REXHEP QOSJA
PANTEONI I RRALLUAR
MOSMARRĖVESHJET ME BASHKĖKOHĖSIT
Ajme per ju, farisej, qė i deshironi
vendet e para ne sinagoga
dhe pėrshėndetjet nė sheshe!
Ajme pėr ju, se jeni si varret,
qė nuk njihen, sepse pėrmbi to
ecet dhe nuk dihet!
Ungjilli pas Lukės 11/43-44
Marrėdhėnjet e shkrimtarit dhe tė shoqėrisė mund tė shikohen prej aspektesh tė ndryshme dhe, varėsisht prej aspektit prej tė cilit shikohen, mund tė nxirren pėrfundime tė ndryshme. Nė kėtė mes ėshtė fjala vetėm pėr njė aspekt tė kėtyre marrėdhėnjeve: pėr aspektin e qėndrimit tė njė pjese tė bashkėkohėsve ndaj shkrimtarit dhe tė pėrgjegjės qė shkrimtari do tė duhej t“i jepte kėtij qėndrimi. Ėshtė konstatuar, dhe dėshmuar me statistika, se numri i shkrimtarėve nė kohėn tonė, nė krahasim me numrin e banorėve, ėshtė shumėfish mė i madh se numri i shkrimtarėve nė shekujt e shkuar, nė krahasim me numrin e banorėve nė ata shekuj. Mund tė pohohet se numri i shkrimtarėve tė afirmuar apo tė paafirmuar, tė talentuar apo mė pak tė talentuar, qė heret ose vonė, heqin dorė prej krijimtarisė, i kushtohen ndonjė pune mė tė levėrdishme se ē“ėshtė puna letrare apo i nėnėshtrohen thjesht kotėsisė dhe apatisė, ėshtė gjithnjė e mė i madh. S“ka dyshim se ky ėshtė njė fenomen qė nuk e kanė njohur shekujt e shkuar, me pėrjashtim tė shekullit tė nėntėmbėdhjetė apo, thėnė mė drejt, nuk e kanė njohur as pėrafėrsisht nė kėtė masė, nė tė cilėn e njeh shekulli ynė. Do tė mund tė provohej se dukuria nė fjalė ėshtė shfaqur nė njė formė mė tė ashpėr pikėrisht nė fillimet e shekullit tė shkuar dhe, sipas tė gjitha gjasave, ėshtė pasojė e forcimit tė marrėdhėnjeve kapitaliste nė shoqėri. Pėrse pikėrisht nė kėtė shekull shkrimtari zėron tė humb shpesh iluzionet e veta mbi krijimtarinė? Sigurisht pėr shkak se
Sigurisht janė disa motive tė rėndėsishme dhe tė pakalueshme pėrse shkrimtarėt tjetėrsohen prej krijimtarisė dhe motivet e kėtyre, t“i quajmė ashtu, vetėvrasjeve shpir tėrore tė shkrimtarėve mund tė jenė pakashumė tė ndryshme nė vendet e ndryshme dhe nė shoqėritė me sisteme tė ndryshme. Nė shtetet kapitaliste, fjala vjen, ėshtė e kuptueshme qė shkrimtari tė tėhuajet prej misionit tė vet pėr disa arėsye, qė nuk mund tė jenė tė njėjta me arėsyet pėr tė cilat tėhuajet prej krijimtarisė shkrimtari nė vendet socialiste. Nė rastin e parė ai shkruan ēka tė dėshirojė dhe si tė dėshirojė, por s“ja merr kush seriozisht fjalėn; nė rastin e dytė, mė sė shpeshti, ai shkruan ashtu siē kėrkojnė prej tij tė shkruajė dhe mund t“i kushtojė shtrenjtė nė qoftė se shkruan ndryshe. Sidoqoftė, mund tė supozohet se tė gjithė shkrimtarėt e tė gjitha vendeve ndonjėherė i kanė disa motive te pėrbashkėta pse njė ditė prej ditėsh ja kthejnė shpinėn idealit tė vet, nė realizimin e tė cilit dikur ishin nisur me aq turr, entuziazėm dhe vetėmohim dhe kėto motive mund tė jenė tė brendshme-psikologjike dhe tė jashtme-shoqėrore.
Po tė bazohemi nė pėrvojėn, qoftė edhe modeste tė letėrsisė sonė tė sotme, do tė mund tė thuhej se disa shkrimtarė heqin dorė prej krijimtarisė sė mėtejme atėherė kur e kuptojnė se ju mungon prirja e duhur krijuese dhe kur binden se gjithė ajo qė kanė shkruar gjer nė atė moment nuk ka ndonjė vlerė dhe domethėnje tė posaēme pėr njerėzit e tjerė. Sipas tė gjitha gjasave, nė radhėt e kėtyre shkrimtarėve, mė sė shumti mund tė gjenden tė tillė, qė kanė filluar tė shkruajnė heret, nė moshėn rinore, kur nuk kanė pasur kulturėn e nevojshme letrare, kur nuk i kanė njohur jo vetėm letėrsitė e huaja, por as letėrsinė e tyre kombėtare, kur nuk e kanė marrė me gjithė seriozitetin e duhur vetė krijimtarinė letrare dhe kur kanė pasur njė pėrvojė akoma modeste jetėsore dhe krijuese. Disa prej kėtyre shkrimtarėve, zakonisht, ja kthejnė shpinėn pendės pasi t“i lexojnė veprat e ndonjė krijuesi tė madh apo tė shquar dhe, mbasi t“i krahasojnė mundėsitė e veta me mundėsitė e tij, dėshprohen dhe heqin dorė prej torturave tė mėtejme krijuese. Dihet se jo njė shkrimtar i talentuar i shekullit tė kaluar e ka braktisur njėherė e pėrgjithmonė krijimtarinė letrare mbasi i ka njohur veprat e Tolstojt dhe, pastaj, gjithė jetėn e mėtejme e ka kaluar duke i pėrkthyer veprat e tij nė gjuhėn e vet kombėtare, qoftė edhe kur nuk ka qėnė plotėsisht e sigurtė se do t“i botohen pėr tė gjallė. Dėshprimet qė ua shkaktojnė shkrimtarėt e mėdhenj sivėllezėrit e tyre tė vegjėl, zokonisht, nuk i tregojnė dhe i ruajnė si njė fshehtėsi nė jetėn e tyre. Shkrimtarėt e mėdhenj mund tė dėshprojnė edhe ndonjė shkrimtar me talent mesatar apo, madje, edhe tė shquar, por arėsyet e gjithė tė paprirurve qė i reshten krijimtarisė sė mėtejme pėr shkak se arrijnė t“i ēmojnė drejt mundėsitė e veta njė ditė janė gjithsesi tė ndėrshme. Gjithmonė ėshtė mė mirė qė njeriu ta bėjė shkėlqyeshėm njė punė mė pak tė rėndėsishme pėr shoqėrinė se sa ta bėjė keq ndonjė punė shumė tė rėndėsishme. Ėshtė fatkėqėsi edhe pėr letėrsinė, edhe pėr vetė ata qė e derdhin mundin kot, pse skribentėt e ndryshėm nuk dyshojnė kurrė nė mundėsitė e veta dhe pse nuk pranojnė t“i shkoqen letėrsisė edhe kur shkrimet e tyre s“kanė as vlerėn mė elementare artistike. Tjetėrsimi i shkrimtarėve tė paprirje prej krijimtarisė nuk mund tė ēmohet si ndonjė humbje e posaēme pėr letėrsinė e tyre kombėtare, prandaj kėta dezerterė, nė qoftė se nuk nund t“i ēmojmė si letrarė, kemi plotėsisht arėsye t“i ēmojmė si njerėz realistė ndaj vetėvetes.
Disa shkrimtarė tė tjerė, ndėrkaq, heqin dorė prej krijimtarisė sė mėtejme letrare nė njė moment tė caktuar tė jetės sė tyre pėr shkak se nuk mund t“i pajtojnė si duhet aktivitetin letrar dhe aktivitetin shoqėror. Nė mesin e kėtyre shkrimtarėve, qė pėr kėtė arėsye e kanė harruar letėrsinė, sigurisht mė sė shumti ka tė tillė qė nėn maskėn e ambicjes letrare dhe tė afirmimit me anėn e pendės kanė fshehur oreksin e karierės politike. Duke mos mundur t“i realizojnė plotėsisht ambicjet e veta pėrmes fjalės letrare, por duke e shfrytėzuar kapitalin artistik si njė trambolinė tė sigurtė pėr kėrcime karieriste, ata dikur provojnė t“i realizojnė pėrmes tribunash politike dhe shoqėrore. Posa dalin nė tribunėn politike dhe e shijojnė kėnaqėsinė e shikimit tė dėgjuesve, qė nė personalitetin e tyre eventualisht mund tė respektojnė edhe shkrimtarinė, ata fillojnė tė besojnė se fjala e foltores jehon mė tepėr se sa fjala artistike. Disa prej kėtyre shkrimtarėve, gjithashtu, ushqehen prej iluzionit fisnik, por naiv, se me aktivitetin e tyre politik dhe shoqėror mund tė jenė mė tė dobishėm pėr shoqėrinė se me aktivitetin letrar, prandaj nuk ėshtė ēudė pse vijnė nė situata qė ta pėrēmojnė rolin e letėrsisė nė humanizimin e marrėdhėnjeve ndėrmjet njerėzve duke e injoruar funksionin e saj moral ashtu, fundi i fundit, sikundėr e injorojnė edhe estetizantėt, qė letėrsinė e konsiderojnė vetėm si njė lodėr fėmijėsh, nė tė cilėn e sublimojnė narcisoizmin e tyre. Shkrimtarėt mė tė vetėdijshėm dhe mė tė ngritur nga radhėt e kėtyre dezerterėve, megjithatė, e kuptojnė njė ditė se pėr krijimin e karierės politike, pėrpos shkathtėsive thjesht intelektuale, kėrkohen edhe disa shkathtėsi tė tjera, qė s“mund tė pėrfshihen me normat morale, prandaj, pak me vonesė, binden se iluzionet e tyre politike mund tė quhen tė dėshtuara. Tė pushtuar prej kotėsisė, qė sjell humbja e iluzionit, ata do tė donin t“i kthehen rishtazi krijimtarisė (disa, por fare rrallė, me tė vėrtetė edhe i kthehen me pasione tė reja, pėrvojė tė re dhe sukses tė plotė) por vetėm mund tė binden se janė vonuar disa vite apo decenie: nė ndėrkohė e kanė humbur shprehinė e punės, aftėsinė e persiatjeve tė thelluara dhe gatishmėrinė qė tė durojnė vetminė, qė ėshtė njė kusht i domosdoshėm i krijimtarisė sė suksesshme. Pohimin e Senekės se
Njė lloj tjetėr shkrimtarėsh heret apo vonė heqin dorė prej krijimtarisė letrare pėr shkak se nuk janė tė gatshėm t“ua nėnėshtrojnė mundimeve tė pandėrprera shpirtėrore dhe intelektuale qejfet e ndryshme fizike tė trupit tė njeriut. Disa prej kėtyre shkrimtarėve mund tė dėgjohen duke pohuar se si nuk e don barra qiranė qė tė lodhet e tė dėrmohet trupi, mundėsitė dhe rrnesa e tė cilit janė tė kufizuara nga natyra, pėr shkak tė disa kėnaqėsive shumė metafizike, qė mund tė sjellė krijimtaria. Dhe, ata nuk ngurrojnė t“i numėrojnė shkrimtarėt e ndryshėm tė shekujve tė shkuar, tė cilėt janė lodhur dhe shpenzuar aq shumė gjatė punės intensive krijuese, saqė nuk janė rehabilituar mė kurrė plotėsisht apo edhe t“i pėrmendin shkrimtarėt, si Molierin, Balzakun, Dostojevskin, Ēarls Dikensin, e tė tjerė, qė janė djegur plotėsisht nė punėn krijuese. Duke u kujdesur ta ruajnė aq shumė trupin dhe t“ja bėjnė tė gjitha qejfet fizike, kėta shkrimtarė nuk mbėrrijnė tė lexojnė, tė ngriten nė pikėpamje tė kulturės dhe tė njohurive, tė zgjerojnė pėr- vojėn krijuese, prandaj edhe nuk ėshtė ēudė pse tjetėrsimi i tyre gradual prej letėrsisė sjell edhe sterilizimin e tyre tė parakohshėm. Ata, rėndom, shuhen nė moshėn mė tė mirė pėr njė krijimtari tė suksesshme: ndėrmjet tridhjetė dhe dyzet vjetėve, apo, nė qoftė se nuk shuhen, plotėsisht, botojnė nga njė tregim apo vjershė nė vit. Letėrsia jonė e sotme ka disa shembėlla tė kėtilla tragjike. Nė radhėt e kėtyre hedonistėve mund tė ketė shkrimtarė vėrtet tė talentuar, prandaj edhe heshtja e tyre ėshtė njė humbje pėr ēdo letėrsi kombėtare. Prej historianėve tė letėrsisė ata mė sė shpeshti pagėzohen si talentė tė parealizuar.
Nė qoftė se shkaqet psikologjike e tjetėrsojnė gjithmonė njė numėr tė konsideruar shkrimtarėsh prej letėrsisė, shkaqet shorėrore e tjetėrsojnė ndoshta, njė numėr mė tė vogėl, ndonėse kėto janė shkaqe mė konstante. Njė prej kėtyre shkaqeve ėshtė mungesa e lexuesve. Ka shkrimtarė qė nuk lodhen shumė pse sot nuk kanė mjaft apo pse kanė fare pakėz lexues, por ka edhe shkrimtarė qė kur mėsojnė se veprat e tyre nuk zgjojnė kurreshtjen dhe respektin e lexuesve, dėshprohen dhe mengadalė tėrhiqen prej letėrsisė. Dhe, derisa tė parėt jetojnė nė iluzionin naiv se lexuesit e ardhmėrisė do tė jenė lexuesit e vėrtetė tė veprave tė tyre, tė dytėt, shpesh dėshprohen pa ndonjė arėsye gjithmonė tė vėrtetė. Si mungesa e pjesėrishme, ashtu as numri i madh i lexuesve nuk e dėshmojnė mungesėn e vlerės apo vlerėn e njėmendtė tė veprės sė njė shkrimtari. Shundliteratura sot ka mjaft lexues, por askush asaj nuk do t“ja pohojė vlerėn artistike; poetėt avangardistė, nė anėn tjetėr, kanė mė pak lexues, por askush qė flet seriozisht pėr letėrsinė s“do t“ua mohojė vlerėn artistike shkrimeve tė tyre. Duhet vėnė nė dukje, megjithatė, se shkrimtarėt qė pėr tė gjallė nuk i kanė lexuesit e vet, nuk kanė shumė gjasa se do tė kenė lexues as mė vonė, pėrpos nėse gjinia njerėzore e ndryshon rrėnjėsisht natyrėn e vet. Nė qoftė se nuk kemi arėsye t“i besojmė kėsaj mundėsie hipotetike, atėherė kemi edhe arėsye tė besojmė ngulmėrisht se tė ashtuquajturit gjeni", qė e injorojnė lexuesin e kohės sė vet, do tė jenė tė injoruar edhe prej lexuesve tė ardhmėrisė. Nuk ka shkrimtar tė madh qė pėr tė gjallė nuk ka pasur lexues, ashtu siē nuk ka shkrimtar, i cili krijimtarinė s“e ka konsideruar si njė hobi, sa pėr tė kaluar kohėn dhe thyer monotoninė jetėsore, qė ka mbetur indiferent ndaj interesimit dhe respektit tė lexuesve. Jo rastėsisht, prandaj, shkrimtarėt e ngritur teorikisht dhe dhe tė formuar moralisht pezmatohen tepėr kur mėsojnė se ju mungojnė lexuesit, po aq sa mbesin indiferentė ata qė shkruajnė pėr njė rreth tė ngushtė miqsh dhe shokėsh.
Nė tjetėrsimin e njė numri tė shkrimtarėve prej letėrsisė e, sidomos, tė atyre shkrimtarėve qė e dėshirojnė shumė reklamėn dhe publicitetin ndikon negativisht edhe interesimi pakashumė i pakėsuar nė pėrgjithėsi pėr letėrsinė nė kohėn tonė. Letėrsia dhe artet nė tėrėsi nuk janė mė veprimtaria kryesore shpirtėrore e njeriut. Ėshtė e vėrtetė se nė kohėn tonė letėrsia nuk ėshtė mė e ēmuar prej shoqėrisė dhe lexuesve sikundėr ishte nė shekujt e shkuar, kurse shkrimtari nuk mund tė luajė mė tė gjitha rolet qė ka luajtur nė shekujt e kaluar. Atėherė veprat letrare ishin ushqimi kryesor shpirtėror i lexuesve. Mbishkrimi Ushqim shpirtėror, qė ėshtė vėnė nė portėn e Bibliotekės sė Berlinit, besoj, nuk ėshtė shkruar nė shekullin tonė. Njerėzit e kėsaj kohe jo vetėm se nuk kanė kohė, por as ndjejnė nevojė, tė lexojnė sa pėrpara veprat letrare. Kureshtjen e tyre sot e kanė pėrvetėsuar mendimi shkencor, nė njėrėn, kurse mjetet e masmedias, nė anėn tjetėr. Sidomos filmi dhe televizioni e kanė pakėsuar shumė interesimin e lexuesve pėr letėrsinė e, posaēėrisht, tė atyre lexuesve, qė veprėn letrare, kryesisht, e marrin nė dorė sa pėr t“u argėtuar. Sot nuk mund tė gjenden shkrimtarė qė do tė gėzonin popullarizimin, famėn dhe dashurinė qė gėzonin Petrarka, Volteri, Molieri, Gėteja, Tolstoj, Valter Skoti, Lamartini, Manconi, e tė tjerė, tė cilėt me miliona njerėz kanė mbajtur dhe mbajnė nėn pushtetin e fjalės sė tyre artistike. Sa mė thellė nė kohė mund tė vėrehet se respekti dhe dashuria e lexuesve ndaj shkrimtarėve ishin gjithnjė e mė tė sinqerta, mė tė pėrkushtuara, mė tė mėdha dhe, sigurisht, mė tė arėsyeshme: shkrimtari atėherė ishte bard, mendimtar, moralist, artist. S“ka dyshim se respekti i madh, me tė cilin lexuesit e shtresave tė ndryshme e shpėrblenin mundin e shkrimtarit ndikonte stimulativisht nė tė, ja shtonte vullnetin, ja ushqente ndjenjat dhe mendimet, me njė fjalė e frymėzonte pėr krijimtari tė mėtejme. Megjithėse jo plotėsisht, jo nė tė gjitha vendet dhe nė tė gjitha rastet, kėto motive inspirative i mungojnė pjesės mė tė madhe tė shkrimtarėve tė kohės sonė e, posaēėrisht, shkrimtarėve tė letėrsive tė vogla. Nė letėrsitė e mėdha, sikundėr janė ato tė Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės. tė Bashkimit Sovjetik, tė Francės, tė Anglisė akoma mund tė ketė autoritete letrare pėr arėsye se masa e tyre, shumė mė e ngritur se masa e vendeve tė prapambetura dhe vendeve nė zhvillim, di t“i ēmojė vlerat mė drejt dhe me kritere mė tė drejta. Nuk mund tė thuhet se Viljem Fokneri, Ernest Heminguei, Mihail Shollohovi, Alber Kamy, Pabllo Neruda, nuk ishin apo nuk janė autoritete tė mėdha letrare tė kohės sonė. Fama e Zhan-Pol Sartrit ėshtė posaēėrisht e madhe nė tė gjitha kontinentet e, veēanėrisht, nė Francė, pavarėsisht prej konflikteve tė tij tė pandėrprera me institucionet politiko-shoqėrore tė shoqėrisė bashkėkohore, pėrfaqėsuesit e tė cilave do tė donin t“i kyēnin gojėn, por nuk guxojnė pėr shkak tė imunitetit qė gėzon tek shtresat e gjera tė lexuesve. A do tė thotė kjo se shkrimtarėt e letėrsive tė vogla, tė cilėt jetojnė dhe krijojnė nė njė pozitė mė pak tė volitshme se shkrimtarėt e letėrsive tė mėdha duhet tė dėshprohen, tė tjetėrsohen prej krijimtarisė dhe ta vrasin nė kotėsi prirjen, me tė cilėn i ka dhuruar nėna natyrė. Pa dyshim jo. Dhe mund tė pohohet kėshtu pėr shkakun e thjeshtė pse ata duhet t“i ngushėllojė mendimi se pjesa mė e madhe e shkrimtarėve, e shkrimtarėve tė letėrsive tė mėdha dhe shkrimtarėve tė letėrsive tė vogla, qoftė nė shekujt e shkuar, qoftė nė shekullin tonė, qoftė nga radhėt e tė mėdhenjve, qoftė nga radhėt e krijuesve edhe me prirje mė modeste, nuk janė pėrkundur nė dafinet e respektit, famės dhe tė dashurisė. Veprat e tyre nuk ishin ēelėsi me tė cilin ēileshin dyert e lumturisė. Ėshtė shumė mė i madh se i shkrimtarėve tė adhuruar numri i shkrimtarėve qė kanė vegjetuar nė vend se tė kenė jetuar, qė janė pėrbuzur nė vend se tė jenė ēmuar, qė janė ndjekur dhe persekutuar nė vend se tė jenė pėrkrahur. Biografitė e pjesės mė tė madhe tė shkrimtarėve janė biografi tė njerėzve, qė e kanė pirė deri nė fund kupėn e helmit pėr tė gjallė. Pjesa mė e madhe e tyre janė Ahasferė, qė ishin tė mallkuar jo prej zotit, po prej djajve tė ulur nė postet drejtuese. Kėshtu, pėr shembėll, poeti mė i madh italian i tė gjitha kohėrave, Dante Aligieri, ėshtė detyruar t“i kalojė shumė vite si mėrgimtar nė Francė dhe ka vuajtur se do tė vdesė pa e parė edhe njė herė Firencėn e tij tė dashur; poeti i madh francez, Viktor Hygo, ka jetuar afro njėzet vite i mėrguar nė njė ishull tė Lamanshit dhe ju ka lejuar tė kthehet nė atdhe vetėm atėherė kur e kishte njėrėn kėmbė nė varr; Dostojevski, Ēernishevski dhe njė numėr i tėrė shkrimtarėsh rusė tė shekullit tė kaluar janė kalbur me vite nėpėr kazamatet e pushtetit carist; prozatori i shquar francez, Emil Zola, nė vend tė kujdesit shtetėror pėr jetėn e tij ėshtė gjetur i helmuar me gjithė tė shoqen prej rojtarėve tė pushtetit; prozatori dhe dramaturgu i shquar rus, Anton Pavlloviē Ēehov, ėshtė sjellė i vdekur prej vendshėrimit deri nė Rusi nė njė vagon mes peshqve, kurse Fransoa Vijoni ėshtė pėrfaqėsuesi mė tipik i armatės sė shkrimtarėve qė kurrė s“e kanė ngirė barkun si duhet. Nė qoftė se e kanė pėsuar kėshtu disa prej shkrimtarėve tė shquar, atėherė si do ta kenė pėsuar shkrimtarėt mė tė vegjėl! Nė qoftė se e kanė pėsuar kėshtu shkrimtarėt e letėrsive tė mėdha, ku edhe dinė ta ēmojnė fjalėn e shkruar dhe shkrimtarin, atėherė si do tė kenė mundur ta pėsojnė shkrimtarėt e letėrsive tė vogla! Natyrisht, shumė mė keq.
I varfėri, zakonisht, nuk di ta ēmojė pasurinė qė mund ta ketė njė ditė.
Ėshtė edhe njė arėsye tjetėr, shumė e rėndėsishme, pėrse nė letėrsinė e popujve tė vegjėl dhe nė mjediset mikroborgjeze njė pjesė e bashkėkohėsve nuk i respektojnė shkrimtarėt dhe, jo vetėm se nuk i respektojnė, por, nė ca raste, as nuk i durojnė. Sikundėr ėshtė e njohur, shkrimtarėt e talentuar gjithmonė frymėzohen prej jetės dhe botėn e imagjinatės sė vet shpesh e krijojnė duke u nisur prej ēėshtjeve tė rėndėsishme jetėsore tė kohės sė tyre. Armatat e personazheve tė veprave tė tyre nė tė vėrtetė janė sinteza tė veseve dhe tė virtyteve tė njerėzve tė kohės; janė tė pakta ato personazhe letrare qė nuk i kanė prototipet nė rrethin jetėsor tė krijuesit tė tyre. Duke i lexuar prozat e kėtyre shkrimtarėve, disa prej bashkėkohėsve e gjejnė veten nė to dhe, kur e gjejnė edhe ashtu ēfarė nuk do tė donin ta shihnin, hidhėrohen, pezmatohen, iritohen, tėrbohen, ju kėrcėnohen shkrimtarėve ose nė heshtje ose me zė tė lartė dhe ngrisin fushata ose tė fshehta ose tė hapta kundėr tyre. Gystav Floberi me romanin e tij Zonja Bovary ėshtė vetėm njė prej shembėllave si mė tė njohura se si disa prej bashkėkohėsve mund ta shohin fytyrėn e vėrtetė nė vend se facetėn publike tė vetėvetes nė veprėn e njė shkrimtari.
Nė sytė e disa bashkėkohėsve, ndėrkaq, shkrimtari ndonjėherė ėshtė fajtor thjesht pse ėshtė i talentuar, pse ėshtė mė i ngritur, mė i kulturuar, mė i ditur dhe, ndofta, mė i lumtur nė thellėsitė e shpirtit tė vet se sa ata. Epėrsia e tij e madhe intelektuale dhe morale, nė njėrėn, kurse dashuria qė gėzon tek lexuesi i ndershėm dhe i panjohur, nė anėn tjetėr, ju pengon individėve, qė vuajnė pse ju mungon autoriteti shoqėror dhe respekti i sinqertė i njerėzve. Duke e ndjerė veten tė imtė, mushkonjė, pranė emrit dhe vlerės sė njė krijuesi tė talentuar, individėt e kėtillė megaJomanė, e nė tė vėrtetė intelektualisht tė shkretė, i prozhmojnė shkrimtarėt, ju vejnė gracka, flasin keq pėr ta nė rrethet, ku pandehin se ju shkon fjala dhe, nuk ngurojnė ta mohojnė rėndėsinė e veprės sė tyre. Jo rrallė, nė luftėn e tyre tė errėt, tė paskrupull kundėr shkrimtarėve tė prirur ata krijojnė aleanca me kalemxhinjtė e ndryshėm, qė s“mund tė pajtohen me dėshtimet vetiake. Ata mund tė dėgjohen, shpesh, duke shtruar pyetjen profane tė fukarenjve shpirtėrorė tė kėsaj bote: Ēfarė rėndėsie ka puna e x shkrimtarit? Ku ishte deri dje? Dikush do tė interesohej: pėrse veprojnė ashtu kėta shtatanikė tė shoqėrisė? Ndoshta disa njerėz bėjnė keq vetėm e vetėm pse duke e mohuar njė njeri qė dallon intelektualisht dhe moralisht prej tyre ose shpresojnė ta ngrisin vetėveten ose i sublimojnė tė zezat personale, kurse disa tė tjerė bėjnė keq pse ndjejnė kėnaqėsi tė bėjnė keq. Nė eseun e tij tė njohur Mbi mėninė, filosofi anglez, Frensis Bekoni, me tė drejtė shkruan: Njeriu qė s“ka virtyte gjithmonė ju lakmon virtyteve tė tė tjerėve. Sepse, mendja njerėzore ushqehet ose me tė mirėn e vet, ose me tė keqen e huaj; dhe ai qė s“shpreson se do tė ngritet deri tek virtyti i tjetrit, do tė pėrpiqet tė barasohet me tė duke ja nėnēmuar vlerėn". Fatlumisht, njė barasim i tillė ėshtė i pamundur, por, mjerisht, fushatat e tilla krijojnė keqkuptime pėr shkrimtarėt dhe letėrsinė nė shpirtin e atyre qė akoma s“janė emancipuar akoma shpirtėrisht. Dhe shkrimtarėt nuk mund tė jenė indiferentė ndaj atyre fushatave; sidomos nuk mund tė jenė indiferentė shkrimtarėt fillestarė dhe sivėllezėrit e tyre me prirje modeste, qė e dėshirojnė aq shumė publicitetin. Shkrimtarėt qė nuk e kanė tė sigurtė ardhmėrinė e veprės gjithmonė bėjnė ēmos qė t“ja sigurojnė bile tė tanishmen. Porsi kėngėtarėt e estradės, artistėt e filmit dhe tė teatrit qė e dėshirojnė aq shumė reklamėn, ata ja ekspo zojnė veten opinionit nė tė gjitha profilet, duke mos ju reshtur as skandaleve dhe zbulimit tė fshehtėsive tė ndryshme tė jetės intime. Pėrse? Arėsyet mund tė jenė tė ndryshme nė rastet e ndryshme, por njė psikolog do tė mund tė thonte se etja pėr reklamė dhe publicitet nė kėso rastesh ėshtė e kushtėzuar prej kompleksit tė dyshimit nė veprėn e vet. Nė pėrpjekje e sipėr qė t“i qėndrojnė ndesh qoftė indiferencės, qoftė injorimit tė bashkėkohėsve, prej tė cilėve edhe varet autoriteri shoqėror i shkrimtarit, disa prej ushtarėve tė pendės bashkohen nė grupe dhe, ndonjėherė. nėn maskėn e idealeve tė pėrbashkėta fshehin taktikėn e reklamės. Tė bashkuar ata nė njė mėnyrė mė tė lehtė dhe mė efikase e shtyjnė pėrpara njėri tjetrin nė sytė e opinionit dhe e luftojnė heshtjen mortore nė tė cilėn janė tė zhytur emrat e tyre. I vetmi faktor qė ata nuk e marrin parasysh nė kėto raste ėshtė: autoriteti i krijuar kėshtu ėshtė vetėm i rrejshėm; ata harrojnė se puna krijuese nė fund tė fundit ėshtė punė individuale, kurse para gjyqit tė historisė ēdo shkrimtar
Ėshtė e sigurtė se famėn, po jo reklamėn, e dėshirojnė edhe shkrimtarėt e mėdhenj, por ata janė nė radhė tė parė tė interesuar pėr atė famėn qė vjen vonė, post mortem, qė vjen vonė dhe s“vdes kurrė. Pėr pikėpamjet e atyre qė jetojnė sipas devizės sė njohur tė hedonistėve mė mirė gomar i gjallė se f ilosof i vdekur" ky ėshtė njė iluzion i kotė dhe, madje, qesharak, por ėshtė iluzion i lartė dhe shumė i ēmuar pėr tė gjithė tė tjerėt qė mendojnė si romansieri dhe eseisti i shquar polak, Jan Parandovski, i cili nė veprėn Alkimia e fjalės, ka vėnė nė dukje sa vijon: Fjala ka fuqi dhe pushtet tė madh. E qitur nė letėr ajo ka pushtet tė pakrahasuar mbi mendimet dhe imagjinatėn e njerėzve, ajo sundon nė kohė dhe nė hapėsirė. Vetėm mendimi i kapur nė rrje tėn e germave jeton, vepron dhe krijon. Ēdo gjė tjetėr e merr era dhe e zhduk (...) Nėpėr dejt e kulturės rrjedhin pikat e ngjyrės. Ėshtė e dobėt ajo pendė qė jetėn e veprės sė vet e mat me ēastet kalimtare; ėshtė e dobėt ajo pendė qė nuk ėshtė e vetėdijshme se ēasti duhet t ja shtrojė ato detyra dhe pėrgjegjėsi qė ja shtron edhe njė shekulli i tėrė.
Mosmarrėveshjet e njė shkrimtari tė tillė me bashkėkohėsit e tillė janė tė ndryshme e tė shumta, por ngushėllimet janė tė mjafta qė t“i durojė me kėnaqėsi dhembjet e krijimtarisė.
1972
(Pėrgatiti pėr botim Hiqmet Meēaj
Athinė janar 2008)
PĖRJASHTIMI NĖ LETĖRSI
Esé nga Hiqmet Meēaj
Pėr shumė autorė ėshtė thėnė se janė mbyllur nė kullėn e fildishtė.
Tė mbyllesh nė kullėn e fildishtė do tė thotė tė mos kesh komunikim me tė tjerėt, tė jesh i pėrjashtuar.
Arti ėshtė e fshehta qė humbet sepse u zbulohet tė tjerėve.
Thėnia e mėsipėrme mė duket se ėshtė ēelėsi mė i mirė pėr ta kuptuar kėtė. Ēdo njeri, pa qenė e nevojshme tė jetė shkrimtar apo artist, ndjen dhe mendon nė mėnyra tė ndryshme, gjithashtu pėrditshmėrisht shprehet te tė tjerėt, nxjerr tė fshehtat e tij, mirėkuptohet ose keqkuptohet me ta. Kjo ėshtė marrėdhėnia njerėzore, mirėpo procesi i krijimit ndryshon.
Nė se do tė quajmė krijim njė libėr apo edhe njė poezi tė vetme, shikojmė se kemi tė bėjmė me njė sistem tė tėrė shenjash, pas tė cilave rri i fshehur krijuesi i tyre. Pėr t'i zbėrthyer tė gjitha ato, duhet njė kod dhe, pasi e kemi gjetur kodin, mund tė themi se kemi arritur te e fshehta qė ka humbur pasi na ėshtė zbuluar neve. Por ē'ndodh kur kodi ėshtė mė i ngatėrruar se ē'duhet, kur ka elementė tė rinj tė cilėt nuk na lejojnė tė arrijmė te e fshehta qė i ka ikur krijuesit, por qė nuk arrin dot tė na zbulohet neve? Atėherė themi se ai krijues ėshtė mbyllur nė kullėn e fildishtė, pra ėshtė pėrjashtuar prej nesh. A nuk duhet thėnė mė mirė se tė pėrjashtuarit jemi ne, qė nuk arrijmė tė zbėrthejmė plotėsisht kodin?
Kėtu e dymijė e pesėqind vjet mė parė Platoni ėshtė shprehur se syri nuk do tė mundte tė shikonte diellin, nė se nuk do tė kishte formėn e diellit1. Sipas kėsaj shprehjeje tė ēuditshme gjeniale, aparati dhėnės, dielli, dhe ai marrės, syri, pėrshtaten pėr tė bashkėjetuar, ose mė mirė pėr tė patur marrėdhėnie. Nga kjo thėnie universale mund tė arrijmė fare mirė nė pėrfundimin se shpirti duhet tė ketė formėn e sė bukurės qė tė kuptojė e shijojė bukurinė, ose e kundėrta (formėn e sė shėmtuarės qė tė kuptojė e shijojė shėmtinė). Kėtu po bėj njė shėnim tė domosdoshėm: (nė veēanti shkrimtarėt e mirė, meqė shpirti i tyre nuk mund tė marrė dot formėn e tė shėmtuarės, nuk flasin pėr librat e kėqij dhe nuk marrin pjesė nė promovimin e tyre, sepse kjo do tė ishte njėlloj sikur tė merrnin pjesė nė funeralin e letėrsisė sė mirė. Kėshtu qė detyrimisht pėrjashtohen edhe fizikisht, meqė krijuesit e tė shėmtuarės janė pambarimisht tė shumtė, vetėreklamohen, dekorohen, ftohen nėpėr bankete e redaksira, duke krijuar pėrfytyrimin se ajo letėrsi e tyre ėshtė modeli qė duhet lexuar e ndjekur).
Kėtu fillon keqkuptimi i madh midis krijuesit dhe lexuesit qė, nėpėrmjet njė kodi shenjash, humbet tė fshehtėn e vet pėr tė na e zbuluar neve. Shkrimtari vetė shndėrrohet nė shenja tė ndryshme, tė cilat na japin kėnaqėsi kur i kuptojmė, sepse vetėm kėshtu arrijmė sė fundi tė ndjehemi tė kėnaqur ngaqė arritėm nė skutat e fshehta tė shpirtit tė krijuesit. Kur nuk arrijmė dot, shkrimtari pėr ne ėshtė i pakuptueshėm dhe fajin ia hedhim atij, themi ėshtė i mbyllur nė kullėn e fildishtė, e pėrjashtojmė. Mirėpo mė parė na ka pėrjashtuar ai, ne nuk e kuptojmė atė, kodi i tij ėshtė i vėshtirė pėr faktin se ne nuk jemi tė pėrgatitur pėr ta zbėrthyer. Nė kėtė rast mund tė themi fare mirė: jemi ne qė u mbyllėm nė kullėn e fildishtė.
Raste tė tilla nuk ka vetėm nė letėrsi, por nė krejt mendimin njerėzor nė pėrgjithėsi. Kujtojmė Darvinin, Njutonin, Kopernikun, Da Vinēin e plot tė tjerė, qė e paguan moskuptimin dhe pėrjashtimin ndonjėherė edhe me jetėn e tyre. Tė tjerė dekoroheshin e bridhnin salloneve, veprat e tė cilėve sot kanė humbur e nuk kujtohen mė.
Do tė sjell njė shembull pak tė zgjeruar, jo nga prehistoria e letėrsisė, por nga ajo e shekullit qė sapo kaloi. E kam fjalėn pėr poetin Kavafis.
Krijimi ėshtė vuajtje nė vetmi, mbyllje nė mikrobotė, qė kėrkon tė dalė nga fshehtėsitė e shpirtit nė makrobotė. Kavafis ishte i mbyllur nė vetminė e vet, vuante vite tė tėra pėr tė nxjerrė nga shpirti tė fshehtėn e njė poezie. Ai nuk interesohej fare si shkruanin poetėt e tjerė grekė tė kohės. Nė Greqi asokohe lulėzonte romantizmi me pėrfaqėsues tė mėdhenj, tė cilėt ndiqnin traditėn, duke e modernizuar atė me mjete tė reja shprehėse. Pėr Kavafin tradita ekzistonte nė njė formė tjetėr, krejt ndryshe dhe prej tij kodifikohej nė njė mėnyrė qė tė tjerėt nuk mund ta kuptonin. Kavafis pėr rreth 40 vjet ishte njė poet i kullės sė fildishtė, sepse krijimtaria e tij pėrjashtonte tė tjerėt. Tė gjitha poezitė e poetit, rreth 13, nė mbi tridhjetė vjet, kishin brenda tyre kundėrshti ndaj asaj qė ishte krijuar para tij. Mos vallė Kavafis shkruante pėr tė pėrjashtuar tė tjerėt? Absolutisht jo. Ai shkruante tė nxirrte pėrjashta tė fshehtėn e vet, e cila mbetej e fshehtė sepse nuk ēkodifikohej dot, duheshin ēelėsa tė rinj pėr ta hapur baulen ku gjendej thesari. Pra Kavafis pėrdorte shenja tė tjera qė pėrbėnin njė kod tė ri.
Te poezia e tij, Mure, poeti shprehet "... pėrreth mė ngritėn mur. /Dhe tani rri dhe dėshpėrohem kėtu. /Mė gėrryen zemrėn dhe trurin ai mur, /sepse jashtė kisha gjėra shumė pėr tė bėrė.".(Pėrkthimi im).
Kėshtu e pėrshkruan ai vetė pėrjashtimin...
Po pėrdorim pėrsėri njė thėnie tė Platonit, qė e kanė shfrytėzuar aq mirė kubistėt: ndjesia ėshtė lėvizje, shpirti, (fryma) palėvizshmėri2. Kubistėt e shndėrruan kėshtu: lėvizja ėshtė armik i formės3. Thėnia e mėsipėrme e Platonit ėshtė, sipas mendimit tim, shumė komplekse. Sipas tij, ndjesia, (aftėsia perceptuese me anė tė shqisave), ndėrgjegjja, qė buron nga qenia materiale njerėzore, ėshtė e lėvizshme, e ndryshueshme, kurse shpirti nuk ndryshon, sepse ėshtė i pėrjetshėm. Kjo na ēon te mendimi se shkrimtari, lėviz, udhėton atje ku do tė shkojė ai edhe pa lėvizur fizikisht, nėpėrmjet dhe falė ndjenjės sė tij, nė vetminė e vet.
Njė studiuese e Kavafit, Alqi Thrilo, nė vitin 1932, nė revistėn Qiklos, nė shkrimin me titull "Disa pėrshtypje nga vepra e Kavafit", shkruan: "Jeta ėshtė njė mashtrim i madh"..Pyes zonjėn e nderuar: Kur jeta ėshtė njė mashtrim i madh, po letėrsia ē'ėshtė? Duke iu referuar poezisė Itaka, ajo bėn njė vėzhgim tė mprehtė kur thotė, natyrisht pėr atė qė udhėton drejt Itakės dhe pėr kėdo qė duhet tė udhėtojė drejt Itakės: " Do tė mėsojė se udhėtimi nuk tė ēon gjėkund, se gjithēka ėshtė e kotė, se Itakat nuk ekzistojnė, por nė udhė do tė argėtohet, do pasurojė egon e vet, do ketė mėsuar tė vėzhgojė... Njeriu do ketė zbuluar magjepsjen nga jeta dhe kėnaqėsinė e ekzistencės...".(Pėrkthimi im).
Jo vetėm kjo poezi, por edhe tė tjera, krejt vepra e Kavafit pėrshkohet nga udhėtimi ndiesor i njeriut nėpėr botė tė panjohura, prej tė cilave shpirti i tij pasurohet. Pikėrisht nė udhėtime tė tilla e gjen shkrimtari tė fshehtėn qė kėrkon tė sakrifikojė duke ua zbuluar tė tjerėve, duke ndjerė dhembjen e vetmisė dhe tė sakrifikimit tė sė fshehtės sė vet. Jeta dhe vepra e Kavafit, por dhe e shkrimtarėve nė pėrgjithėsi, (kėtu nuk fus tė gjithė ata qė shkruajnė e bėjnė male me libra dhe qė fare mirė mund tė quhen shkrum(b)tarė, por jo shkrimtarė), ėshtė njė ikje e hidhur nga realiteti, njė zhytje brenda ndjenjės sė tij, qė lėviz nė realitete tė tjera, tė cilat janė tė vėrteta vetėm pėr tė dhe tė kodifikuara nė shenja, qė presin tė zbėrthehen e tė kuptohen nga tė tjerėt.
Mė vjen edhe sot pėr tė qeshur me diēka qė mė tha dikur njė miku im grek, i cili sot nuk jeton mė. E quanin Vangjelis Pavlopulos dhe e pėlqente Kadarenė, sidomos librin e tij "Kamarja e turpit". Njė ditė, mė tha, vendosa tė shkoja nė Stamboll pėr ta parė atė kamare, ku viheshin kokat e prera tė kryengritėsve kundėr perandorisė. Shkova dhe pyeta gjithkund, asnjėri nuk dinte gjė pėr tė. Qenka mashtrues i madh ky shkrimtari juaj, mė tha. Paska krijuar njė Stamboll tjetėr nga mendja e tij!
Kadareja e kishte krijuar vėrtetė Stambollin e vet, pa lėvizur fizikisht, duke udhėtuar nėpėr kohė nė vetminė krijuese, duke ngritur njė qytet tė ri perandorak, tė besueshėm ndoshta mė shumė se sa i vėrteti.
A ka tė bėjė tradita me tėrė kėto qė thamė? A ėshtė tradita e dhėnė e pėrgjithmonshme, e pandryshueshme? Pėrse tremb largimi prej saj?
Tradita ėshtė njė grumbullim pėrvojash qė jepet e gatshme pėr zgjidhje tė gatshme. Traditė ishte pėr njeriun ngrėnia e ushqimit pa praninė e zjarrit. Mė pas, pas zbulimit tė zjarrit, as i shkonte nė mendje kujt tė hante mish tė gjallė. Nė fillim u pėrdor guri, mė pas veglat prej metali. Njeriu vuri nė pėrdorim rrotėn, e kėshtu me radhė. Pėrvojat e vjetra pėrherė kanė zėvendėsuar tė rejat, po jo brenda njė dite dhe jo pa pėrpjekje e kundėrshti. Vetėm brenda shekullit XX sa tradita janė pėrmbysur nė tė gjitha fushat. Po pėrdor si shembull Urėn e Artės dhe atė tė Patrės. E bukur ėshtė Ura e Artės, janė kėnduar balada pėr tė, por me mėnyrėn si ėshtė ndėrtuar ajo, me vėshtirėsi dhe kurban, mezi qėndroi mė kėmbė, e pėrse? Vetėm pėr tė kaluar matanė njė lumi disa metra tė gjerė. Por pėr kohėn e saj ajo quhej madhėshtore. Shumė vetė dyshuan nė ndėrtimin e saj. A mundet, me atė traditė ndėrtimi tė kalohej mbi det nė dy brigje aq tė largėta, siē ndodhi me Urėn e Patrės, qė duhej tė pėrshkonte disa kilometra? Padyshim, kjo pėrvojė e re e pėrjashton urėn e mėparshme, e quan njė traditė tė tejkaluar, qė nuk jep mė zgjidhje tė frytshme e tė gatshme, pėrjashton traditėn e ndėrtimit tė atyre lloj urave.
Traditat e reja nė fusha tė tjera tė pėrditshmėrisė njeriu i pranon mė lehtė se ato nė fushėn shpirtėrore. Pėr shembull, pranon tė lindė fėmijė me fekondim artificial, tė marrė organet e dikujt pėr t'i ikur vdekjes. Megjithatė e ka tė vėshtirė tė pranojė njė mėnyrė tjetėr tė kėnduari, tė vallėzuari, tė pikturuari, apo tė shkruari. Mė tė vėshtirė e kanė vetė krijuesit qė rendin prapa traditės, tė cilėt ndjehen tė sigurt brenda zgjidhjeve tė gatshme tė sė kaluarės, qė janė tejkaluar dhe nuk e ndihmojnė mė tė fshehtėn tė sakrifikohet pėr t'iu zbuluar tė tjerėve. Kodi i saj estetik ėshtė konsumuar. Kush kėrkon zgjidhje tė tjera, pėrjashtohet prej tyre, sepse krijimtaria e tij do tė krijojė traditė tė re nė tė ardhmen, pra do tė jetė pėrjashtuese pėr ta.
Kjo ėshtė njė temė e gjėrė, qė duhet zhvilluar nė njė tjetėr ese.
Qershor 2007
1. "To mįti dhen tha mborśse na vlépi ton ķlio an dhen ķqe to sqķma tu iliś"- citim i Kakia Nataridit nė librin Piktura (I Zografiki), faqe 12, Athinė 1946
2. "I ésthisi ķne qķnisi, to pnévma aqinisķa", po aty, faqe 58
3. "I qķnisi ķne ehthrós tis fórmas", po aty, faqe 58
(Botuar nė "Gazeta e Athinės"), korrik 2007
E VERDHA TE XHOIS-I: IDHULL I SHPIRTIT VETĖSHĖRBYES
Xhejms Xhois-i te Portreti i njė artisti nė rini pikturon trupin tregimtar me njė rapsodi ngjyrash, qė gjallėrojnė portretin e brendshėm tė heroit, Stefan Dedalus. Ēdo ngjyrė ēkyē dyert e dhomave tė shpirtit tė paformuar tė Stefan-it dhe e sfidon tė piqet. E gjelbra dhe ngjyrė-gėshtenja, janė tė parat qė e shtyjnė Stefanin tė kėrkojė vendin e tij pėrkatės nė botė:
Shfletoi fletėn e bardhė dhe vėshtroi i lodhur tokėn e gjelbėr tė rrumbullakėt nė mes tė reve ngjyrė-gėshtenjė. Mendoi cila zgjedhje ishte e drejtė, tė pėrqafonte tė gjelbrėn apo ngjyrėgėshtenjėn. (13)
Vėshtrimi i kėputur i Stefanit drejt dy ngjyrave, paraqet krizėn e parė tė identitetit. Toka e gjelbėr e rrumbullakėt ėshtė e palėvizshme dhe solide nė kontrast me retė e gėshtenjta, avuj nė lėvizje dhe transformim tė pandėrprerė. Prandaj, zgjedhja mė e sigurtė ėshtė e gjelbra konstante dhe jo e gėshtenjta me karakter tė paparashikuar. Stefani, megjithatė, vendos ti shkėputet shoqėrisė, apo tokės dhe, i izoluar nė vetminė e tij, bashkohet me rrugėn e avullit, me retė. Ai nuk e pėrqafon plotėsisht identitetin e tij irlandez, i cili pėrfaqėsohet nga e gjelbra, dhe shpesh, i turpėruar ndaj kombėsisė sė tij, si njė fėmijė i kaosit, lejon ta karakterizojnė ngjyra tė tjera. Bota e gjelbėrt vyshket. Ngjyra e verdhė nė jetėn e Stefanit simbolizon rrėnimin ekonomik dhe shpirtėror, si dhe luftėn e tij pėr tė pranuar identitetin irlandez.
Nė kapitullin e parė, e verdha prezanton burgosjen dhe vdekjen. Kur Stefani i sėmurė mendon pėr vdekjen dhe ferrin, e verdha ushqen ngushėllimin e errėsirės qė e rrethon:
Duhet tė zhvishej pastaj tė gjunjėzohej dhe tė shprehte lutjet e tij dhe tė binte nė shtrat para se tė ulej gazi, kėshtu ti shmangej vajtjes nė ferr kur tė vdiste
Pėrqėndroi vėshtrimin pėr njė moment jashtė kuvertės dhe pa perdet e verdha pėrreth dhe pėrballė krevatit, tė cilat e kyēnin nga tė gjitha anėt. Drita u ul qetėsisht. (15)
Fjalia e parė e paragrafit ėshtė njė progres detyrash qė tė lė pa frymė. Mund tė krahasohet me rrahjet e shpejta tė zemrės sė Stefanit. Vėshtrimi sugjeron frikėn e djalit kundrejt njė lloj pushtimi, ndoshta tė vdekjes. Imazhi i perdeve ngjason me retė qė rrethojnė tokėn e gjelbėr. Nė kėtė rast Stefani, si toka, gjen veten nė mes tė kėtyre perdeve tė paparashikueshme, tė cilat ngjallin frikė. Si hekura burgu, ato, pėrderisa e kyēnin nga tė gjitha anėt, e izolojnė Stefanin nė pasiguritė e tij, tė cilave nuk mund tu shmanget. E verdha, nė kėtė rast, predikon rėnien e tij drejt errėsirės.
Ndėrsa Stefani imagjinon meshėn e organizuar pėr nder tė vdekjes sė tij, ai pėrfshin pėrshkrimet e famullitarin nė njė raso tė zezė dhe tė artė dhe qirinj tė gjatė tė verdhė mbi altarin dhe arkivolin (20). E vedha sėrish pushton vendin ku do tė vendoset kufoma e Stefanit. Qirinjtė ironikisht ndriēojnė udhėn e vdekjes. Mbiemri tė gjatė tregon autoritetin e qirinjve. E arta nė rason e famulltarit, gjithashtu, sugjeron fuqi, pėrderisa lutjet e famulltarit pėrcaktojnė vendin e Stefanit nė jetėn e pėrtejme. Kjo ngjyrė kontrollon fatin e karakterit nė jetė dhe vdekje.
Ndryshe nga shmangia kundrejt shoqėrisė nė jetė, Stefani i pėrket njė grupi nė vdekje, me tė gjithė tė rinjtė tė pranishėm. Kėnga nė fillim tė librit pėr vendin e vogėl tė gjelbėr (3), e cila pėrshkruan nevojėn e djaloshit pėr tu pranuar nė rrethin irlandez, rishfaqet si njė motiv muzikor nė funeralin e imagjinuar. Nga teksti i kėngės mund tė arrijmė konkluzionin qė trupi i djaloshit do tė varroset nė njė varr tė gjelbėr. Duket sikur Stefani e konsideron veten fėmijė tė Irlandės, botės sė tij, vetėm kur ėshtė trup pa jetė.
Nė kapitullin e dytė, Stefani rrezikon shėndetin e shpirtit tek kthehet nė njė bashkudhėtar me prekjen fizike. E verdha shfaqet si gjurmė e shembjes sė statutit ekonomik tė familjes. Kjo inkurajon ftohjen e Stefanit nga ngrohtėsia shoqėrore dhe zvetėnimin e shpirtit tė vetmuar nga prostitucioni. Nė fillim hasemi me dy furgonė tė mėdhenj tė verdhė tė cilėt qėndruan njė mėngjes para derės dhe burra hynė nė shtėpi me hapa tė rėndė pėr ta zhveshur (56). Ashtu si gjatėsia e qirinjve tė verdhė kėrcėnon trupin e vdekur, madhėsia e furgonėve tė verdhė, sundon mbi gjendjen e pambrojtur e tė cėnueshme tė shtėpisė. Gjuha nė kėtė pasazh ėshtė e dhunshme. Njė nga pėrcaktimet e fjalės angleze tramp (ec me hapa tė rėndė), sipas Fjalorit Anglez tė Oksfordit ėshtė tė shfrytėzosh pa vend, ndėrsa dismantle do tė thotė tė zhveshėsh dikė, striptizė. Shtėpia ėshtė dhunuar nga burra pasi ka duruar keqtrajtimin e shkaktuar nga alkoolizmi i babait tė Stefanit, zotit Dedalus.
Xhois-i pėrshkruan rėnien ekonomike si rezultat tė alkoolizmit nėpėrmjet metaforės sė zbrazjes shpirtėrore, ku ngjyra e verdhė vazhdon tė pėrhapė kundėrmimin intoksikues tė mėkatit:
Ai kaloi i pakundėrshtuar midis dokeve dhe pranė skelave, duke menduar pėr shumicėn e tapave qė kėrcenin mbi sipėrfaqen e ujit nė njė zhul tė trashė tė verdhė. (57)
Tapat qė notojnė nė shkumėn e verdhė, simbolizojnė shishet e pafund tė alkoolit tė zbrazura nga babai i Stefanit, zoti Dedalus. Stefani zbulon nė kėtė zhul pasojat e alkoolizmit dhe nė njė mėnyrė joshet nga vetmia e tij tė ndjekė gjurmėt e babait dhe tė pėrqafojė njė lloj tjetėr drogimi. Ai e lejon shkumėn e verdhė ta ndotė, tė ringjall tek ai trazirėn qė e kishte ēuar mbrėmjeve nga kopshti nė kopsht nė kėrkim tė Mercedesit (57), figurės sė femrės tė frymėzuar nga Konti i Monte Kristos. Dėshirat e tij seksuale kėrcejnė si tapa shishesh nė sipėrfaqen e verdhė; epshe qė ecin pėrherė mbi themele uji, jo mbi njė tokė tė qėndrueshme.
Udhėtimi i Stefanit pėrmes dallgėve emocionale udhėhiqet nga fenerė, tė cilėt nuk shėrbejnė si objekte sqarimi, por si ciceronė tė errėsirės. Trazira e tij u shfaq si njė dallgė tingulli: dhe nė baticėn e muzikės sė rrjedhshme arka udhėtonte, duke zvarritur pas litarėt e fenerėve nė tragėn e saj (65). Folja trailing (duke zvarritur) pėrshkruan fustanin e nusėrisė qė tėrhiqet drejt altarit. Ndėrsa folja wake pėrveē tragės mbart kuptimin e vajtimit pėr tė vdekurit. Nė kėtė rast marshimi i fenerėve na shpie nė ujin e shkumėzuar tė lėnė pas nga anija ose, siē e shpreh pėrcaktimi i dytė i foljes wake, nė vajin e vdekjes. Arka mund tė krahasohet me trupin e djaloshit qė noton drejt rrugės sė shkatėrrimit, pėrderisa i mbushur me dėshira seksuale ai ngjason me njė dallgė qė nuk mund tė kontrollohet. Kėsaj rradhe fenerėt e pakėt (qė) lėkundeshin nė flladin e natės dhe ragėtinin me trishtim paralajmėrojnė stuhinė nė afrim. Dallgėt e mėdha tė dėshirave tė Stefanit do tė pėrmbysin arkėn, objektin e vetėm stabėl.
Stefani zhytet nė zhulin e trashė tė verdhė tek merr rrugėn drejt degradimit shpirtėror. E di qė njė lloj vdekjeje e pret:
Njė shtresė e hollė i mbulonte sytė
Ai qėndroi palėvizur dhe vėshtroi sipėr drejt hyrjes sė zymtė tė morgut dhe nė rrugicėn e errėt me kalldrėm anash saj. Pa fjalėn Ngastra nė murin e rrugicės dhe ngadalė thithi ajrin e rėndė. -Ėshtė shurrė kali dhe kashtė e kalbur, mendoi. Njė erė e mirė pėr tu thithur. (76)
Kjo skenė predikon humbjen e pafajsisė sė Stefanit. Nė kėtė paragraf, Xhois-i ka paracaktuar takimin e karakterit tė tij me prostitutat. Na ka dhėnė njė pėrshkrim tė shkurtėr tė morgut shpirtėror tė sė ardhmes sė Stefanit, si rezultat i devijimit tė tij nga rruga e pastėr. Kėmbėt e prostitutės shkojnė nė vdekje; hapat e saj tė ēojnė drejt e nė varr (Proverba 5:5). Sytė e tij tė mbuluar nga njė perde e hollė shpjegojnė qė ai nuk zotėron mprehtėsinė tė zgjedh midis tė drejtės dhe tė gabuarės.
Fjala Ngastra mund tė pėrshkruaj pjesėn e tokės tė ngjashme me vendin e vogėl tė gjelbėr ku Stefani do tė varrosej nė meshėn e imagjinuar. Gjuha sugjeron Stefanin e varrosur tė gjallė, i cili me ngadalė thith ajrin e rėndė, oksigjenin e pakėt brenda arkivolit. Ai pėlqen tė shijoj ajrin e funeralit tė shpirtit tė tij. E verdha, e pranishme nė urinėn dhe kashtėn, tani njė simbol epshi, gudulis dėshirat e Stefanit pėr ēlirim seksual.
Mė vonė, kundėrmimi i urinės kthehet nė neveri pėr Stefanin pas shmangies sė mėkatit seksual: Nė fund ai zbuloi qė e vetmja erė kundėr sė cilės shqisa e nuhatjes revoltohej ishte njė lloj kutėrbimi peshku bajat i ngjashėm me urinėn e ndenjur (131). Pėr tė rivendosur besimin te Zoti dhe pėr tė provuar veten tė denjė, Stefani duhet tė mposht kėtė kutėrbim qė i kujton gratė, objektet e tij tė adhurimit. Ndėrmjetėsit e Stefanit dhe prostitutave janė flakėt e verdha tė gazit, tė cilat e udhėheqin drejt flakėve tė ftohta tė njė ferri tokėsor.
Fenerėt e verdhė rishfaqen nė fund tė kapitullit tė dytė, ku ai takon gratė e parfumosura pa ngut. E verdha, si ngjyrė ngashėnjimi, hyjnizohet:
E pushtoi drithėrima dhe sytė iu errėsuan. Flakėt e verdha tė gazit u ngritėn pėrpara shikimit tė tij tė shqetėsuar kundėr qiellit me avull, duke u djegur si pėrpara altarit
Ishte nė njė botė tjeter: ishte zgjuar nga njė gjumė i thellė shekujsh. (88)
Stefani gjashtėmbėdhjetė vjeēar verbohet nga epshi, i mrekulluar nga flakėt e verdha. Imazhi i flakėve duke u djegur si pėrpara altarit sugjeron qė ato janė objekte sakrifikimi, ndėrmjet tė cilave Stefani mund tė hyj nė vendin e bekuar tė kėnaqėsive tokėsore. Ndėrmjetėsit e verdhė e shpien Stefanin nė njė botė tjetėr, atė tė hyjneshave apo prostitutave. Kjo skenė ėshtė e ngjashme me atė tė vdekjes ku qirinjtė e gjatė tė verdhė rrethojnė trupin e tij si udhėheqės tė nėntokės. Stefani ecėn nė qiellin me avull tė emocioneve, nė njė themel resh, nga i cili, pėrfundimisht, bie si shi. Ai e percepton kėtė eksperiencė quasi-fetare si njė rizgjim nga vdekja, por ironikisht nė kėtė moment vdes shpirtėrisht. Kjo botė tjetėr ėshtė njė lloj ferri qė tė ngrin shpiritn. Flakėt e verdha mund tė krahasohen me flakėt e ftohta tė ferrit.
Ato rifuten nė skenė si kujtimet e aromave tė kėndshme tė parfumeve, kur Stefani i penduar diskuton me drejtorin e shkollės, i cili e inkurajon tė bėhet prift, kuptimin e fjalės les jupes. Tigulli i kėsaj fjale, i ngjashėm me zbėrthimin e zinxhirit apo heqjes sė rrobave, prodhon te Stefani ndriēimin e zbehtė tė verdhė qė fshehu flakėn shumė tė vogėl ndezur mbi faqen e tij (135). Shkėlqimi rishfaqet si njė objekt kėnaqėsie kur Stefani shikon qiellin nė rėnie, gjithashtu, i pėrshkruar si qielli me avull. Kjo tregon qė ai ėshtė endacak nė botėn e paqėndrushme tė ndienjave. Dėshira e karakterit pėr gratė nuk ėshtė mundur. Nė tė kundėrt, fjala les jupes solli nė mendjen e tij njė parfum delikat dhe mėkatar (135). Stefani ėshtė njėkohėsisht i joshur dhe i neveritur nga kjo erė, e cila nė momente maskohet si kundėrmim epshi si nė shembullin e urinės ose si temjan para altarit, siē janė vetė prostitutat e parfumuara pranė flakėve tė verdha (88). Kujtimi i dritave tė verdha e ndalon Stefanin nga pėrqafimi i plotė i doktrinės kristiane.
Gjithashtu, ngjyra e verdhė ka lidhje me mospranimin e rrėnjėve tė tij irlandeze. Nė skenėn e darkės (nė kapitullin e parė) nė dhomėn e Dedalus-it, e gjelbra shfaqet si simbol patriotizmi irlandez nė objektet e pranishme si njė drethkė e gjelbėr dhe njė flamur i gjelbėrt qė valėvitej (25). Nė kapitullin e fundit, pėr tė treguar turpin e Stefanit drejt identitetit tė tij irladez, dredhka e gjelbėr kthehet nė tė verdhė:
Dredhka qahet mbi mur
Dredhka e verdhė mbi mur. (157)
Vyshkja e bimės ėshtė simbol i neglizhimit tė rrėnjėve kombėtare. Stefani e adhuron tė verdhėn qė haset sėrish te fildishi i verdhė: fjala tashmė shkėlqeu nė trurin e tij, mė e qartė dhe me e shndritshme se sa fildishi i pėpunuar nga dhėmbėt lara-lara tė elefantėve (157). Sėrish, dėshmojmė ekzaltimin e objektit si njė iluminizėm shpirtėror shkėlqeu nė trurin e tij. Duke kthyer fildishin e verdhė nė idhull, ai kundėrshton rrėnjėt e mirėfillta irlandeze.
Stefani i pėrulet ēdo gjėje, veē Zotit. Ngjyra e verdhė shėrben si urė nė ajėr qė e shoqėron te idhujt e tij. Megjithėse nga rruga e verdhė Stefani pėrfiton lirinė individuale si njė artist, ai humbet lidhjen shpirtėrore me fenė dhe krenarinė kombėtare. Kujton se ėshė zgjuar nė njė botė tjetėr, por njė gjumė i thellė mbėrthen shpirtin e vetmuar, krenar qė thėrret non serviam. Ngjyrat janė doktrina e tij; e ndihmojnė tė piqet duke shkaktuar rėnien dhe ngjitjen si shigjetė nė fluturimet e egėrta.
New York, 2006
© Autorja. Nuk lejohet ribotimi pa lejen e autores.
MASHTRIMI NĖ LETĖRSI - vazhdim
(absurdi te Miti i Sizifit tė Kamysė)
esé
Nga Hiqmet Meēaj
Shkaqet qė mė shtyjnė tė ndėrmarr kėtė esé nuk janė tė shumtė. Me anė tė saj, duke vazhduar idenė e mashtrimit nė letėrsi, mė duhet tė shprehem se shkrimtarėt, mes tė cilėve edhe Kamyja, duan tė na mbushin mendjen se teoritė e tyre qėndrojnė mė kėmbė edhe duke na sjellė argumente anėsore nga njė mit. Nė kėtė rastin e Kamysė kemi njė paraqitje klasike mashtruese tė mbrojtjes sė idesė sė absurdit, se lumturia dhe moskryerja e misionit jetėsor deri fund, janė themeli i jetės. Sipas kėtij autori, Sizifi duhet tė jetė i lumtur nė absurditetin e vet tė mosēuarjes sė gurit asnjėherė nė majė tė malit. Mjafton vetėm pėrpjeka pėr tė arritur nė majė. Rezultati nuk ka rėndėsi.
Lexoj mitin, bazėn e tij themelore, siē pėrshkruhet nė njė enciklopedi greke, por qė Kamyja na sjell diēka tjetėr, tė zgjeruar, e cila i shėrben idesė qė ai kėrkon tė na pėrcjellė. Ja miti: Sizifi, djali i Eolit, mbret i Korintit. Sizifi ishte i dėgjuar pėr veprimet e kėqia tė tij (nėnvizimi im). Ngriti mure nė ngushticė, (aty ku sot ndodhet kanali-shėnimi im) dhe merrte taksė tė rėndė nga ēdo udhėtar (I detyronte kalimtarėt tė punonin pėr tė- shėnimi im) . Pėr mėkatet e tij u dėnua tė shkonte nė Skėterrė tė rrokulliste njė gur tė madh drejt majės sė njė mali. Por, sapo afrohej pėr atje, shkėmbi rrėshqiste pas dhe ai e fillonte nga e para ngjitjen. Dhe ajo vuajtje e tij vazhdonte pambarimisht. (Enciklopedia Idra, vėllimi 10, faqe 3493-3494, botim i vitit 1987).
Vetėm kaq. Pra thelbi i mitit pėrbėhet nga njėra anė prej prapėsirave dhe mėkateve tė rėnda tė Sizifit, nga ana tjetėr prej ndėshkimit tė tij. Ėshtė ēuditshme se, sipas kėtij varianti bazė tė tij, kemi nė themel gurin nga kreu deri nė fund: Sizifi ngriti mur, kuptohet me gur dhe u ndėshkua tė ngrinte gur nė Skėterrė, duke mos arritur tė ngrinte mė mur.
A nuk e ka ditur kėtė thelb Kamyja? E pabesueshme ta pranojmė se nuk e dinte. Po pėrse ai na e sjell mitin nėpėrmjet degėzimeve tė tij, nėpėr paraqitjet dytėsore e jo nė atė thelbėsore?
Ja fragmenti kryesor i mitit i sjellė nga Kamyja. "Po t'i besojmė Homerit, Sizifi ėshtė njeriu mė i ditur dhe mė i kujdesshėm midis te vdekshmėve. Megjithatė, sipas njė tradite tė vjetėr, atė e tėrhiqte zanati i cubit. Nuk mė duket kontradiktore. Opinionet janė tė ndryshme pėr shkaqet pėrse u dėnua qė tė bėnte nė ferr punė tė padobishme. Para sė gjithash, e dėnojnė pėr mendjelehtėsi nė sjelljet me perėnditė. Nuk i ruajti sekretet e tyre. Egina, vajza e Azopit, u rrėmbye nga Jupiteri1. I ati u befasua nga kjo zhdukje dhe u ankua te Sizifi. Ky i fundit, qė kishte dijeni pėr rrėmbimin, i premtoi Azopit t'i tregonte, me kusht qė ky t'i jepte ujė kėshtjellės sė Korintit. Midis rrufeve qiellore dhe bekimit tė ujit, ai zgjodhi tė dytėn. Pėr dėnim, u dėrgua nė ferr".*
Te ky fragment i sjellė nga Kamyja, Sizifi na pėrshkruhet i ngarkuar me virtyte, mė i ditur dhe mė i kujdesshėm midis te vdekshmėve, vetėm se e tėrhiqte zanati i cubit. Por edhe kėtė ves autori i cituar ia fal, nuk i duket kontradiktor. Ndryshe, teoria e tij pėr absurdin nuk mund tė mashtrojė. Sipas kėtij versioni, Sizifi dėnohet sepse midis rrufeve dhe bekimit tė ujit ai zgjodhi tė dytėn. Kam tė drejtė tė pyes: Pėrse nuk u dėnua me ujė por me gur? Kėtu lind ēarja e parė nė logjikėn e mitit dhe atij tė Kamysė.
Edhe nė traditėn e shumė popujve, jo vetėm nė lashtėsi, masa e ndėshkimit vihet mbi bazėn e asaj qė kryhet nga fajtori: nė se vret, vritesh. Nė se tė kapin duke vjedhur, p.sh. njė dele, ta varin atė nė qafė e tė turpėrojnė pėr tėrė jetėn duke tė shėtitur, pra ta bėjnė jetėn skėterrė. Nė disa vende tė tjera vjedhja ndėshkohet me prerje dore, pra hiqet nga trupi ajo pjesė qė u pėrdor pėr tė kryer veprimin e ndaluar..
Kurse Sizifi pėrdori gurin pėr tė kryer prapėsitė e tij dhe u ndėshkua me ngritje guri, jo me dele. Nė njė pamje jo aq figurative tė ēmitologjizuar, Sizifi mund tė jetė njė njeri i zakonshėm qė e shėtitin fshat mė fshat e krahinė mė krahinė me njė gur nė shpatulla, duke e turpėruar, pra duke ia bėrė jetėn skėterrė. Edhe nė kėtė rast bartja e gurit nuk ka si qėllim ndėrtimin e murit, pra nuk kryhet me tė asnjė punė, ėshtė njė lodhje e kotė me qėllim jo ndėrtimin, por ndėshkimin. A mund tė jetė i lumtur Sizifi apo ēdo lloj sizif tjetėr me kėtė? Kotėsia e punės dhe e lodhjes a do tė ishin burim kėnaqėsie nė njė rast tė tillė? Padyshim, jo dhe pėr asnjė.
Homeri gjithashtu na tregon se Sizifi kishte lidhur me zinxhirė Vdekjen, vazhdon citimin Kamyja. Plutoni nuk mund ta duronte kėtė pamje tė shkretė tė mbretėrisė sė vet. Ai dėrgoi perėnditė e luftės tė ēlironin vdekjen nga duart e ngadhnjimtarit.
Ky citim i duhet autorit tė arrijė nė pėrfundimin se Sizifi i pėrēmonte perėnditė, se ai donte tė vepronte tė ndryshe, i lirė prej tyre, tė shijonte pasionet e jetės i shpenguar. Mos vallė nė kėtė rast nuk kemi tė bėjmė me njė hero absurd por anarkist? Mos kemi tė bėjmė me njė tentativė pėr tė qenė ndryshe, pėr tė pėrjashtuar tė tjerėt duke u bėrė mė pas i pėrjashtuar prej tyre? Por kjo ėshtė njė ēėshtje e rėndėsishme qė duhet trajtuar nė njė esé tė tėrė.
Qė Sizifi lidh me zinxhirė vdekjen, nė rregull, dėshiron tė jetė i pavdekshėm edhe vetė, pra t'u ngjajė perėndive. E bėn kėtė edhe pėr tė tjerėt, pėr tė gjithė njerėzit? Cili motiv e shtyn? Ėshtė ngasje e brendshme e vetvetes pėr vetveten, apo pėr vetveten dhe tė tjerėt? Cilėndo nga tė dyja tė pranojmė, nė asnjė rast nuk do tė vėrejmė se veprimi i Sizifit ėshtė absurd, shterp dhe pa fryt. Revolta ndaj njė vullneti sipėror pėr tė ndryshuar diēka, nuk ėshtė asnjėherė veprim absurd, edhe nėse nuk arrin tė plotėsohet si kryerje. Mirėpo vėshtirė tė pranojmė se ai e kryen kėtė veprim edhe pėr tė tjerėt, sepse sipas mitit, tė cilin e solla nė fillim, Sizifi ėshtė njeri plot vese qė dėmton tė tjerėt. Ai dėnohet tė mos kryejė nė skėterrė atė punė qė e kreu nė jetė, me anė tė sė cilės dėmtonte tė tjerėt. Edhe vdekjen, sipas kėsaj logjike, ai e mbėrtheu vetėm pėr vetveten, qė tė kthehej pėrsėri nė jetė, ku bartja e gurit do tė pėrfundonte me ndėrtime muresh, ndarės tė njerėzve, pengesė qarkullimi tė lirė, me qėllim pėrfitimi e plotėsimi tė dėshirave tė mbrapshta qė i mbulonin shpirtin.
Dhe nė librin "Fjalor i mitologjisė", me autor Todi Dhama, botim i shtėpisė "8 Nėntori", Tiranė, 1977, nė faqen 221-222 Sizifi pėrshkruhet kėshtu: "Tė gjithė poetėt e vjetėr e tregojnė si vjedhės, gėnjeshtar dhe dinak". Kurse mė tej vazhdon: "Shkaqet pėr tė cilat qe dėnuar Sizifi, Homeri nuk i tregon, kurse autorė tė mėvonshėm japin versione tė ndryshme (Sizifi qe dėnuar kėshtu, sepse tregoi planet e perėndive, ose sepse grabiste udhėtarėt, ose se i tregoi Asopit se ku e kishte fshehur Zeusi vajzėn qė kishte mbėrthyer").
Po tė gėrmojmė edhe mė nė mitologjinė greke do tė vėrejmė se ekziston edhe njė tjetėr, qė fare mirė mund tė quhet "binjaku i Sizifit", i quajtur Skiron. Ky, si edhe Sizifi, qėndronte nė istmin (ngushticėn) e Korintit Ai i detyronte udhėtarėt qė t'i lanin kėmbėt, pastaj nė shenjė falėnderimi i hidhte nga maja e njė shkėmbi nė det, qė tė shėndoshte breshkat me tė cilat ai ushqehej.
Nuk dimė cili nga tė dy heronjtė mitologjikė ėshtė mė i vjetri, por tė dy janė tė ngarkuar me vese tė ngjashme dhe tė dy i kryejnė prapėsitė nė ngushticėn e Korintit, nė Peloponez.
Po pėrse Kamysė nuk i intereson tė merret me thelbin, tė thotė ose tė shpjegojė se janė veset ato qė e ēojnė Sizifin nė Skėterrė? A do t'i interesonte autorit tė Absurdit tė bėnte tė lumtur nga mundimet njė njeri qė vuan tė kėqijat qė ka kryer? Pėrse dėshiron ta paraqesė Sizifin si njė pararendės tė largėt tė Krishtit, apo ta pėrqasė me proletariatin? Edhe Krishti, si Sizifi, mban njė peshė nė ēastin para vdekjes. Duhet ta ēojė kryqin te shtylla ku do ta mbėrthejnė pėr tė vdekur. Mirėpo Krishti nuk dėnohet me Skėterrė pas vdekjes, ku tė torturohet duke mos e ēuar dot kryqin te shtylla e sa herė qė ai t'i bjerė nga supat, tė kthehet prapsht e ta fillojė veprimin nga e para. Krishti e do ndėshkimin, kryqin, ai ėshtė i barabartė me kryqin. Thuhet se Krishti vdiq i lumtur, pasi u dha ngushėllim njerėzve me vdekjen e vet dhe akti i tij ka njė fillim e njė fund. Te Sizifi ndodh ndryshe: nė jetė u ka sjellė telashe e mundime njerėzve dhe perėndive, ka ndėrtuar mure me gur pėr tė ndarė njerėzit, se kėshtu realizonte dėshirat e tij tė prapshta, dėnimi i tij pėr tė mbartur gurin ka si qėllim tė vetėm ndėshkimin dhe kjo nuk ka mundėsi t'i sjellė gėzim, aq mė tepėr kur thuhet nė mit, se kur i iku vdekjes njė herė, iu dha i shfrenuar gėzimeve tė jetės. Po tė lexojmė mitin e Odisesė, mėsojmė se duhet tė ketė qenė kjo kohė kur Sizifi u lidh pėr kėnaqėsi epshore me Antiklenė, tė fejuarėn e Laertit, (prindėt e ardhshėm tė Odisesė), prej nga do tė lindte heroi mitik i Trojės. Pra, Odiseja na del sipas kėtij miti, djalė jo i ligjshėm i Sizifit. Prej tij besohet t'i ketė marrė disa nga veset: sidomos dinakėrinė, vjedhjen dhe gėnjeshtrėn. Kujtojmė se nė Luftėn e Trojės ai u fut me Diomedin fshehtazi nė Trojė dhe grabiti statujėn mbrojtėse tė qytetit, Paladiumin.
Sipas historianėve tė lashtė, Peloponezi dikur quhej Pellasgji dhe dihet se pellazgėt qenė mjeshtra nė ndėrtime muresh me gurė ciklopikė. Ata kishin ndėrtuar edhe muret e Athinės sė vjetėr. Dihet se atikasit i dėbuan pellasgėt, por para se tė bėnin kėtė, u krijua fushata propagandistike kundėr tyre. Dihet gjithashtu se dėbimet kryhen me dhunė, jo me mirėsjellje. Nė mitin propagandistik mbi Tezeun, heroin e Atikės, mes tė tjerave heroizma tė Tezeut, pėrmendet vrasja e hajdutit Sinid, tė mbiquajtur Pitiokampt, (pėrkulės i pishave). Ai ishte i pajisur me njė forcė tė madhe, pėrkulte pishat mė tė trasha, afronte majat e tyre dhe lidhte aty kalimtarėt qė kishte zėnė. Degėt, kur drejtoheshin, i shqyenin viktimat. Sinidi vepronte nė ngushticėn e Korintit, njėlloj si Sizifi dhe Skironi. Tė tre janė me forcė tė madhe, e pėrdorin forcėn pėr tė kryer tė kėqija dhe ndėshkohen. Po ashtu, nė mitin mbi Tezeun, ky vrau Skironin nė kufirin midis Megarės dhe Atikės, e hodhi atė nė det, por deti dhe toka nuk donin ta pranonin trupin e hajdutit, kėshtu qė ai qėndroi pėr ca kohė i varur nė ajėr, derisa mė nė fund u shndėrrua nė shkėmb. Te ky mit kuptohet fare qartė se ky popull, pra pellasgėt, as tė gjallė nuk kishin mė vend nė tokė e nė det, se toka dhe deti duhej t'i pėrkisnin njė populli tjetėr, tė cilėt i pėrfaqėsonte heroi i tyre, Tezeu.
Skironi shndėrrohet nė gur, nė atė qė i simbolizon pellasgėt, njerėz tė mureve me gurė ciklopikė. Kurse Sizifi u dėnua tė ngrinte nė Skėterrė njė gur tė madh, pa arritur ta ēonte dot nė majė tė malit, nė njė mundim tė pafund e tė padobishėm. Nė tė gjitha kėto raste, asnjė prej kėtyre figurave mitike, nė veēanti Sizifi, nuk mund tė ndjehen tė lumtur. Miti i Sizifit fare mirė mund tė quhet miti i veprimit tė papėrfunduar, moskryerje e detyruar e diēkaje nėn dhunėn e njė vullneti superior. Sizifi nuk ka mė tepėr vese se Zeusi. Zeusi ėshtė kryeperėndi, i pavdekshėm, Sizifi princ i Korintit, i vdekshėm. Zeusi mbretėron qiellin, tokėn, ujėrat dhe nėntokėn, jetėn dhe vdekjen. Principata e Sizifit ėshtė e vogėl. Zeusi dhunon perėndi dhe njerėz. Sizifi nuk mund tė arrijė dot te perėnditė. Edhe nga kėto qė thamė, kuptohet se Sizifi nuk mund tė jetė i lumtur. Ai ndjehet i fyer dhe i poshtėruar, i nėnshtruar e pa personalitet, njė i tepėrt qė nuk sjell dobi as i gjallė e as i vdekur. Ai nuk ėshtė absurd sepse do tė duhej tė pranonim qė absurditeti lind nga kotėsia. Kėshtu do ta thjeshtonim sė tepėrmi problemin. Kėtu kemi njė lojė me mashtrimin, tė cilin Kamyja e pėrdor pėr tė na mbushur mendjen se njė teori mund tė qėndrojė mė kėmbė edhe duke sjellur argumente anėsore nga njė mit.
18-05-2007
*- Citime nga libri "Miti i Sizifit" i Alber Kamysė, pėrkthyer nga frėngjishtja prej Petrit Sinanit, botim i vitit 1992, Tiranė, shtypshkronja A.Z.Ēajupi
1- Sipas mitit vajza u grabit me urdhėr tė Zeusit, ose nga vetė Zeusi, i cili edhe e fshehu diku duke e mbėrthyer. Sizifi nuk e tregoi kėtė fakt se i dhimbsej babai apo vajza, por qė tė pėrfitonte, duke spiunuar kryeperėndinė.
(Botuar nė "Gazeta e Athinės", maj 2007)
HIQMET MEĒAJ
(Pasthėnie e autorit pėr botimin e romanit Kukullat e pyllit)
Ky shkrim nuk merr pėrsipėr tė ezaurojė katėrcipėrisht shkaqet qė e lindėn modernizmin, historike apo sociale, as meritat e tė metat e tij. Ėshtė e vėrtetė se modernizmi, me degėzimet e shumta, solli dhe po sjell pasuri tė pafundme veprash dhe kryeveprash nė tė gjitha fushat e letėrsisė dhe tė artit, stile, mjete shprehėse. Ėshtė gjithashtu e vėrtetė se zbulimet e mėdha nė botėn e shkencave, sidomos nė fizikė, tronditėn mjaft pikėpamjet filozofiko-estetike tradicionale, duke hedhur bazėn pėr platforma tė reja tė mendimit, mbi tė cilat do tė lindėte modernizmi.
Filozofi estet amerikan P. Blank ėshtė shprehur se gjithė merita e Shredingerit, Hajzenbergut, Dirakut, Borit qėndron nė formulimin se bota kuptohej si diēka e pėrbėrė nga thėrrmija materiale, kurse doli nė fakt se ėshtė njė sistem valėsh, qendėr e njė cikloni valėsh ose luhatje e eterit imagjinar. Sipas tij ishte meritė e zbulimeve tė mėdha shkencore tė autorėve tė mėsipėrm qė materia u bė sinonim i energjisė. Pas kėsaj, po sipas tij, tani materies si mbetet fare gjė dhe ēdo aspekt qėndrueshmėrie bėhet iluzor. Blanku ėshtė i mendimit se njerėzimi jeton nė njė botė hijesh, ajo qė ndodh nė tė vėrtetė nuk mund tė kuptohet dhe ēdo gjė, deri te sendet e njerėzit, janė fantazma tė vetes sė tyre. Kėshtu qė arti bėhet abstrakt, sepse vetė bota ėshtė bėrė abstrakte.
Para njė hopi tė tillė tė shkencės, qė do tė pėrgatisė shtysėn aq tė madhe tė zhvillimeve tė shekullit XX, njerėzimi ndjen krizėn e personalitetit tė vet. Estetja Sjedakova vėren se modernizmi nisi nė kohėrat e ashtuquajtura tė krizės sė personalitetit dhe kėsisoj duhej tė kishte punė me kėtė krizė. Meqė gjėrat koklaviten, nuk janė mė aq tė thjeshta si mė parė, sipas saj, duhej tė krijoheshin forma tė reja mė reale se ato qė zotėrojnė nė kohėn e tashme: kėrkohej njė harmoni e re, mė e koklavitur, mė e thellė.
Kriza e personalitetit ndjehet thellė nė tė gjitha rrymat moderniste, te simbolizmi, dadaizmi, surrealizmi, ekzistencializmi, pėrroi psiqik, antiromani, realizmi magjik, etj.*
Te pėrfaqėsuesit e shquar tė pėrroit psiqik, Prusti, Xhojsi, Kafka etj, si dhe ata tė ekzistencializmit si Sartri, Kamy, kriza e personalitetit pėrftohet nė gjėndje unikale, herė si vetizolim, neveri, bashkėfajėsi e herė tjetėr si paaftėsi pėr tė perceptuar botėn materiale jashtė botės iluzore.
Kafka ėshtė i mendimit se njeriu nuk mund tė ketė personalitet, pėrderisa jeton nė situata absurde.
Xh. Xhojsi nė romanin Ulisi, botuar nė vitin 1924 shprehet me gojėn e njerit prej personazheve se jeta e secilit nga ne ėshtė baras me shumė ditė njėra pas tjetrės. Duke kaluar pėrmes vetvetes ne takojmė hajdutė, shpirtėra, trima, pleq, tė rinj, gra, tė reja, vėllezėr, bashkėpunėtorė. Por te ata takojmė gjithmonė e gjejmė veten tonė.
Kriza e personalitetit ėshtė njė temė mjaft e gjerė qė kėrkon vėmendje dhe trajtim tė veēantė pėr tė kuptuar thellė krijimtarinė moderniste. Por ajo lidhet ngushtė me krizėn e kohės dhe nuk mund tė vėshtrohet asnjera mė vete, pasi prej tyre rrjedhin edhe prurjet e tyre tė mėdha nė fushėn e gjuhės, simboleve, shenjave e kodeve tė tjera.
Teoria e relativitetit e Ajnshtajnit, sipas sė cilės bota nuk ėshtė me tre dimensione, por me katėr, ku trupat e ndryshėm nuk kanė vetėm gjatėsi, gjerėsi, thellėsi, por edhe kohė tė ekzistencės sė tyre, nuk mund tė mos prekte krijimtarinė letrare e artistike.
Bergson e konsideronte kohėn ireale dhe e barazonte me kujtesėn. Sipas tij kujtimet janė faktor vendimtar nė jetėn e njeriut, bazė e ekzistencės sė tij. Ai kėshtu i hap shtigje me filozofinė e vet letėrsisė sė pėrroit psiqik tė Prustit, Xhojsit, Kafkės.
Kujtimet nuk paraqitin jetėn e njeriut, por e gėlltitin atė, e vėnė nėn pushtetin e tyre; nuk janė mbresat qė na rrėfejnė pėr jetėn, por jeta pėrbėhet nga vetė kujtimet.
Shkrimtarėt modernistė e mohojnė rrjedhjen e kohės nė njė drejtim. Copėzimi i kohės, u bė pėr modernistėt pikėnisje e irracionalizmit, ku personaliteti copėzohet nė gjėndje tė kundėrta shpirtėrore. Copėzimi i kohės jepet sidomos nė antiromanet e Rob-Grijesė, ku ka kaos ngjarjesh qė duken absurde, ngaqė koha jepet e copėtuar dhe e ēliruar nga lidhjet shkak pasojė.
Sipas A. Hauzer (estet amerikan), kujtesa mbi kohėn ėshtė njė periudhė e caktuar e jetės sonė dhe ska ekzistencė reale.
Platforma e estetikės moderniste pėr hapėsirėn dhe kohėn ėshtė ndėrtuar duke u mbėshtetur te filozofia pozitiviste e Mahut dhe Avenariusit ku hapėsira dhe koha janė vargje tė rregullta ndijimesh
Pėr modernistin e shkuara ende ska qenė, ajo pret tė ardhmen e saj. Forma e kohės ka kaluar pakthyeshėm...mbetet vetėm montazhi mekanik i copėzave, nė mbledhjen e tė cilave nuk presupozohet asnjė lloj kufizimi, kurse shenjat janė tė kufizuara e tė zbrazėta.
Eliot - Nė fundin tim ėshtė fillimi im.
Kavafis - ...Mėsoje se kurrė,
askush nuk lindi dhe nuk vdes askush. poezia pėrjetėsi
Paul Celan Duke ia hequr kohės guackėn, e mėsojmė tė ecė
koha kthehet nė guackė. poezi corona
Nė jargė paravdekje nėn parzmėn e erėrave dhe hėna
plastė si bombė.
Njė tjetėr tokė ardhtė! poezi jo kėtu dhe jo menjėherė
Elitis Asgjė nuk vjen. Asgjė
nuk shkon. - poezi klima e mungesės
Jetėn time e solla kėtu
mbledhje tė bardha, shuma tė zeza. - poezi pėrvjetor
Jetojmė veē falė pėrjashtimit
shtiremi se asgjė nuk ndodh. - poezi lufta e Trojės
A. Breton te Manifesti i parė i surrealizmit 1924 thotė: Unė besoj nė bashkimin e ardhshėm tė kėtyre dy gjendjeve, qė nė vėshtrimin e parė duken si tė kundėrta: gjumit dhe tė realitetit nė njė realitet absolut, nė njė superrealitet.
Sipas modernistėve gjuha ėshtė pushtet tiranik pėrdhunues, ajo nuk e zbulon botėn, por e mbyll nė shtatė dryne qė duhen thyer, shprehet Sjedakova. Kurse nė estetikėn semiotike objekti themelor i vėmendjes sė artistit duhet tė jetė procesi i ndėrtimit tė veprės artistike, jeta e pavarur e fjalėve dhe jo njerėzit, sjelljet, mendimet, ndjenjat e tyre. Arti nė tėrėsi shpallet gjuhė dhe vlera estetike e veprave artistike lidhet me strukturat e shenjave tė ndryshme dhe raportet e tyre formale.
Shkrimtarėt modernistė ndjejnė terrorin verbal, shkatėrrimin e gjuhės, gramatikės, sintaksės. Kjo edhe te pėrroi psiqik, dadaistėt, futuristėt, ekspresionistėt, surrealistėt, pėrfaqėsuesit e antiromanit. Pėrfaqėsuesit e kėsaj rryme, tė ashtuquajturit chozistė (sendistė), pasi kanė pėrjashtuar njeriun nga qendra e artit, pėrdorin njė gjuhė natyraliste, me fjali tė gjata dhe plot imtėsira. Pėr modernistin tjetėr kod ka shkrimtari, tjetėr lexuesi e pėrderisa ekzistojnė dy kode tė tillė, mė tepėr rėndėsi ka ai i tė parit.
Te ky fragment i Rob-Grijesė ndjehet fort mirė se si vepra letrare ėshtė vetė gjuha. Tetė gishtrinj tė shkurtėr, tė trashė prekin njeri tjetrin. Pjesa e prapme e dorės sė djathtė ėshtė mbi pjesėn e brendshme tė sė majtės. Gishti i madh i sė majtės pėrkėdhel thuan e gishtit tė djathtė, nė fillim lehtas, pastaj e shtrėngon mė me forcė. Pastaj e ndryshojnė pozicionin...
Ka kaluar mė se njė shekull qė nga fillimet e modernizmit, i cili u degėzua nė dhjetra shkolla e rryma, secila me pėrfaqėsues tė shquar e me kryeveprat e veta. Nė se shkencat moderne tė kohės hodhėn hapat e para tė mėdha dhe materia u bė sinonim i energjisė, duke krijuar iluzionin e shkatėrrimit tė saj, edhe letėrsia e artet e tė gjitha llojeve kėrkuan e gjetėn mjete tė reja shprehėse, stilistike e gjuhėsore, duke i gjallėruar ato. Shohim kompozicione tė reja, vendosen tė tjera pozicione filozofiko-estetike, personazhet ndihen mė ngushtė se mė parė, bota konceptohet krejt ndryshe, bėhet mė e imtė, mė e copėzuar.
Kjo vihet re mė mirė, nė se lexon nė tė njėjtėn kohė njė roman tė Balzakut dhe njė tė Kafkės apo Markezes. Pikėrisht imtėzimi i botės, apo mikrobotizimi, bėhet njė fenomen shumė i dukshėm nė zhvillimin e mėtejshėm tė shkencave, tė cilin nuk mund ta lėrė pa vėrejtur as shkrimtari. Raportet makrobotė-mikrobotė lidhen mė ngushtėsisht, po dhe acarohen nėn trysninė e streseve tė ndėrsjellta.
Tė gjitha veprat letrare e shfrytėzojnė kohėn nė drejtim tė kundėrt tė saj. Nė se koha realisht rrjedh nė njė drejtim, e shprehur gjuhėsisht kėshtu: vjen nga do tė..., prek po dhe shkon te isha, qė janė pėrkatėsisht e ardhmja, e tashmja dhe e shkuara, nė letėrsi ngjarjet asnjėherė nuk rrjedhin me kėtė sens, por me isha dhe rrallėherė me jam, kurrė me do tė. E ardhmja ose ajo qė shprehet me do tė, ėshtė njė kohė iluzore, qė pritet tė ndodhė, mund edhe tė mos ndodhė, mundet tė jetė edhe njė dėshirė, vegim, apo trillim i yni, njė zanafillė e mikrobotės njerėzore. E ardhmja ose ajo qė shprehet me do tė, ėshtė njė kohė e gjatė, por edhe e pafundme, megjithėse e mjegullt dhe pa konture tė dukshme, qė pritet nė mėnyra tė ndryshme, me gėzim, neveri, tmerr, entusiazėm, apo indiferentizėm. Edhe e shkuara, ose ajo qė shprehet me isha, ėshtė njė kohė e gjatė, por edhe e pafundme, edhe ajo pa konture tepėr tė qarta, e deformuar dhe aspak e njėllojtė, qoftė edhe pėr dy vetė, tė cilėt e kanė pėrjetuar bashkarisht tė njėjtėn ngjarje. Ėshtė njė kohė e ftohtė, emocionet e sė cilės gjithnjė largohen, mjegullohen, deri sa njė ditė humbasin krejtėsisht, nė se nuk janė riprodhuar. Kurse e tashmja, ose ajo qė shprehet gjuhėsisht me po, ėshtė njė kohė tepėr e shkurtėr, njė grimcėz, qė vjen me shpejtėsi nga do tė dhe largohet po me shpejtėsi te isha. Kjo kohė kaq e grimcėzuar, qė do ta quaja koha reale, i vuan tė tria kohėt njėherėsh. Ajo e pret tė ardhmen nė mėnyra tė ndryshme, me gėzim, neveri, tmerr, entusiazėm, apo indiferentizėm, pėrjeton tė gjitha sa sjell ajo dhe i pėrcjell drejt sė shkuarės, me dhimbje, gėzim, shpresėn e ritakimit, rigjetjes, ankthin e harrimit, humbjes, zhgėnjimit. Nė se e ardhmja vjen pambarimisht dhe e shkuara largohet pafundėsisht, e tashmja, tejskaje e vogėl, pret e pėrcjell ndėn trysnitė dhe streset e dy tė tjerave, tė cilat nė krahasim me tė janė makrobotė. Nė se e tashmja ėshtė kohė reale, krijuar nga e ardhmja qė vjen pėr tu bėrė kohė reale vetėm pėr njė grimė, atėherė lind pyetja: po jeta vetė ēėshtė? Mos vallė shuma e kėtyre mikrogrimcave reale tė tė tashmes? Apo pritja e prurjeve tė mundshme e iluzore nga e ardhmja, ose rrjedhje drejt tė shkuarės e kėtyre mikrogrimcave, qė pasi janė konsumuar largohen pambarimisht deri nė shuarje?
Nė se tė gjitha kėto do tė bėhen lėndė letrare, shkrimtari do tė bėhej tepėr arbitrar dhe i dhunshėn nė se i imponon lexuesit si kohė reale tė shkuarėn, pėr ta bindur atė se gjithēka ndodh vetėm kėshtu e jo ndryshe, kur vetė lexuesi i ndjen trysnitė e tė tria kohėve njėherėsh, ndjen se si personaliteti i shtypet ndėn kėto trysni dhe jeta reale e tij ėshtė vetėm njė grimcė e ardhur nga njė kohė e turbullt qė ai e ka pėrfytyruar nė mėnyra tė tjera e qė ka rrjedhur me shpejtėsi drejt sė shkuarės duke e kėnaqur apo zhgėnjyer dhe vetėm mendimi se edhe ai, nė njė tė shkuar jo tepėr tė largėt, nė fillim do tė shndėrrohet nė njė kujtim qė pak nga pak do tė shuhet deri sa tė humbasė pėrfundimisht, sikur ska qėnė. Ndoshta do tė duhej ti jepnim deri diku tė drejtė Sjedakovės kur pohon se kėrkohet njė harmoni e re, mė e koklavitur, mė e thellė, apo Bergsonit qė e konsideronte kohėn ireale dhe e barazonte me kujtesėn.
*Autori i shkrimit u ėshtė referuar disa burimeve qė sjell prof. AUēi
Kjo pasthėnie ėshtė shkruar, meqė pretendoj se e gjithė krijimtarie ime mbėshtetet mbi rrymėn letrare tė mikrobotizmit, tė cilėn e kam ideuar pėr shumė vite me radhė.
DUHET NJĖ MENDĖSI E RE,
NJĖ TJETĖR KOHĖ PO RRJEDH NĖ TRUPAT TANĖ
Mendoj se nė letėrsinė shqipe koha ka ngecur kėtu e pesėdhjetė vjet prapa. Ecet me tė njėjtat mėnyra qė na dhunoi ajo kohė, duke krijuar dhe ruajtur me tė gjitha forcat njė klikė tė ngushtė shkrimtarėsh, qė nė kėtė rreth nuk lejonin dhe as do tė lejojnė tė hyjė dikush tjetėr aty. Kėto metoda tė vjetra kanė dėmtuar dhe do ta dėmtojnė pėrherė letėrsinė e mirė, pasi ajo nuk ėshtė njė organizatė apo parti ku, nėse je anėtar, mund tė ngjitėsh shkallė nė hierarki, mund tė njihesh, tė hysh nėpėr antologjira, tė marrėsh pjesė dhe tė fitosh nėpėr konkurse kombėtare, tė zėsh vende tė lakmuara pune, tė vraposh nėpėr takime ndėrkombėtare shkrimtarėsh, tė bredhėsh kudo, etj... .
Nė vendin tonė vazhdon kulti i njėshi-t, mitomanisė dhe arrogancės sė madhėshtisė. Bėhen antologjira miqsh, ku futen vetėm anėtarėt e organizatės, partisė apo klikės dhe pasi botohen, trumbetohen si kur ato tė ishin pjalmi i letėrsisė, sikur vetėm ky grusht shkrimtarėsh tė ekzistojė nė botėn e letrave shqipe. Pastaj bėhen shkrime nėpėr gazeta ku vlerėsohen mbi njėqind emra shkrimtarėsh, duke thėnė shkarazi ndonjė fjalė pėr veprėn. Si ka mundėsi tė vlerėsohen vlerat e vėrteta nė kėto gjoja studime kritike, kur pena kap kė tė mundė ose kė e ka kėshilluar grupi ose klika, apo kush ėshtė munduar ti bėjė tė ditur krijimtarinė e tij me njė kafe apo tavolinė tė shtruar?! Si ėshtė e mundur tė veēohen talentet e reja nė kėtė tollovi botimesh, ku librat tė bien nė kokė si breshėr, ku nuk ka asnjė specialist apo studiues qė tė jetė i imunizuar ndaj kėtij gripi qė quhet klikė?!
Atėherė ēduhet bėrė?- mund tė mė pyesni. Tė heqim dorė nga tė shkruarit apo ti lutemi Perėndisė tė na ndryshojė atdheun?!
JO! Mendoj se Atdheu nuk na ka faj asnjėherė, fajin e kemi ne ose mė mirė kultivizimi i mendimit tė njėshi-t dhe mykėzimi i trurit. Duhet njė mendėsi e re, njė tjetėr kohė po rrjedh nė trupat tanė. NE duhet ta ndryshojmė atė.
Mendoj se, qė tė jesh shkrimtar, duhet tė mendosh, tė jetosh dhe tė ndjehesh si i tillė. Synimi i shkrimtarit ėshtė dhe duhet tė mbetet cilėsia e asaj qė shkruan.
Unė i pėrkasė kėsaj dhe pikėrisht kėsaj, duke menduar se dikur vepra ime do tė ndikojė nė afrimin e letėrsisė shqipe me atė evropiane. Por mos do tė mė duhet tė pres shumė kohė? E them kėtė sepse e shikoj tepėr tė vėshtirė ta arrij nė moshė tė re pėr shkaqet qė theksova mė lart, qė letėrsia ime tė shkojė te lexuesi, tė bjerė nė sy, tė veēohet e tė vlerėsohet ashtu siē duhet.
Mendoj se njohja jonė dhe leximi i librit nga lexuesi ėshtė njė tjetėr problem i madh, pasi ka, ose duhet tė ketė shumė talente qė sjanė zbuluar ose janė tė mbuluar nga harresa e klikės. Botohet libri pesėqind kopje dhe rri nė shtėpi, nuk ka njė rrjet shpėrndarės, nuk ka librari nėpėr gjithė territorin shqiptar, libri nuk reklamohet dhe mė e keqja ai ėshtė i dėnuar tė vdesė qė nė lindje. Kjo ėshtė fatkeqėsia e autorėve, jo vetėm tė rinj.
Pėrsa i pėrket ndryshimit tė kėsaj gjendjeje, sbesoj se ka ndonjė zgjidhje nga qielli, por ndonjė zgjidhje mund ta japin edhe shtėpitė botuese serioze, tė cilat tė gjurmojnė ku ka talente tė rinj e tė vjetėr (nė moshė), jo vetėm nė Shqipėri e hapėsirat mbarėshqiptare, por edhe nė Greqi (ku banoj), Itali, Zvicėr, Gjermani, apo kudo ku ka shkrimtarė shqiptarė nėpėr botė me shumė talent e vlera letrare, tu botojė atyre librin, ta shpėrndajė dhe tu ofrojė njė pėrqindje nga shitja e tij. Kjo do tė ngjante utopi nė rrethanat e sotme, por nėse duam tė ecim me kohėn duhet tė vrapojmė tė ndryshojmė.
Nuk besoj se ndonjė shkrimtar vendas a i huaj mund tė jetė modeli qė unė ta kopjoj, pasi kjo do tė ishte sozi letrare. Tjetėr ėshtė tė duash njė shkrimtar, tjetėr tė rendėsh pas tij.
Mendoj se letėrsia shqipe ka tė mirat dhe dobėsitė e saj, ajo rrjedh nga njė totalitarizėm i cili po e lė gjurmėn e tij edhe nė kėtė liri pa kufi. Ajo krijoi kryeveprat dhe paēavuret e saj, si ēdo epokė nė letėrsinė tonė, por pėr sa kohė do tė vazhdohet me po ata njerėz dhe po ato mendėsira? Pėrse kėta autorė qė vetvlerėsohen ose janė tė mėdhenj nuk kanė bėrė asgjė pėr evidentimin e talenteve tė reja, kujt do tia lėnė vendin pas tyre?! Pėrse ky egoizėm dhe kjo shpirtngushtėsi?! Unė besoj se letėrsia jonė duhet tė ngjitet njėherė nė nivelin e vendeve ballkanike, pasi Greqia ku unė banoj prej dhjetė vjetėsh ka dy nobelistė dhe poetė jonobelistė si Kavafin e Ricosin, njė prozator tė shquar si Kazanzaqin etj... . Turqia, Kroacia, Rumania, Bullgaria etj..., kanė letėrsi me nivel tė la