Revista Letrare ADMET

nga FARUK MYRTAJ

ANDI MEĒAJ E KA SHKRUAR “PĖRGJIMIN” SIKUR TĖ KĖNDONTE “MAMMY BLUE”

Nė librin me poezi "Qyteti Fle Nė Xhepin Tim", tė Andi Meēajt*, botuar nė Athinė 2006, ėshtė edhe poezia:

PĖRGJIM

Shtėpia rėnkon nėn kornizat varur mureve

dhe ti njė ditė do tė mbyllesh atje, muret pėrsėri

do tė ankohen, ti, jo, nuk ke kujt t’i bėrtasėsh,

fjalėn e tyre tė fundit dyert e thanė,

tė trokiturat ndalohen me ligj,

tashmė ka humbur fletankesa jote,

dhe trupi rebelohet, duart thyejnė kornizat,

kėmbėt shqelmojnė dyert, mishi trokitjet rikujton,

muret rėnkojnė, pėrsėri rėnkojnė muret, nuk ka mė korniza,

vetėm sy nėpėr dritare.

I jam rikthyer shpesh krijimtarisė sė Andit. Jo veē si “shpresė e pohuar”, por edhe si pashmangshmėri e Hiqmet Meēajt. Prishin punė Etėrit, ndonjėherė, por mė shumė ndreqin! Raporti jo i kollajshėm mė kujton Anil Frashėrin, djalin e aktorit tė madh Naim Frashėri (aktorit). Ia kujtonin babanė, vend e pa vend, ia kthyen nė makth: “Naimi ėshtė Naim, e kėshtu ka pėr tė qenė”, “babai Yt ishte tjetėr Ai, aha...!”, “Nuk bėhemi dot si Ai ne, as ti...”! Po lexoja “Pėrgjim-in” sot dhe (a thua intuitivisht) klikova nė google pėr “Mammy Blue”. Thjesht si emigrant me nėnėn larg, pafundėsisht larg... Aq larg sa mund tė pėrkufizosh ndryshe ekzistencėn fizike... Pėr disa minuta dhe disa minuta tė tjera, sėrish edhe disa minuta, dėgjova kėtė kėngė prej Demmis Roussos, pastaj nė interpretimin e grupit spanjoll Pop Tops, pastaj Ricky Shayne, Bernd Cluver, prej Dalida dhe Nicoletta, prej Julio Iglesias, mė pastaj tė Celine Dion, interpretim i hershėm i saj, Roger Whittaker, Brother Louie group, Franck Pourcel, Juan Torres, Ian Lloyd dhe s’ndenja dot pa iu kthyer Demmis Roussos qė i ngrč himn tokės greke, mesdhetare, diellit dhe dashurisė aty!

Oh Mammy, oh Mammy Mammy Blue

Oh Mammy Blue

.............

I may be your forgotten son

Who Wandered off at twenty-one

It's sad to find myself at home

Without you

If I could only hold your hand

And say I'm sorry, yes I am

I'm sure you'll really understand

Oh Mammy...

...............

...........

Po e lexoja poezinė e Andit si gjendje-afėrt me Mammy Blue?!

Nė tė gjitha gjuhėt, nė tė gjitha zėrat, “shtėpia e ndjenjės rėnkon nėn kornizat varur mureve tė zemrės” perifrazojmė poezinė. Nė tė gjitha kohėt, nė tė gjitha moshėt, nė tė gjitha poemat dhe nė secilin prej vargjeve, prej tė gjithė lexuesve, prej njerėzve, tė gjithė tė vdekshėm, tė shndėrrueshėm nė blue... Nė pėrgjim tė qenies njerėzore brenda vetes, brenda shtėpisė, brenda e jashtė atdheut, si i bėhet paracaktimit qė Njeriu “njė ditė do tė mbyllet atje, nė njėrėn nga kornizat” dhe Jeta, ajo qė e ke lindur Ti? Ti, Mammy qė (si mund tė) bėhesh Blue, Ti Mėkėmbėsja e Zotit nė Tokė, Ti Krijuesja qė kurrė nuk e ke ngritur zėrin pėr tu lėvduar si e tillė... si mund tė pranojmė kornizash? Nėse jeta mbetet pas, ėshtė thjesht provė e dėshmi jotja, por pa Ty...E kėngės, pavarėsisht kėngėtarėve, gjuhėve, ndjenja qė prej sė gjalli ka siguruar pėrjetėsinė dhe qė sė vdekuri bėhet qenie e tė gjallit... Muret, si gjithė gjėrat e palėvizshme, ankohen pėr fatin e tyre, e pėrcjellin mėrinė nė pėrplasjet e dyerve qė mbyllen e hapen, prej trokitjeve tė tė panjohurve dhe hyrjes pa trokitur tė Njerėzve tė Shtėpisė. Kėta mbeten without You, mė dhimbshėm se You without them. Ndjehen kėshtu. I shohim kėshtu. E dinė ligjin e jetės, e dinė qė “tė trokiturat nė Botėn Andej ndalohen me ligj”, madje eh, bėjnė gjithēka qė tė qetėsojnė merakun e Mammy tė ngjyruar nė Blue, nė tė gjithė zėrat, nė tė gjitha figurat letrare, pėrjetėsisht tė lidhura me lindjen, me Nėnėn... “Rebelohet”, aq mė shumė kur ka joshur veten nė kahen e krijuesit, muret e zemrės qė gjithnjė ashtu kanė rrahur pėr tė Dėrguarėn e Posaēme tė Zotit pėr Tė, rėnkojnė duke kėngėzuar fjalėsh, rimash, “s’ka korniza” dhe lotėt me se s’bėn duhen ndaluar me ligj, si gjithė gjėrat qė pėrbėjnė Lirinė e njeriut!

Andi Meēaj e ka shkruar “Pėrgjimin” sikur tė kėndonte “Mammy Blue”. Them kėshtu pėr gjendjen. Sė paku siē e lexova sonte, e Premte, 11 prill 2008, Toronto, Kanada.

*Andi Meēaj u lind nė Vlorė mė 6.06.1975. Aty mbaroi liceun artistik pėr pikturė. Nė Greqi, njė ekspozitė pikture vetjake, iu vlerėsua nga shtypi vendas. Nė vitin 2001 boton librin poetik “PUTHJE UJORE”. Mė pas boton: “Tokė e bekuar”, poezi, 2002, “Nga letėrkėmbimi me njė fantazmė”, poezi, 2003; “Qyteti fle nė xhepin tim”, poezi, 2006. Ėshtė pėrfshirė nė disa antologji dhe pėrmbledhje dhe ėshtė vlerėsuar me disa ēmime letrare.

Nga ARIAN LEKA

MBI LIBRIN POETIK TE ANDI MEĒAJT: “QYTETI FLE NE XHEPIN TIM”, ATHINE 2006

I dashur Andi, po tė shkruaj edhe njė herė pėr poezitė e tua dhe po tė risjell sėrish ato qė shkruajta mbrėmė natėn, paēka se siē thotė edhe Herakliti nuk mund tė pijmė dy herė ujė nė tė njėjtin lumė. Por sot, kur mė erdhėn edhe fotot e pikturave tė tua, mė vjen mirė qė kam pėrdorur edhe fjalėn sy edhe fjalėn figuracion surrealist edhe pamje dhe vargje tė kompresuara, tė ngjeshura nė njė pamje.

Urime, miku im se vėrtet mė dhe kėnaqėsi me poezitė pėr tė mė hequr etjen se si shkruaje ti. Ajo qė mė pėlqen mėnjanė ėshtė natyralizimi yt i plotė me tekstin poetik, aty nuk ka fraza as kėrkime figurash qė tė ēmendin me befasinė e kėrkuar pėr tė tė habitur. Aty ka natyrshmėri dhe kjo, sipas meje vjen nga ambientimi me atė ēka ėshtė e jotja dhe qė nuk e ke vėshtirė ta thuash. Ke vėnė re, se pėr shumė njerėz ėshtė mjaft e vėshtirė tė bėjnė njė rreth, ndėrkohė qė pėr rrethin mendojnė se ėshtė forma mė e thjeshtė nė botė. Ti kėtė ke bėrė me kėto poezi. Pikasoja thoshte unė nuk kėrkoj, unė gjej dhe mė duket se ti e ke gjetur nė kėto poezi atė qė ke dashur tė shprehėsh. Mė shumė se ēdo shqisė tjetėr poezia jote ka sy, njė sy qė tė ndjek, tė tregon si i sheh pamjet dhe tė fton tė shohėsh pamje tė tjera, herė ireale, herė surreale, herė gjysmėkubiste e herė tė ngjeshura, pa ajėr, qė tė marrin shpirtin dhe frymėn nga ajo qė ofrojnė. Veēmas mė pėlqyen forma dhe befasia e  “KU VETE KESHTU...”, “GJETHE QE SHKRIHET NE GUSHE”, “ROMANCE”, (romancė mė tė paqetė nuk kam mundur tė lexoj), “PERGJIMI”, me sytė nėpėr dritare..., “NINULLA”, veēmas fare (por kėtė dhe tė tjerat, “MOHAMEDIN”, “PLAKUN LODER”... Tė kam shkruar kur m'i nise fillimisht), “VOGĖLUSHI DHE DETI”, me anijet qė dhurojnė lodra..., “FJALET QE VDESIN NATEN”, “SHTEPIA”... (sa e pranishme kjo temė tek ti, me tė gjitha elementet e saj, mure, dritare, lloj lloj rrugėsh, korniza dhe paksa det diku nė cep), “PIKTURĖ SURREALISTE”, “FRIKA QE TE BEN PER TE QESHUR”, me atė ikje balade me kokė ndėr duar, “Ē’DHĖMBĖ  TĖ  TMERRSHĖM”, horrorin prej buburezave si thyerje tė tipologjisė dhe estetikės sė tyre... “KUR BIE SHI”... Me aq detaje si njė film neorealist.

Nuk kam fjalė tjetėr veē urimeve pėr ty.

4 gusht, 2006

poezi tė reja nga ANDI MEĒAJ

TRAM BY NIGHT*

Trami**,

balenė stėrmadhe,

ka mbyllur gojėn.

Njerėzit ngjajnė

peshq tė ngjyrosur,

me rrobat e ndritshme

si luspa.

Ky burrė

i lexon ulur mendimet,

bri gruas

me celularin ngjitur pas veshit.

Dy arlekinė pasqyrohen

nė xhamin pėrball.

Fėmija brenda meje

zgjohet, zgjat duart,

i ledhaton.

Qeni pekinua

lėpin buzėt

dhe imazhin e kockave

tek kryqėzohen mbi njė bluzė.

Njė fizarmonikė hyn,

sjellė erė

dhe kujtime,

zėngjirur

kėngėzon dashuri.

**Anglisht-Trami natėn

*Tram - Tramvaj

NĖ NJĖ ISHULL TĖ EGJEUT

Kėtu rrugėt janė tė ngushta,

nė rresht pėr njė

ecin njerėzit,

nėn portikėt e ulėt

tė dyqaneve dhe shtėpive.

Hapat djersijnė

kujtesėn e kėmbėve.

Fjalėt puthin

qafė femrash gjizbuluara.

Plaku mustaqelli

i bėn shoqėri pelikanit Petro

dhe mullinjve me erė.

Nga qoshja pėrballė

vogėlushi zbulon botėn,

derdh buzėqeshje.

Akuariumi gjigand

ėshtė hėnė e madhe e ndritshme,

mbushur gjėra tė shijshme.

Tingujt pėrhapen

flutura tė vogla tė padukshme.

Nata ėshtė ajo vajza me mini

qė kėrcen deri nė mėngjes.

RRUGA DREJT QYTETIT

Rruga drejt qytetit

ka pluhur,

sy anės pemėve.

Makinat qė zhurmojnė

janė lodrat e fėmijėrisė sime.

Ky burrė u bėn roje

bletėve dhe kujtimeve.

Nė fusha qentė lehin,

ruajnė dhėntė dhe zėrin.

Autobuzi sjell

ndenjėse tė zbrazura

dhe mendime.

Ky zotėria pranė meje thotė:

-qyteti nuk ėshtė mė fėmija

me pantallonat e shkurtra,

tani ka vėnė kravatė, pantallona xhins

dhe njė okė xhel nė flokė.

QIELLI PIKON QUMĖSHT

Qielli pikon qumėsht,

zogjtė sjellin mėngjesin

dhe aromėn e vesės,

nata mbyll grilat, vetėvritet,

ngjyrat dhe rrugėt

fillojnė tė ēelen

gjinj tė vegjėl, tė mėdhenj,

lypėsi im personal

veshur kravatė dhe kostum,

s'pranon mė mėshirė,

tė dielave ėshtė pushim,

qeni barbon,

mė vėshtron me sy fėmije,

belbėzon,

njerėz tė hekurosur fillojnė

rizgjimin e rrugėve,

nga flokėt, rrobat dhe supet

u rrjedh qumėsht.

MĖ NGJISIN SHKALLĖT E NJĖ ĖNDRRE

Mė ngjisin shkallėt e njė ėndrre,

errėsira mė zbret njė qytet,

mbi flokėt e vajzave

dritat zgjohen korale,

anės rrugėve kėndojnė

makina tė dashuruara,

dy pemė vogėlushe,

kukafshehtazi luajnė me mua,

shtėpia zgjat kryet,

pėrgjon hapat e kthimit tim

dhe turmėn cigane

qė ikėn me erėn,

njeriu i vogėl

me ėndrrėn e madhe nė kurriz

ka humbur rrugėt,

shtėpinė qė pėrvėlonte mall,

pėrkėdheljen e dridhur tė nėnės,

lulen qė ēelte njė herė tė vetme,

dredhklėn qė pėrqafonte pikturat nėpėr mure,

kokėn e prerė tė Barbit,

ariun lodėr qė u binte

papushim daulleve

dhe saksinė qė vetėvritej

sa herė hidhej nga ballkoni.

MĖNGJES QĖ QAN

Macet presin shitėsin

t’ua ndajė thėrrime shpirtin,

njė pulėbardhė mbjell ajrit aromė peshku,

e murrmja kutulaē... bėn ftohtė,

e zeza, ka veshur padurimin,

laramania, anijen e ikjeve kundron,

shitėsi me cigare nė gojė,

hedh diē tė ngrėnshme

dhe macet turren vrik

dhe pulėbardha hidhet shigjetė,

ndėrsa biēikleta,

robinjė e shtyllės,

nxjerr vrap shaminė

fshin ngashėrimin.

NĖ DORĖN E VAJZĖS

QĖ FILLON TĖ QESHĖ

Sot s’mė hahet,

nga ballkoni pėrtej

del ngopja,

i kalon tė 100 kilet,

mė pėrshėndet

me njė lėkundje dore

qė i ngjan lavjerėsit.

Nė tavolinė pjatat flenė

me ca gėrhima qė s’durohen,

pas pak vjen vetmia

me pėllumbat e saj,

ma pėrlan

sofrėn time besditėse,

mėrzitem dhe bėj gati

aeroplanin lodėr,

fluturojmė ngadalė

ēati mė ēati,

ballkon mė ballkon,

derisa ulemi nė dorėn e vajzės 

qė fillon tė qeshė. 

KJO DRITĖ MĖ TRANSFORMON

Kjo dritė mė transformon ngadalė

nė njė zog fosforeshent,

pėrplas krahėt dhe ngre nė shpinė

kujtimin e gjėrave tė humbura,

qė vazhdojnė tė luajnė kukafshehtazi,

me atė djalin e vogėl biond,

me pantallonat e shkurtra dhe faqet tėrė quka.

Kjo dritė mė transformon ngadalė

nė njė tingull ende tė panisur,

qė nė udhėtim hap ēantėn, derdh nė tė rrugė e rrugica,

shtėpi laramane e njerėz tė vegjėl,

zhurma tė zbehta, tė flakura.

Kjo dritė mė transformon ngadalė

nė njė fėmijė transparent,

qė nė ecjen e parė rrėzon botėn kokėposhtė

dhe atėherė fillojnė tė bien,

pemėt me rrėnjėt e tyre, macet dhe zogjtė,

kafshėt e tjera bashkė me pyllin jeshil.

Kjo dritė mė transformon ngadalė

nė njė shpirt qė qesh e qan dhe kėrkon

tė dalė nga goja ime.

Ia ndiej shtrėngimin si njė gaforre,

atėherė mbyll ēdo dritare, ēdo portė,

shtrihem sėrish pranė teje

dhe tė them “mirėmėngjes”.

NĖ NJĖ DHOMĖ TĖ BRAKTISUR

Nė njė dhomė

tė braktisur prej vitesh

kam harruar

njė burrė plak tė trishtuar.

Kam larė duart

nė lotėt e ėndrrave tė tij,

qė vazhdojnė tė digjen

qirinj tė vegjėl tė padukshėm.

Ėngjėj tė gėzuar

shoqėrojnė akrepat e orės,

dikush bėhet ajo miza

qė vėrdalloste mėrzitje,

njė tjetėr, merimanga e hirtė

qė thurte pafundėsinė,

ky, kukulla flokėverdhė,

qė vallėzonte kur e prekje,

tjetri, makina e kuqe e garės,

si njė gojė e madhe, e shqyer.

I fundit,

(qė ngjan me mua),

gėlltit akrepat

dhe gromėsin.

QIELLI PIKON QUMĖSHT

Qielli pikon qumėsht,

zogjtė sjellin mėngjesin

dhe aromėn e vesės,

nata mbyll grilat, vetėvritet,

ngjyrat dhe rrugėt

fillojnė tė ēelen

gjinj tė vegjėl, tė mėdhenj,

lypėsi im personal

veshur kravatė dhe kostum,

s'pranon mė mėshirė,

tė dielave ėshtė pushim,

qeni barbon,

mė vėshtron me sy fėmije,

belbėzon,

njerėz tė hekurosur fillojnė

rizgjimin e rrugėve,

nga flokėt, rrobat dhe supet

u rrjedh qumėsht.

(Botuar nė “Gazeta e Athinės”, korrik 2008)

SHOLLOHOV, SHKRIMTAR APO GRABITĖS

nga Alda BARDHYLI

(Duke paraqitur kėto mendime dhe dyshime qė kanė dalė nė dritė lidhur me kryeveprėn e Shollohovit, nuk do tė thotė se mbaj njerėn apo tjetrėn anė. Ėshtė mirė t'i dimė edhe opinionet ekstreme dhe secili tė mbajė qėndrimin e vet. Akuza tė kėtij lloji ka patur dhe do tė ketė pėr shumė shkrimtarė, por kur ato prekin personalitete botėrorė si Shekspirin, Dymasin apo Shollohovin, tė ngjallet kėrshėria pėr t'i lexuar. Ky ėshtė edhe qėllimi i sjelljes sė kėtij shkrimi. H. M.).

Mihail Shollohovi ishte vetėm 20 vjeē kur shkroi njė nga romanet mė tė njohura tė letėrsisė ruse. Burri qė bėri njė jetė jo tė qetė, qė i dalloheshin qartė nė fytyrė rrudhat e vetmisė sė madhe, nuk dėshironte asnjėherė tė rrėfente pėr kohėt kur shkroi kėtė vepėr. Njėzet vjeēari ndodhej nė njė fshat tė humbur buzė Donit, i shkėputur nga tė gjitha rrethet letrare, i privuar nga mbėshtetja dhe kėshillat e atyre qė do tė mund ta ndihmonin me pėrvojėn apo autoritetin e tyre. Por pavarėsisht kėsaj tėrheqjeje, nga ajo qė ndodhte nė zemėr tė Rusisė, Shollohovi, atėherė njė djalosh me flokėt e krehura mirė, mundi tė shkruante njė nga kryeveprat e letėrsisė sė atyre viteve, por edhe sot pėr Rusinė.

Tė gjithė e kemi lexuar Donin, duke shijuar atmosferėn qė na ēon kohė mė pas, pa mundur tė mendojmė pėr atė ēfarė fshihet prapa kėsaj vepre, apo pas ēdo vepre qė mund tė lexojmė nė ēdo kohė. Pėr lexuesit, ndonjėherė ėshtė i parėndėsishėm autori qė ndodhet mbi kapakėt e njė libri, teksa ėshtė ende i dehur me ndjesitė qė libri tė fal. Por kritika dhe biografėt vazhdojnė tė hulumtojnė nė pasionin e tyre tė pėrjetshėm, atė tė gėrmimit tė historive qė ndėrtojnė njė vepėr letrare, tė historisė sė shkrimtarit apo kohės kur u ngjiz kjo vepėr. Ndaj dhe Shollohovi, njė nga shkrimtarėt mė tė njohur rus, nuk mund tė mos kalonte nė syrin e mprehtė tė kritikėve, qė kanė hedhur dyshime historikisht mbi "Donin e qetė" dhe duke mos nguruar ta quajnė atė njė plagjiat.

Nė kėto kohė, kur Shollohovi prehet i qetė nė tokėn e Rusisė dhe kur "Doni.." vijon tė jetė ende njė ndėr librat mė tė lexuar jo vetėm nė Rusi, vazhdojnė tė dalin nė pah detaje dhe studime tė reja, tė cilat kėrkojnė tė thonė se "Doni i qetė" nuk ėshtė njė vepėr e shkruar nga Shollohovi. Pėr tė arritur nė njė konstatim tė tillė, i cili mund tė hedhė nė erė dhe ēmimin "Nobel", qė Shollohovi ka marrė pikėrisht me kėtė vepėr, sigurisht qė ėshtė njė guxim i madh. Tė gjithė mund tė dyshojmė se kjo mund tė jetė njė histori e sajuar nga ata qė gjithnjė janė quajtur armiq tė Shollohovit, por nė momentin kur kjo histori na vjen pėrmes fakteve, nuk kemi si tė mos ndalemi dhe t‘i analizojmė ato. Aq mė tepėr, kur kėto fakte, kėrkojnė tė shtjellojnė historinė e njė prej romaneve mė tė njohura.

Ėshtė Roy Medvedev, njė shkrimtar dhe kritik i njohur rus, i cili thyen i pari arenėn e thashethemeve pėr kėtė vepėr, duke sjellė njė studim tė plotė pėr kėtė histori tė ngritur mbi njė plagjiat.

Udhėtimi i Medvedev, sigurisht qė nuk ka qenė i lehtė. Vetė vėllai i tij rrėfen nė parathėnien e librit, qė tashmė ndodhet edhe nė shqip "Shollohov shkrimtar apo grabitės" se i kishte sugjeruar shpesh tė mos merrej me kėtė studim. Nė ato kohė, nė Rusi, mund tė kėrcėnoheshe edhe me jetėn pėr njė konstatim tė tillė. Por ēfarė e shtyu Medvedev, tė ndėrmerrte njė rrugėtim tė tillė, pėr tė ardhur mė pas me fakte, qė sot gjenden tė botuara nė njė libėr, pėr tė hedhur poshtė famėn qė ai e quan tė pamerituar tė Shollohovit.

Studimi i Roy-t u botua nė shtatėdhjetė vjetorin e Shollohovit. Mediat ruse, e quajtėn atė njė dhuratė tė trishtė, ndėrsa tė tjerė pohuan se veprat e mėdha, gjithnjė "kundėrshtohen" dhe mbi to nuk mund tė shmangen aludimet.

E gjithė kjo histori, e cila na nxjerr nė pah dy shkrimtarė rusė, njėri nobelist dhe tjetri thjesht njė shkrimtar i njohur vetėm brenda vendit tė tij, ngre sot pikėpyetje mbi autorėsinė e Shollohovit, nė njė kohė kur vlerat e tij janė vlerėsuar edhe me ēmimin mė tė madh letrar, atė "Nobel".

A duhet marrė nė konsideratė ky hulumtim i gjatė i Roy Medveved, apo duhet besuar se "Doni i qetė", ai roman qė shtjellon historinė ruse, ėshtė vetėm krijim i Shollohovit. Kėtė duhet ta zbulojė koha dhe sigurisht kritikėt e historianėt e artit.

Dyshimet:

"Doni i qetė", romani mė i famshėm i letrave ruse qė nga viti 1917, ėshtė nė njė masė tė gjerė vepėr e Fedor Krjukovit, kozak nga Doni, vdekur mė 1920, qė Mihal Shollohovi u mjaftua ta rimerrte dhe ta pėrfundonte. Sipas hulumtimeve, dorėshkrimi i Krjukovit nuk dihet se si kishte rėnė nė duart e Shollohovit, i cili mė pas do tė bėnte lavdinė me kėtė vepėr. Zhores Medvedev (vėllai i autorit tė librit mbi "Donin e qetė", teksa bėn njė parathėnie tė librit tė tė vėllait shkruan se: "Shtėpia botuese "YMCA- Press" botoi nė Paris, nė shtator tė vitit 1974, "Shtjellat e Donit tė qetė", sprovė e pambaruar e njė autori, mbi tė cilin Aleksandėr Solzhenicini, qė ishte ngarkuar tė shkruante parathėnien dhe shpjegimet, nuk dha tregues tė tjerė pėrveē vdekjes sė parakohshme tė autorit dhe inicialen D, me qėllim, tha ai, qė tė mos dėmtonte familjen qė kishte mbetur nė BRSS.

"Kush e ka shkruar "Donin e qetė"? - trajton tė njėjtin subjekt dhe kur dorėshkrimi mė mbėrriti nė Londėr, nė dhjetor 1974, edhe vetė pata frikė pėr sigurinė e autorit, vėllait tim Roi Medvedevit. Libri tashmė i njohur nga "Samizdat" m‘u duk krejtėsisht e mundur tė botohej me emrin e autorit tė tij, duke qenė se anonimati nuk pėrligjej mė nė njė debat qė kishte filluar para mė shumė se dyzet vitesh nė BRSS".

Por askush nuk mund ta vėrtetojė, sesi dorėshkrimi i kėtij njeriu ra nė duart ė Shollohovit. Por nė ato kohė, libri D shkaktoi njė polemikė tė zjarrtė. Disa e miratuan hipotezėn e D, disa e vunė nė dyshim. Tė tjerėt mohonin atėsinė si tė Shollohovit, ashtu edhe tė Krjukovit, duke vlerėsuar se ky i fundit nuk kishte aspak talentin e duhur. Edhe shtypi sovjetik tha fjalėn e vet dhe ashtu si pritej nuk e zuri aspak nė gojė sprovėn D dhe mbėshteti pa asnjė rezervė atėsinė e Shollohovit.

Nė fakt "Doni i qetė" ėshtė vetėm vepra qė i dha autorit tė saj ēmimin "Nobel" nė letėrsi mė 1965.

Por ashtu Zhores shkruan i shqetėsuar nė parathėnien qė i bėn kėtij libri, "Kush e ka shkruar "Donin e qetė" e tejkalon hapėsirėn e polemikės. Roi Medvedevi, nė bashkėpunim me Sergej Starikovin, kishte tre vjet qė merrej me historinė e kozakėve tė Donit, gjatė luftės civile tė viteve 1918-1921. Starikovi qė ishte vetė kozak nga Doni, kishte shėrbyer nė atė kohė nė divizionin e Mironovit. Fedor Mironovi, tjetėr kozak nga Doni, hero i vėrtetė legjendar dhe njė nga organizatorėt e kalorėsisė sė kuqe, kolonel i ushtrisė cariste nė fund tė Luftės sė Parė Botėrore, por me bindje socialiste populiste, ishte bashkuar vetvetishėm me Ushtrinė e Kuqe nė ēastin e luftės civile, por ky kalim nuk e mbrojti nga pushkatimi pa gjyq nė Moskė, mė 1921, me pretekstin e tradhtisė. Starikovi, pėr nder tė kujtimit tė tij kishte kaluar vite duke mbledhur dėshmi mbi jetėn e Mironovit. Rreth vitit 1972, nė moshėn tetėdhjetė vjeēare, ai i kėrkoi Roy-t tė shkruante njė histori tė luftės civile nė rajonin e Donit. Pėrmes kėrkimit tė tyre, edhe mbi ngjarjet qė i bėn jehonė "Doni i qetė", arritėn tė vėrenin saktėsinė e jashtėzakonshme historike tė romanit pėrpikėrinė e hollėsive, besnikėrinė e portreteve, madje vėrtetėsinė e bisedave nė shtabet e pėrgjithshme tė tė bardhėve, pėr mė tepėr e gjitha kjo e vėrtetuar nė dokumentet e arkivave qendrore apo vendeve qė Starikovi kishte arritur t‘i shihte nė fillim tė viteve njėzet, para se kėto burime tė mbylleshin pėr historianėt. Aq sa, si njėri, ashtu edhe tjetri, e panė veten tė pėrfshirė nė njė studim paralel tė veprave tė Fedor Krjukovit dhe tė romanit tė Shollohovit, duke i pėrqasur nėn kėndvėshtrimin e biografėve dhe tė shkruarit, dhe mė nė fund duke shtruar ēėshtjen e fatit tė arkivave tė Krjukovit, qė sipas D, duhet tė pėrmbanin dorėshkrimin e pambaruar tė asaj vepre, qė do tė quhej "Doni i qetė".

Starikovi vdiq gjatė verės sė vitit 1974. Roy nuk dėshironte tė nxirrte asnjė pėrfundim tė prerė.

Roy mbėshtetet vetėm nė fakte. Krjukovi rreth vitit 1917 kishte shkruar rreth tetė libra dhe kritikėt nuk mund ta kundėrshtonin talentin e tij. Ndėrsa Shollohovi ishte 20 vjeē, kur botoi kėtė vepėr, qė ishte dhe e para e plotė e tij.

Kujtimet e Roy-t:

Ishte viti 1974, kur Roy do ta lexonte pėr herė tė parė "Donin e qetė", kėtė libėr kaq tė mburrur, i shtyrė nga detyrimet shkollore. I magjepsur pas ngjarjeve qė i rrėfenin historinė nė ato kohė, ai nuk mendonte shumė se cili ishte ky shkrimtar qė kishte ngjizur kėtė roman. Por gjithēka do tė niste mė pas, kur filloi tė lexonte atė ēfarė kritika shprehej pėr tė. Njė specialist i letėrsisė hidhte kėtė dyshim. "Disa lexues tė ‘Donit tė qetė" habiten qė Shollohovi arriti tė shkruajė skena aq tė vėrteta lufte, kur nuk kishte parė kurrė zjarrin e betejės, duke qenė shumė i ri pėr tė luftuar mė 1914. Si e vrasin mendjen kėta lexues, mund tė rindėrtohen episode tė tilla pa i parė ose pak a shumė pa i jetuar vetė? Si ka mundėsi, qė Shollohovi duke mos qenė dėshmitar, arriti tė japė besnikėrisht vuajtjen e madhe morale dhe fizike tė njerėzve dhe asgjėsimin e ushtrisė?". Ndėrsa Roy, nė hipotezat e tij, shkruan se "Nuk mė duket shumė e jashtėzakonshme, qė midis moshės njėzet e njė dhe njėzet e dy vjeē, tė mund tė paraqitėsh njė galeri shtangės femėrore, qė kapin majat e letėrsisė botėrore. Dihet qė kėtu haset njė pengesė, ku shumė shkrimtarė ngecin. Mirėpo Shollohovi vėzhgon zemrėn e femrave me njė thellėsi dhe njė lehtėsi tė habitshme, duke arritur tė tregojė nuancat mė tė imėta tė dashurisė te kozakja e thjeshtė, duke paraqitur me shumė mjeshtėri gratė e liga si Daria, apo Elizaveta Mohovaja, por me Aksinjėn dhe Natalinė ka shpalosur madhėshtinė e njė dashurie nė pėrmasėn e pėrmbysjeve tė epokės, dy figurat qė sė bashku me atė tė Grigorit kanė vlerėn e njė zbulimi, ndėrsa personazhi i Ana Pogudkos, revolucionares sė re nga Rostovi, ėshtė i vetmi qė ka dalė disi e cunguar"

Pėrgatiti pėr botim Hiqmet Meēaj

TĖ DHĖNA TĖ REJA MBI ARTIN DHE LIRIMIN E A. MOISIUT NGA BURGU

Nga Dr. ARDIAN CH. KYĒYKU 

Zėra tė pavarur

Nė mesin e viteve '80 tė shekullit tė shkuar, nė Tiranė ishin tė paktė ata qė kishin pasur fatin tė dėgjonin njė zė krejt tė pavarur, njė zė aktori shqiptar qė tė mos u thurrte lavde arritjeve tė pushtetit popullor. Ka qenė njė trandje e vėrtetė ajo e shtunė kur Televizioni Shqiptar pėrcolli mė pak se njė minutė nga poezia November-Wind1, recituar nė gjermanisht nga Aleksandėr Moisiu. Mund tė thuhet se nuk ishte thjesht njė zė, njė tingull bote krejt tė panjohur, tė ndaluar e gjithaq marramendėse, por njė frėngji e hapur tinėz nė murin qė na mbante dhunshėm tė ndarė nga e tashmja e natyrshme e viseve tė tjera shqiptare, e pjesės tjetėr tė kontinentit, nga ishujt e lirė tė sė shkuarės sonė dhe, kuptohet, nga e ardhmja. Zėri i Moisiut rrėnqethi. Deri nė atė ēast dihej vetėm se ishte aktor i shquar shqiptar, se pat shajnitur skenat e teatrove tė Austrisė, Gjermanisė, Italisė, Spanjės, Rusisė, Amerikės, Hungarisė, Ēekosllovakisė..., se u pat dhėnė frymė e peshė nė paharrim njė numuri befasues personazhesh dhe se kish vdekur nga njė ftohmė nė njė moshė kur shumica e artistėve tė mirėfilltė sapo nisin t'u ngjiten shkallėve tė lavdisė. Tė ēoroditur nga trumbetimi i rėndomtė komunist, - qė lavdonte me tė njėjtat fraza heronjtė e punės, tė luftės, tė socializmit, traktoristėt dhe artistėt, - pak vetė dinin se dhuntitė e sidomos zėri me jehona tė shumėfishta metafizike i Moisiut kishin bėrė qė lavdia e tij tė mos mbėshtetej thjesht nė tė qėnit njė artist i huaj, por tė dėshmonte se edhe bota shqiptare, aq e panjohur apo aq mbrapsht e paragjykuar, ish nė gjendje tė lindte viganė tė skenės. Talenti i Moisiut kish arritur madje tė nxirrte jashtė vėmendjes sė kritikės teatrore evropiane gjermanishten e tij njėfarėsoj tė ēalė dhe ta shtynte mbartėsin e atėhershėm tė Unazės sė Iflandit2, aktorin e shquar gjerman Albert Basserman, qė ta vendoste dėshminė rrethore prej metali tė ēmuar e perlash nė arkivolin e shqiptarit nga Kavaja. Pak vetė dinin se gjenia e Moisiut, si nė shumicėn e rasteve, qe shfaqur qysh nė fėmini, gjatė njė pikniku nė rrethinat e Kavajės, kur vogėlushit Aleksandėr i qe tekur tė shtirej si i vdekur, duke i lebetitur tė afėrmit.

Ēfarė vėren Franz Kafka gjatė njė mbrėmjeje dimėrore tė 1912-ės nė Teatrin e Pragės

Mjaft emra tė ndritur tė kulturės botėrore janė magjepsur nga arti i Moisiut dhe nuk kanė ngurruar t'i kushtojnė fraza e paragrafe qė do tė kishin pėrkėdhelur sedrėn e ēdokujt. Kritikėt Emil Bab, Anatoli Lunaēarski e Arthur Cahane; nobelistėt Luigi Pirandello, Thomas Mann, Gerhardt Hauptmann, Martinius Bjųrnsterne Bjųrnson; dramaturgėt Henrik Ibsen dhe Hugo von Hofmannsthal; prozatorėt Stefan Zweig e Ferenz Mólnar; regjisorėt Stanislavski e Reinhardt, - tė gjithė me famė tashmė tė sprovuar, - janė vetėm njė pjesė e shpirtrave tė zgjedhur qė pėrjetuan drejtpėrdrejt "gjėmimin e rrufesė" tė zėrit tė tij, "mprehtėsinė prej maje thike" tė atij zėri, "drithėrimėn e njė kėnge tė pėrzishme" apo "freskinė e zgjimit pranveror" nė tragjeditė e Eskilit, Sofokliut, Shakespeare-it, Tolstoit etj dhe qė nuk u zhgėnjyen nga loja skenike e idhullit tė tyre as kur fanitja e filmit pa zė cėnoi rėndė mjaft legjenda tė gjalla tė teatrit. Ėshtė e natyrshme qė askush tė mos habitej sot po tė gjente edhe dėshmi tė tjera, ese, pėrshtypje, lavdėrime kushtuar artit tė Moisiut nė secilėn nga gazetat e bujshme a mė pak tė njohura tė Evropės nė gjysmėn e parė tė shekullit qė shkoi, por edhe mė vonė. Periudha nė fjalė i ngjan njė shpėrthimi shumėngjyrėsh e mahnitės talentesh nė tė gjitha fushat e kulturės. Nuk e teprojmė po tė themi se tragjeditė qė do tė dyndeshin mbi Kontinentin Plak ishin shfaqur mė parė nė qėniet e zgjedhura tė kohės nė trajtė arritjesh artistike.

Pėrveē syve tė famshėm, qė u pėrmendėn mė lart, Moisiun do tė na e sjellin tė gjallė edhe sytė e mprehtė e shpesh ēmitizues tė Franz Kafkės3, njė nga ata shkrimtarė qė, siē thuhet, i kanė pararendėsit nė tė ardhme, dhe qė e njohu lavdinė vetėm pas vdekjes.

I gjeta rreshtat e mėposhtėm krejt rastėsisht, nė njė vėllim tė titulluar "Letėrsia e dėshmive", botuar nė kolanėn aq tė pasur "Biblioteka pėr tė gjithė" tė Shtėpisė Botuese "Minerva" tė kryeqytetit rumun, ku janė pėrfshirė edhe copėza nga ditari tanimė i njohur i Franz Kafkės. Botimi, - nė gjuhėn rumune, - ėshtė kryer nė Bukuresht gjatė vitit 1972. Kafka nuk e pėrmend prejardhjen e Moisiut dhe nuk e sheh kėtė tė fundit pėrmes syve tė tė tjerėve. Kėsisoj, mendimet e Kafkės nuk janė tė ndikuar nga vezullimi i lavdisė moisiane dhe ruajnė njė vlerė tė veēantė: "1912, 3 mars

Mė 28 shkurt: tek Moisiu. Shfaqje kundėr natyrės. Moissiu ėshtė i qetė nė pamje tė parė; i mban mes gjunjėve shuplakat e bashkuara, sheh ngultas nė librin e vendosur lirshėm para tij dhe e le zėrin tė vijė pėrmbi ne, me frymėn e njė vrapuesi.

Akustika e sallės ėshtė e mirė. Asnjė fjalė nuk humb, nuk ekziston kurrfarė jehone, por gjithēka shumėfishohet pak nga pak, njėlloj sikur zėri, i zėnė kaherė me tjetėrgjė, krijon me vonesė njė efekt tė pandėrmjetėsuar; fjala fuqizohet nė pėrputhje me virtytet e veta tė natyrshme dhe na kaplon. Kėsisoj zbulojmė mundėsitė e zėrave tanė. Ashtu sikundėr salla punon pėr zėrin e Moissiut, zėri i tij punon pėr zėrat tanė. Truke tė pacipė dhe efekte befasues, qė tė bėjnė ta ulėsh vėshtrimin pėrtokė e tė cilat s'ke pėr t'i pėrdorur asnjėherė: kėndon, fillimisht, disa vargje tė shkėputur, pėr shembull "Fli, Miriam, fėmija im", lejon t'i pėrhumbet zėri nė melodi; thotė shpejt Kėngė maji, me pamjen e atij qė nuk vendos mes fjalėsh veē majėn e gjuhės; e ndan togfjalėshin November-Wind nė mėnyrė tė atillė qė ta lerė erėn tė shtyhet poshtė, qė t'i japė mundėsi tė ngrihet sėrish lart, duke fishkėllyer. Nėse sheh drejt tavanit, vargjet tė tėrheqin lart.

Poezitė e Goethe-s janė tė padepėrtueshme pėr recituesin, ēka nuk tė shtyn ta shohėsh si tė mangėt kėtė mėnyrė deklamimi, sepse secila poezi i ndih qėllimit tė synuar. Efekt i madh kur, duke recituar si shtojcė Kėngėn e shiut tė Shakespeare-s, rrinte shumė drejt, pa tekst, e shpaloste dhe e bėnte shuk shaminė nė duar, teksa sytė i shndrisnin. - Faqe rrumbullake e, megjithatė, fytyrė thepore. Flok i butė, tė cilin e ledhaton parreshtur, me gjeste tė pėrgjumur. Lėvdatat qė kemi lexuar pėr tė nuk na vlejnė nėse nuk vjen ēasti ta dėgjosh pėr herė tė parė; mė pas ai ngatėrrohet me ato qė janė thėnė pėr tė dhe nuk mund tė zgjojė mė pėrshtypje tė qarta.

Kjo mėnyrė tė recituari ulur nė karrike me librin pėrpara, na sjell ndėrmend ventrilogjinė. Artisti, nė pamje tė parė i huaj ndaj kėtyre tė gjithave, rri nė karrike njėlloj si ne; mezi ia shquajmė aty-kėtu lėvizjet e gojės, nė fytyrėn e ulur poshtė; nė vend t'i shqiptojė ai vargjet, i le kėto tė flasin mbi kokėn e tij. Megjithėse ishin aq melodi pėr t'u dėgjuar, megjithėse zėri dukej tė udhėhiqej si varka e lehtė mbi ujra, melodia e vargjeve nuk ishte vėrtet e kapshme. Disa fjalė shpėrbėheshin nga zėri, rrokeshin prej tij me aq brishtėsi, sa brofnin pėrpjetė e nuk kishin mė asnjė lidhje me zėrin njerėzor, mirpo mė pas, i shtrėnguar nga rrethanat, zėri shqiptonte njė bashkėtingėllore tė mprehtė, duke e risjellė fjalėn nė tokė e duke e mbyllur"4.

Eftimiu ex machina

Nuk ėshtė rasti tė peshojmė vlerėn e veprės letrare tė Viktor Eftimiut, shkrimtar i shquar i rumanishtes, lindur nė Shqipėri mė 1899, njė nga tė fundmit autorė evropianė tė dramave nė vargje. Por duhet thėnė se janė tė panumurt artistėt ballkanas e mbase evropianė qė do t'ia kishin zili tė paktėn jetėn. Vėrehet me lehtėsi se, mes njė vepre qė mund tė kish qenė e jashtėzakonshme dhe njė jete qė mbeti e tillė gjer nė ēastet e mbramė5, Eftimiu zgjodhi e iu pėrkushtua pa ngurrim tė dytės. I mėrguar nga Boboshtica nė moshėn nėntė vjeēare, themelues i njė gazete letrare bukureshtase kur s'i pat mbushur ende tė pesėmbėdhjetat, - gazetė ku plotėsonte i vetėm tė gjitha detyrat; - autor i ngritur nė qiell pas poemave dramatike "Radhitu, luleshqerrė", "Mjeshtri Manol", "Gjeli i zi", dhe komedive, si "Njeriu qė pa vdekjen me sy"; mjeshtėr i rrallė dhe i pashoq pėr nga prodhimtaria, i sonetit (701 copė)6, i eseve, vėllimeve me kujtime, pamfleteve dhe i thėnieve tė mbamendshme; gojtar, anėtar i Akademisė sė Shkencave tė Rumanisė7, disa herė drejtor i Teatrit Kombėtar Rumun; gentleman, gjahtar zemrash dhe magjepsės i njohur grash (njėfarė perėndie e dashurisė), Eftimiu nuk e diti shqipen, nuk u pėrzje fort me veprimtaritė dhe grindjet e pafundme pėr pushtet e emėr tė njė pjese tė shqiptarėve tė Rumanisė, por nuk u tut t'i ndihmonte, pavarėsisht nga hallet qė kishin, nga vendi ku jetonin, nga mendimet, - shumica paragjykime tė rėndomta ballkanike, - qė ushqenin ndaj tij. Por iu ndihmoi nė mėnyrėn e vet, pa bujė, pa pritur shpėrblim nga askush. Pėrmendet nė mjaft vėllime kujtimesh ajo tryezė e restorantit tė famshėm "Capsa" (Kapsha) nė zemėr tė Bukureshtit, tryezė e marrė pėrjetė me qira nga Eftimiu dhe nė tė cilėn hanin falas shkrimtarė, gazetarė e intelektualė tė varfėr, qė rrezikoheshin tė ēmendeshin apo tė kryenin veprime tė pamenduara pėr shkak tė urisė.

Njė tjetėr dėshmi e patundshme e zemėrgjerėsisė dhe e pėrkushtimit tė Eftimiut ndaj gjithēkaje shqiptare, ėshtė pikėrisht ngjarja me Aleksandėr Moisiun, fati i tė cilit do tė kish qenė krejt tjetėr, ose thjesht do tė ish ndėrprerė si me thikė pa ndėrhyrjen e heshtur tė Viktor Eftimiut8 nga Bukureshti. Letra e Eftimiut na bėn tė ditur se Moisiu ishte arrestuar nga autoritetet franceze pėr arsye jo fort tė qarta, por qė duket se lidhen me valėn antisemite tė kohės. Pėrpjekjet e intelektualėve dhe miqve tė Moisiut qė banonin nė qendėr tė Evropės e gjetkė, pėr ta liruar, kishin dėshtuar. Vetė Eftimiu, pasi fati "ka erdhur nė vete", dėshmon: "Berlin, 12 qershor 1916

Po ik nė Zvicėr

I dashur mik / ... /

Sikurse tė njoftoja me telegram, Moissiu u lirua nga francezėt. Qe e vėshtirė edhe ngaqė dy herė u rrek tė arratisej dhe e kapėn. Kohėt e fundit ishte i burgosur nė Toulouse. Qeveria e kėtushme bėri disa pėrpjekje pėr ta liruar, nė kėmbim tė tė robėrve frėngė, por nuk ia doli mbanė. U desh tė vinte ndėrhyrja nga Bukureshti i gėzueshėm e i paanshėm, qė tė mund tė lirohej. Mund ta pėrgėzoj veten pėr kėtė sukses tė madh, fillimet e tė cilit i kam ruajtur nė fshehtėsi tė plotė, qė tė mos prishej puna. Nė atmosferėn tonė tė helmatisur nuk mund tė bėsh asgjė. Po tė mos heshtja, do tė qe komprometuar edhe ndėrhyrja e "personit tė pushtetshėm" dhe e ish-ministrit Blondel, i cili u soll vėrtet si njė francez zemėrgjerė dhe i dashur. Nė teatrin e Reinhardt-it ka bėrė pėrshtypje tė thellė lajmi qė iu dhashė. Nuk e priste askush qė ta shihte sėrish aktorin mė tė madh tė tyre e tė Gjermanisė. Ishte njė gėzim nė prag tė delirit. Iu thashė se, pėrveē admirimit tim tė madh ndaj Moissiut, ajo qė mė shtyu tė rend anembanė pėr tė, ishte edhe fakti qė ai ka prejardhje shqiptare. Ai ėshtė nga Durrėsi - unė jam nga afėr Korēės9. Jemi tė dy 'arnautė'10, siē thotė Jorga"11.

E mbase nė shenjė mirėnjohjeje, Moisiu kryen nė vitin 1921 nė Bukuresht njė turné mbresėlėnės, duke gdhendur njė hieroglif shkėlqimtar shqiptarie edhe nė kujtesėn e aristokracisė rumune12.

Shėnime:

1Era e nėntorit - gjerm.

2Kjo unazė ish krijuar pėr nder tė dramaturgut e regjisorit tė shquar gjerman August Ifland (1759-1814), drejtor i Teatrit Mbretėror Gjerman deri nė fund tė jetės dhe mik i ngushtė i Goethe-s dhe i Schiller-it. Unaza e Iflandit kishte vlerėn e njė ēmimi artistik. Ishte shenjė mjeshtėrie tė pakalueshme nė fushėn e teatrit dhe i jepej atij qė pranohej njėzėri si aktori mė i shquar gjerman i kohės. Me njė gjest qė do tė bėnte shumė pėrshtypje, Albert Basserman-i e vendosi kėtė unazė nė arkivolin e Aleksandėr Moisiut gjatė ceremonisė mortnore qė do tė pasohej nga djegia e trupit tė tij nė Krematoriumin e Vjenės, mė 22 mars 1935.

3Prozator austriak me prejardhje hebraike, lindur nė Ēeki (1883-1924), pėrfaqėsues i shquar i prozės botėrore moderne dhe "Njė nga stilistėt mė tė mėdhenj tė prozės gjermane" (Fritz Martini).

4Literatura mćrturisirilor / de la Cellini la Malraux, bpt, Bucuresti 1972.5Viktor Eftimiu "nisi tė jepte shpirt" nė Pogradec, mė 3 nėntor 1972, gjatė vizitės sė tij tė dytė tė ēmalljes me Shqipėrinė. Vdiq "nė qiell", nė elikopterin e posaēėm qė e ēonte drejt Bukureshtit. Rreth aksidentit vdekjeprurės qė pėsoi nė Pogradec, dėshmojnė edhe kujtimet e nipit tė tij, aktorit Chiril Economu, qė e shoqėroi gjatė tė dyja vizitave, nė vitin 1971 dhe 1972. Dorėshkrimi i plotė i kėtyre kujtimeve, tė cilin kam pasur fatin ta lexoj nė vitin 1995, - ruhet nga zonja Tihi Cristescu, motėr e Economu-t dhe mbesė e Eftimiut

6101 sonete tė Eftimiut, shqipėruar nga Kopi Kyēyku, me njė pasthėnie tė Rexhep Ismajlit, janė botuar nė vitin 1999 nga Shtėpia Botuese "Dukagjini", me titullin "Sytė e shtatoreve". Ėshtė, deri tani, botimi mė i plotė poetik i Viktor Eftimiut nė gjuhėn shqipe.

7- sė cilės i dhuroi me testament gjithė pasurinė jo tė vogėl qė kishte, pasuri qė sot s'dihet ku pėrfundoi.

8Kjo letėr qė i dėrgohet nga Berlini njė miku rumun tė panjohur pėr ne, ruhet nė arkivin e sekretarit tė Viktor Eftimiut, z. Cristian Pćncescu, qė i ndejti pranė me pėrkushtin qysh nga viti 1934 deri nė fund tė jetės, mė 1972

9Nė origjinal: Durazzo dhe Corita.

10Arnćut - rum. Kėshtu quheshin nė Bukuresht, nė shekujt XVIII-XIX, truprojet shqiptare qė kujdeseshin pėr personalitetet rumune, princat, ushtarakėt e lartė apo pasanikėt. Emėrtimi, lavdėrues, bart e zgjon nė ndėrgjegjen e rumanishtes vlera trimėrie tė rrallė, pėrkushtimi e besnikėrie.

11Nicolae Iorga, (1871-1940), historian i shquar dhe burrė shteti rumun, zbuluesi i Formulės sė Pagėzimit tė Pal Engjėllit nė Biblioteca Laurentiana tė Venecies dhe botuesi i parė i saj nė vitin 1915.

12Pėr suksesin e veēantė tė kėtij turneu kam shfletuar nė vitin 1995 njė sėrė materialesh tė arkivit vetjak tė z. Alfred Reiner, adhurues i Moisiut, ish-mjek i Operės Kombėtare Rumune.

Pėrgatiti pėr botim Hiqmet Meēaj

(Botuar nė "Gazeta e Athinės", qershor 2007)