëjë të fluturojnë.

Të mos i zini besë poetit kur qan.

Asnjëherë loti i tij nuk është i veti.

Ai ua ka nxjerrë sendeve lotët.

Ai qan me lotin e gjërave.

 

Poeti është si koha.

Më i shpejtë ose më i ngadaltë,

më rrenacak ose më i vërtetë.

 

Ruhuni se mos i thoni diçka poetit.

Ruhuni sidomos se mos i thoni ndonjë të vërtetë.

E, mbi të gjitha, ruhuni se mos i thoni diçka të ndjerë.

 

Menjëherë do të thotë se ai e ka thënë

dhe do ta shprehë në mënyrë të atillë

saqë dhe ju do të besoni se me të vërtetë

ai e paska thënë.

 

Por, veçanërisht ju lutem

të mos vini dorë mbi poetin!

Jo, mos vini kurrë dorë mbi poetin!

... Përveç në qoftë dora juaj

e hollë si rrezja.

Vetëm kështu dora juaj do të mundë

të kalojë nëpër të.

 

Ndryshe ajo nuk do të kalojë nëpër të

dhe gishtat tuaj do të mbeten mbi të

dhe ai do të mburret

se ka më shumë gishta se ju.

Dhe do të detyroheni të thoni"po",

se në të vërtetë ai ka më shumë gishta.

 

Por është më mirë, në më besofshi,

më mirë do të qe të mos vini

asnjëherë dorë mbi poetin.

 

...Dhe as që e meriton të vini dorë mbi të.

Poeti, ashtu si ushtari,

nuk ka jetë vetjake.

 

Shqipëroi Akademik Kopi Kyçyku

 

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, mars 2006)

 

POEZI NGA RUMANIA

 

MARIN SORESKU

(Kandidat për Çmimin Nobel)

(1933-1996)

 

 

Marin Sorescu është poeti rumun më i përkthyer në botë i gjysmës së dytë të shekullit të 20-të. Shumica e vëllimeve të tij me poezi u botuan anglisht, fillimisht në Britaninë e Madhe dhe më pas në Irlandë. Eshtë Autor i më se njëzet vëllimeve poetike, mes tyre: “Poemat” 1965, “Kolla” 1970,  “Shatërvanët në det” 1982, “Uji i Jetës, Uji i Vdekjes” 1987, “Kryqëzimi” 1994.

Poezia e Soreskut është tepër e veçantë, jo vetëm nga ana konceptuale, por edhe nga mënyra origjinale e zhvillimit të saj.

 

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

 

SHAH

 

Unë lëviz një ditë të bardhë,

Ai lëviz një ditë të zezë.

Unë avancoj me një ëndërr,

Ai ma merr me luftë.

Ai më sulmon në mushkëritë,

Unë rri menduar një vit në spital,

Sajoj një kombinim të mrekullueshëm

Dhe i fitoj një ditë të zezë.

Ai lëviz një fatkeqësi

Dhe më kërcënon me kancerin

(I cili tashpërtash çapitet në trajtë kryqi).

Por unë i ve përpara një libër

Dhe e detyroj të tërhiqet.

I fitoj edhe ca gurë,

Por, shih, gjysma e jetës sime

Del buzë honit.

Do të të jap një shah që ta humbësh optimizmin,

Më thotë ai.

S'prish punë, bëj shaka unë,

Do të bëj rokadën e ndjenjave.

Prapa meje ime shoqe dhe fëmijët,

Dielli, hëna dhe miq të tjerë

Dridhen sa herë bëj ndonjë lëvizje.

 

Unë ndez një cigare

Dhe vazhdoj ndeshjen.

 

SHEKSPIRI

 

Shekspiri e krijoi botën në shtatë ditë.

 

Ditën e parë bëri qiellin, malet dhe humnerat shpirtërore.

Ditën e dytë bëri lumenjtë, detet, oqeanet

Dhe ndjenjat e tjera -

E ia dha Hamletit, Julius Qezarit, Antonit, Kleopatrës dhe Ofelisë,

Otellos dhe të tjerëve

T'i zotërojnë, ata dhe pasardhësit e tyre,

Në jetë të jetëve.

Ditën e tretë i mblodhi të gjithë njerëzit

Dhe u mësoi shijet:

Shijen e lumturisë, të dashurisë, të dëshpërimit,

Shijen e xhelozisë, të lavdisë e kështu me radhë,

Gjersa u mbaruan të gjitha shijet.

 

Atëhere mbërritën ca njerëz që ishin vonuar.

Krijuesi u përkëdheli kokat me mëshirë,

Dhe u tha se nuk u mbetej veçse të bëheshin

Kritikë

Dhe t'ia hedhin veprën poshtë.

Ditën e katërt dhe të pestën ia la mënjanë së qeshurës.

Lëshoi klounët

Të bëjnë kollotumba,

Dhe i la mbretërit, perandorët

Dhe të palumtur të tjerë të zbaviten.

Ditën e gjashtë zgjidhi ca probleme administrative:

Vuri në vijë furtunën,

Dhe e mësoi mbretin Lir

Si duhet të mbajë një kurorë pendësh.

Patën mbetur ende ca copëra nga ngjizja e botës

Dhe krijoi Rikardin e III-të.

Ditën e shtatë pá nëse i pat ngelur ende ndonjë gjë për të bërë.

Drejtorët e teatrove patën mbushur tashmë tokën me afishe,

Dhe Shekspiri mendoi se pas aq mundimi

E kish bërë hak të shihte edhe ai një shfaqje.

Por, më parë, meqënëse ish tejmase i kapitur,

Shkoi të vdiste pak.

 

SEMUNDJA

 

Doktor, ndjej diçka vdekëse

Brenda qënies sime.

Më dhembin gjithë organet,

Ditën më dhemb dielli,

Ndërsa natën hëna dhe yjet.

 

Më ka dalë një xhungë në renë e qiellit

Që deri qëparë nuk e kisha vënë re

Dhe çdo mëngjes

Më duket se ka ardhur dimri.

 

Më kot u mbyta me ilaçe,

Kam urryer dhe kam dashuruar, kam mësuar të lexoj

Madje dhe kam lëçitur disa libra,

Kam folur me njerëzit dhe jam menduar,

Kam qënë i mirë dhe i bukur...

 

Të gjitha këto nuk kanë pasur asnjë efekt, doktor.

Dhe kam harxhuar një lumë me vite.

Besoj se jam sëmurur për vdekje

Atë ditë që u linda.

 

ASHKLA

 

I.

 Njëri, Trika, po flinte.

 Dhe i hyn një gjarpër në gojë.

 Zgjohet me klithma:

 -Obobo! Olele! Gjarpri! Gjarpri!

 -Ku, mo?

 -Më hyri në gojë.

 -"I dukej bishti gjer qëparë", po thoshte edhe

 Trina, që ia behu në çast.

 

 E kapën dhe e vunë me këmbët përpjetë

 E me kokën përposh, mbi një fti me qumësht

 Të valuar. Që të shkonte avulli tek gjarpri.

 Gjarpri njëherë për një herë nuk doli.

 Se ishte qumësht pluhur

 Dhe nga qumështi pluhur nuk duan t'ia dinë, e në vdeksh.

 Njerëzit ikën.

 Ai mbeti me gjarprin në bark

 Rënkoi e qau: Obobo!", "Olele!' deri sa e harroi.

 

II.

Stançiu i Lisandrës po ashtu

 -Obobo! Olele!

 Kur ishte fëmijë.

 I pat hyrë një gjarpër në gojë.

 Siç flenë fëmijët, ashtu, me gojën

 Të hapur, me kokën në një

 Batërnok, në fushë, me delet.

 Dhe, gjarpri i djallit as me qumështin e mirë nuk doli.

 

 Bëri naze

 Dhe fëmija e harroi.

 U rrit. E morën ushtar.

 Dhe pati fat që plasi lufta e '77-ës

 E shkuan në Danub.

 Kur kaptoi Danubin, ushtari Stançiu D. Jon

 Ndjeu të nxehtë në bark.

 Olele! Një ashkël!

 Kur mbërriti në bregun tjetër, doli

 në raport

 Te rreshteri: "Zoti rreshter, më kanë

 plagosur plagosur

 Kam një plumb në bark. Ja, këtu"

 -ç'plumb, more, kur nuk ka pasur asnjë të shtime

 me armë

 Deri tani?

 -Atëhere do të jetë ashkël, qëkurse shtinë

 topat tanë.

 Nga Kalafati mbreti tha: "Kësaj i them muzikë unë,

 Sa shumë më pëlqen!"... dhe ndonjë ashkël e vonuar

 Më ka hyrë në bark. "Një ashkël nga tonat,

 E vonuar".

 Rreshteri ia dha gazit. Pastaj iu kthye: "Ushtar,

 Në skuadër, para marrsh!"

 

 "Përparaa!" bërtiti sakaq

 Dhe skuadra nuk u ndal më deri në Grivica.

 Mbetën gjallë nja dy a tre.

 Edhe Stançiu D. midis tyre.

 Ai e bëri tërë luftën,

 I mundi turqit, mori edhe një dekoratë

 Dhe kur u kthye, tek po kaptonte Danubin,

 Fëmijët dhe e shoqja e dëgjuan tek bëri "Obobo! Olele!"

 U var buzë gjemisë

 E i doli gjarpri nga barku, i gjatë sa një purtekë.

 U kthye fitimtar në shtëpi.

 Duket varka u trondit aq shumë ndër valë,

 Sa që u turbullua gjarpri dhe kërkoi

 të dilte jashtë!

 Dhe Stançiu D. Jon u kthye fitimtar në shtëpi.

 Shpëtoi vendi prej turqve

 Shpëtoi edhe ai nga përbindshi.

 

 Trika i Trashkës të Linës të Stançiut

 është stërnipi i atij të atëhershmit, Stançiut

 të Lisandrës

 Që në ushtri e thërrisnin Stançiu D. Jon.

 Dhe ky Trika, i gjori, në ç'luftë të shkojë më?

 Se njëra sapo mbaroi-dolëm fitues në tërë frontet,

 Pa filloi edhe një luftë për paqe

 Sa që thoshe ,o Zot ç'është kjo! Vetëm qumësht pluhur

 dërguar nga amerikanët,

 Se vetëm prej qumështi bëhej pluhuri e baruti,

 Po gjarprin me se ta joshës?

 Se ku Buzleshti e ku Danubi?!

 Në fund të dheut, bash në skajin

 Tjetër të rrethit.

 

 Mbeti për t'u rritur brenda tij.

 E kujton këtë herëpashere.

 Qoftë në gjumë e qoftë zgjuar. Rënkon një herë,

 dy herë dhe harron.

 dy herë dhe harron.

 Tani të shohim.

 Ngjarjet janë në zhvillim.

 

DUHEJ TE MBANIN NJE EMER

 

Eminesku as që ka ekzistuar ndonjëherë.

 

Ka ekzistuar vetëm një vend i bukur

Buzë detit

Ku valët sajojnë nyje bardhoshe

Si një mjekër e shpupurisur prej fodulli.

Dhe ca ujra si trungje që pikojnë

Ku hëna e ka pasur folenë rrotullame.

 

Dhe, sidomos, kanë qënë ca njerëz të thjeshtë

Që quheshin Mirçea Plaku, Stefani i Madh,

Apo më shkoqur: barinj dhe bujq,

Të cilëve u pëlqente të recitonin

Mbrëmjeve rreth vatrës poezi...

"Shqerrkëzën" dhe "Yllin e mëngjesit" dhe "Letrën e Tretë"

 

Por me që vazhdimisht dëgjonin

Si lehnin qentë në stanin e tyre,

Niseshin të luftonin me tartarët

Dhe me avarët dhe me hunët e gotët

Dhe me turqit.

 

Gjatë kohës që u mbetej e lirë

Midis dy rreziqeve,

Këta njerëz bënin nga fyejt e tyre

Enë

Për lotët e gurëve të mallëngjyer,

Aq sa rridhnin dojnat në luginë

Nga gjithë malet e Moldovës e të Muntenies

E të Trevës së Bërsës e të Vrançës

E të visesve të tjera rumune.

 

Kanë qënë edhe ca pyje të dendur

Dhe një djalosh që kuvendonte me ta,

E i pyeste përse lëkunden edhe kur s'kish erë?

 

Ky djalosh me sy të mëdhenj,

Si historia jonë,

Kalonte i rrahur nga mendimet

Nga libri cirilik në librin e jetës,

Gjithë duke numuruar plepat e dritës, të drejtësisë, të dashurisë,

Që i dilnin vazhdimisht vetëm tek, kurrë çift.

 

Po kanë qënë edhe disa blire,

Dhe dy të dashuruar

Të cilët dinin ta shndrronin çdo lule

Në një puthje.

 

Dhe ca zogj si vetë retë

Që flatronin sipër tyre

Si pllaja të gjata e në lëvizje.

 

Dhe meqë të gjitha këto

Duhej të mbanin një emër,

Vetëm një emër,

I quajtën

Eminesku.

 

Shqipëroi Akademik Kopi Kyçyku

 

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, mars 2006)

 

POEZI NGA RUMANIA

 

LUÇIAN BLAGA

(Kandidat për Çmimin Nobel)

(1895-1961)

 

 

Luçian Blaga u lind më 1895 në Lankram të Transilvanisë, (vdiq në Kluj më 1961), profesor i Filozofisë në Universitetin e Kluj-it, ka shkruar vepra filozofike si “Trilogjia e Njohjes" 1931-1934 dhe “Trilogjia e Kulturës” 1936-1937. Në poezitë e vëllimeve poetike: “Poema të Dritës” 1919 dhe “Shkallë të Papritura” 1943, ka një tematikë të origjinës intelelektuale, të filtruara nëpërmjet një dashurie të ndjeshme për natyrën. Veprat teatrale: “Ujëra të Turbullta” 1923, “Mjeshtri Manole” 1927, tregojnë influenca të qarta ekspresioniste.

 

I përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

 

UNE NUK E PRISH BUQETEN

E MREKULLIVE TE BOTES

 

Unë nuk e prish buqetën e mrekullive të botës

dhe nuk vras

me mendje të fshehtat që has

në udhën time

në lule, në sy, në buzë a varre.

Drita e të tjerëve

mbyt magjinë e së fshehtës së papërçueshme

në thellësi prej terri,

por unë,

unë me dritën time e rrit të fshehtën e botës -

dhe ashtu si hëna me rrezet e saj të bardha

nuk e zvogëlon, por me dridhje

e zmadhon edhe më të fshehtën e natës,

ashtu edhe unë e pasuroj agimin e errësuar

me drithma të gjera prej misteri të shenjtë,

dhe gjithçka e pakuptueshme

shndërrohet në moskuptime edhe më të mëdha

nën sytë e mi -

sepse unë dashuroj

dhe lule dhe sy dhe buzë dhe varre.

 

RRAPI

 

Në largësi të kthjellta dëgjoj nga gjoksi i një kulle

tek rreh si zemër një këmbanë

e në tinguj të ëmbël

më duket

se pikla qetësie, jo gjaku, më rrjedhin në damarë.

 

O rrap buzëpylli,

përse më mposht,

me flatra të buta kaq paqe,

kur dergjem nën hijen tënde

e më zbut me gjethen lozonjare.

 

Oh, kush e di? - Ndofta

nga trungu yt do të ma gdhendin

pas dokohe qivurin,

dhe qetësinë

që do shijoj midis dhogave të tij,

sikur e ndjej që tani:

e ndjej si gjethja jote ma derdh në shpirt -

dhe memec

dëgjoj si rritet në trupin tënd arkivoli,

arkivoli im,

në çdo çast që kalon,

o rrap buzëpylli.

 

SHPIRTI I FSHATIT

 

Vogëlushe, veri duart mbi gjunjët e mi.

Unë besoj se përjetësia është lindur në fshat.

Këtu çdo mendim është më i ngadaltë,

dhe zemra të gufmon më rrallë,

sikur të mos rrihkej në kraharor,

por diku thellë nën dhe.

Këtu shërohet etja e shpëtimit të shpirtit,

e në se të janë përgjakur këmbët

ulu mbi një tog balte.

Pa shih, është mbrëmje.

Shpirti i katundit na fëshfërit pranë,

si një erë e ndrojtur bari të kositur,

si një rënie tymi nga strehë prej kashte,

si një lojë kecash mbi varre shtatlartë.

 

PEJSAZH TRANSHENDENT

 

Gjela apokaliptikë klithin e klithin,

klithin nga fshatra rumune.

Krojet e natës

hapin sytë e mbajnë vesh

lajmet e errët.

Zogj si ndoca ëngjëj prej uji

deti i sjell në brigje.

Në breg-me temjan në flokë

Jezusi përgjaket përbrenda

nga të shtatë fjalët

mbi kryq.

Nga pyje prej gjumi

e vise të tjera të zeza

kafshë të rritura në stuhi

dalin vjedhtas të pijnë

ujë të vdekur hendeqesh.

Digjet me mendime valësh

dheu i veshur me grurë.

Flatra me tingull legjende

përplasen të lemeritura në lumë.

 

Era fshikulloi pyllin

të thyejë degë e brirë drerësh.

Këmbana apo ndofta qivurë

këndojnë nën bar me mijra.

 

KENGA E KALLZAVE

 

Nga malli e vdekja kallzat drithrohen tej në fushë,

kur drapri i hënës shfaqet në kupën qiellore.

Si vashat po kërkojnë, me ar në flokë e gushë,

hyjniun e agimit me afsh të zjarrtë prore.

 

Një fjalë nxjerrin kallzat, si vasha në zjarrmi:

i hënës drapër qënkej veç dritë, një dritë e beftë,

si mund, vallë, të na thikë, si mund ai, në gji,

në gjunjë, të na shtrijë përmbys, në erën e nxehtë?

 

Ky është trishtimi i madh i kallzave të pjekur,

se nuk janë të prera nga ti, e bukra hënë,

se vetëm nga i tokës hekur

t'u vijë fundi qënka thënë.

 

QETESI

 

Kaq qetësi është përreth, sa më bëhet se dëgjoj

si përplasen mbi qelq rrezet e hënës.

 

Në gjoks

më është zgjuar një zë i huaj

dhe një këngë këndon tek unë një mall, që s'është i imi.

 

Thuhet se të moçmit që vdiqën para kohe,

me gjak të ri ende ndër deje

me dëshira të mëdha në gjak

me diell të gjallë në dëshirë

vijnë

vijnë të jetojnë më tej

tek ne

jetën e pajetuar.

 

Kaq qetësi është përreth, sa më bëhet se dëgjoj

si përplasen mbi qelq rrezet e hënës.

 

Oh, kush e di, - shpirt, - në ç'gjoks do ta këndosh

edhe ti njëherë pas shekujsh

mbi fijet e ëmbla të qetësisë,

mbi harpën prej terri - mallin e mbytur

dhe gëzimin e thyer të jetës? Kush e di? Kush e di?

 

 

MAGDA ISANOS

(1916-1944)

 

 

Magda Isanos publikoi vetëm një vëllim: “Poezi” më 1943, me të cilin u vlerësua duke u vendosur në majën e piramidës së poezisë rumune, si një zë me thekse të veçanta. Pas vdekjes u botuan vëllimet: “Këngët e Maleve”, 1945 dhe “Vendi i Dritës”, 1946. Vepra e saj përshkohet nga një lirikë femërore thellësisht e rinovuar, si në tematikë, ashtu edhe në problematikën bashkëkohore.

 

MENGJESI

 

Dua botën ta zbuloj, se asnjëherë

s'kam besuar që është e bukur (thotë poeti),

Porse sot, krehur me dritë shend e verë,

në shtëpi mëngjesi hyri, (i vërteti).

 

Ende flija, kur dëgjova, pa kuptuar

disa hapa të dikujt pranë murit ngjitur -

Po vallzonte, tundte trupin e hepuar

nën vështrim të ca portretesh të habitur.

 

Këmbëzbathur po çapitej me tundimin,

në pasqyrë krejt kristali kish vibrime,

Ky mëngjes i paskej sjellë sot vallzimin

e gjith' vajzave të botës dhomës sime.

 

Duke këqyrur, po mendoja: qënka mirë

kur i ri je dhe përjashta ka diell-ar.

Ditë e bukur, sot një fjongo po të var

mu në gushë dhe me vete po të marr.

 

FUSTANI

 

Nga sënduku me erë molje dhe parfumi

nxori gjyshja një fustan nga të rinisë së parë.

Ish i hollë dhe i lehtë porsi tymi,

si të qënkej me mosgjë thurrur e larë.